III ZS 1/14 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III ZS 1/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 marca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

Protokolant Anna Matura

w sprawie ze skargi Ministra Sprawiedliwości

na uchwałę Rady Izby Notarialnej w […] nr […] z dnia 3 października 2013 r.,

w sprawie zmian w Regulaminie przeprowadzania wizytacji i lustracji

Kancelarii Notarialnych Izby Notarialnej w […] zatwierdzonego uchwałą

Rady Izby Notarialnej nr […] z dnia 1 marca 2012 r.,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 20 marca 2014.,

uchyla zaskarżoną uchwałę w § 13 ust. 1, § 14 ust. 5 i § 15 i

przekazuje sprawę w tym zakresie Radzie Izby Notarialnej w […]

do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

W dniu 3 października 2013 r. Rada Izby Notarialnej w […] podjęła uchwałę

nr […] w sprawie zmian w Regulaminie przeprowadzania wizytacji i lustracji

Kancelarii Notarialnych Izby Notarialnej w […] zatwierdzonego uchwałą RIN nr […]

z dnia 1 marca 2012 r.

Minister sprawiedliwości skargą z dnia 7 stycznia 2014 r. zaskarżył wyżej

wymieniona uchwałę jako sprzeczna z prawem na podstawie art. 47 § 1 ustawy z

dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie. Uchwale tej zarzucił sprzeczność § 13

ust. 1, § 14 ust. 5 i § 15 z art. 7 i art. 17 Konstytucji RP oraz z art. 44 § 3 ustawy

Prawo o notariacie, polegającą na zobowiązaniu wizytatora do sporządzenia

protokołu

z

wizytacji

w

ciągu

miesiąca

od

przeprowadzenia

czynności

wizytacyjnych oraz zobowiązaniu Rady Izby Notarialnej do przekazania Ministrowi

Sprawiedliwości tego protokołu w ciągu dalszych 2 miesięcy od zakończenia

wizytacji, tj. zgodnie z § 14 ust. 5 skarżonej uchwały od chwili dokonania oceny

wyników wizytacji i podjęcia uchwały przez Radę w tym przedmiocie, co prowadzi

do naruszenia ustawowego miesięcznego terminu przedstawienia przez radę

właściwej izby notarialnej Ministrowi Sprawiedliwości protokołu z wizytacji,

liczonego od dnia zakończenia wizytacji, a nie od dnia podjęcia przez radę uchwały

w przedmiocie oceny jej wyników. Podnosząc powyższy zarzut Minister

Sprawiedliwości wniósł o uchylenie § 13 ust. 1, § 14 ust. 5 i § 15 uchwały z dnia 3

października 2013r. i przekazanie sprawy w tym zakresie Radzie Izby Notarialnej

w […] do ponownego rozpoznania.

Rada

Izby

Notarialnej

w

[…]

w

odpowiedzi

na

skargę

Ministra

Sprawiedliwości podniosła, że uchwalona dnia 14 lutego 1991 r. ustawa Prawo o

notariacie w § 3 art. 44 stanowiła, że z wizytacji sporządza się protokół. Rada izby

notarialnej przedstawia - w ciągu 2 miesięcy od wizytacji - odpis protokołu

Ministrowi Sprawiedliwości, zawiadamiając go równocześnie o środkach podjętych

w celu usunięcia stwierdzonych uchybień. Kolejna zmiana tego przepisu

obowiązywała od dnia 29 czerwca 2000 r. i wprowadziła obowiązek oceny wyniku

wizytacji przez radę izby notarialnej. Przepis ten brzmiał: Z wizytacji sporządza się

protokół. Rada izby notarialnej ocenia wyniki wizytacji i przedstawia - w ciągu 2

miesięcy od wizytacji - odpis protokołu Ministrowi Sprawiedliwości, zawiadamiając

go równocześnie o środkach podjętych w celu usunięcia stwierdzonych uchybień.

Przepis ten obowiązywał do 23 sierpnia 2013 r. to jest do czasu uchwalenia kolejnej

nowelizacji w wyniku której nadano mu następujące brzmienie: Z wizytacji

sporządza się protokół. Rada izby notarialnej ocenia wyniki wizytacji i przedstawia w terminie miesiąca od wizytacji - odpis protokołu Ministrowi Sprawiedliwości,

zawiadamiając go równocześnie o środkach podjętych w celu usunięcia

stwierdzonych uchybień. W ocenie Rady przez 22 lata obowiązywał realny termin

umożliwiający prawidłowe wykonywanie obowiązków przez radę izby notarialnej.

Zatem po ostatniej nowelizacji przepisu przyjęcie, że wizytację uznaje się za

zakończoną po dokonaniu przez Radę Izby Notarialnej oceny wyniku wizytacji i

podjęciu decyzji o środkach w celu usunięcia stwierdzonych uchybień pozwoli

prawidłowo wykonywać przez Radę Izby Notarialnej nałożone na nią obowiązki, ale

również uznać, że ustawodawca działa racjonalnie. Zdaniem Rady Izby Notarialnej

nie jest przekonywujące twierdzenie, że protokół z wizytacji musi być sporządzony

w takim czasie, by rada mogła wywiązać się z ustawowego obowiązku

przedstawienia protokołu w terminie miesiąca od wizytacji i w tym terminie podjąć

środki w celu usunięcia stwierdzonych w toku wizytacji uchybień, by wraz z

protokołem przedstawić Ministrowi Sprawiedliwości informację o ich zastosowaniu.

Sąd Najwyższy stwierdził, co następuje:

Dokonując oceny zaskarżonej uchwały w świetle treści art. 44 § 3 ustawy

Prawo o notariacie wskazać należy, że ustalając znaczenie językowe przepisu

należy brać pod uwagę także jego kontekst systemowy i funkcjonalny, a więc na

przykład inne przepisy prawne, wolę prawodawcy oraz cel regulacji. Stąd próbę

wydłużenia terminu przedstawienia Ministrowi Sprawiedliwości protokołu z wizytacji

notariusza uznać należy za nieuprawnioną nie tylko w świetle art. 44 § 3 ustawy,

ale także w kontekście pozostałych regulacji Prawa o notariacie, w tym art. 16 § 3 i

art. 44 § 2 - 2b ustawy. Zgodnie z art. 44 § 2 ustawy w ramach nadzoru

sprawowanego przez organy samorządu notarialnego w każdej kancelarii

przeprowadza się wizytację co najmniej raz na 4 lata. Po upływie 6 miesięcy od

daty uruchomienia kancelarii notarialnej rada właściwej izby notarialnej zleca

przeprowadzenie jej wizytacji. Kolejną wizytację przeprowadza się po upływie 2 lat

(§ 2a). W wypadku uzyskania przez notariusza ujemnej oceny w wyniku wizytacji, o

której mowa w § 2a zdanie pierwsze, Minister Sprawiedliwości zleca radzie

właściwej izby notarialnej przeprowadzenie kolejnej wizytacji, określając termin jej

przeprowadzenia. Minister Sprawiedliwości może odstąpić od zlecenia wizytacji,

jeżeli charakter stwierdzonych nieprawidłowości stanowi rażącą i oczywistą obrazę

przepisów prawa. W takiej sytuacji Minister może odwołać notariusza (art. 16 § 3

ustawy). Z cytowanych regulacji wynikają zatem określone obowiązki Ministra

Sprawiedliwości, których realizacja determinowana jest treścią protokołu z wizytacji

przeprowadzonej na zlecenie rady właściwej izby notarialnej. Sprawne i rzetelne

wywiązanie się z tych obowiązków, zwłaszcza wobec notariuszy, którzy podlegają

pierwszej wizytacji już po upływie 6 miesięcy od dnia uruchomienia kancelarii,

wymaga pilnego zapoznania się z protokołem z wizytacji, stąd ustawowe określenie

miesięcznego terminu na przedstawienie tego protokołu od wizytacji. Nie sposób

zaakceptować sytuacji, w której termin na przedstawienie protokołu, wynikający z

zaskarżonej uchwały, zbliżałby się do okresu, którym objęta była wizytacja

notariusza. Nie sposób również aprobować takiego rozwiązania, które istotnie

opóźnia

możliwość

podjęcia

przez

Ministra

Sprawiedliwości

czynności

zmierzających do odwołania notariusza wówczas, gdy treść protokołu wskazuje na

nieprawidłowości, które stanowią rażącą i oczywistą obrazę przepisów prawa.

Bezpieczeństwo obrotu prawnego wymaga w takiej sytuacji niezwłocznej reakcji

Ministra Sprawiedliwości, stąd określony w ustawie miesięczny termin na

przedstawienie protokołu z wizytacji. Wydłużenie tego terminu zanim Minister

Sprawiedliwości otrzyma odpis protokołu z wizytacji o kolejnych kilka miesięcy

może narażać uczestników obrotu prawnego na istotne niebezpieczeństwo

wynikające z nieprawidłowego działania notariusza, u którego w toku wizytacji

stwierdzono powołane wyżej nieprawidłowości.

Nie sposób również pominąć tego, że przesunięcie przez Radę Izby

Notarialnej w […] momentu początkowego, od którego należy liczyć termin

na przedstawienie protokołu z wizytacji z chwili zakończenia wizytacji na dzień

podjęcia uchwały w przedmiocie oceny jej wyników oraz wydłużenie z miesiąca

do dwóch miesięcy terminu na przedstawienie protokołu, wpłynie niekorzystnie

na możliwość realizacji przez Ministra Sprawiedliwości uprawnienia do żądania

wszczęcia postępowania dyscyplinarnego. Zgodnie bowiem z art. 44 § 2 ustawy

wizytację każdej kancelarii notarialnej w ramach nadzoru sprawowanego

przez radę izby notarialnej przeprowadza się co najmniej raz na 4 lata.

Zasadniczo zatem przedmiotem wizytacji mogą być czynności notarialne dokonane

w okresie ostatnich czterech lat poprzedzających termin przeprowadzenia wizytacji.

W razie dostrzeżenia w toku wizytacji naruszenia przez notariusza jego

obowiązków osoby powołane do nadzoru mogą żądać wszczęcia postępowania

dyscyplinarnego (art. 45). Stosownie jednak do art. 52 § 1 ustawy po upływie 3 lat

od chwili czynu nie można wszcząć postępowania dyscyplinarnego, a w razie

wszczęcia - ulega ono umorzeniu. Wydłużenie zatem łącznie o kilka miesięcy

terminu

przedstawienia

protokołu

z wizytacji,

który może

być

podstawą

stwierdzenia deliktu dyscyplinarnego, przy tak krótkim okresie przedawnienia jego

karalności, może w istotny sposób utrudnić, a w skrajnych sytuacjach uniemożliwić

wdrożenie procedury dyscyplinarnej.

Powołane wyżej regulacje Prawa o notariacie wyraźnie potwierdzają więc

wynik wykładni językowej art. 44 § 3 ustawy. Celem wizytacji jest bowiem

wychwycenie uchybień w działalności notariusza, ich usunięcie, wdrożenie

ewentualnej odpowiedzialności dyscyplinarnej oraz takie zaplanowanie działalności

nadzorczej,

która

zmierzać

będzie

do

wyeliminowania

stwierdzonych

nieprawidłowości. Wszystkie te cele mogą być osiągnięte tylko w sytuacji

zapewnienia sprawnego nadzoru nad działalnością notariuszy, w tym nadzoru

powierzonego Ministrowi Sprawiedliwości. To zaś wymaga pilnego przedstawienie

protokołu z wizytacji wraz z zawiadomieniem o środkach podjętych w celu

usunięcia stwierdzonych uchybień.

Mając powyższe na uwadze sprzeczny z art. 44 § 3 ustawy jest § 13 ust. 1

uchwały, który przewiduje, że protokół z wizytacji winien zostać sporządzony w

ciągu miesiąca od dnia przeprowadzenia czynności wizytacyjnych. Termin ten

pokrywa się bowiem z określonym w tym przepisie terminem do przedstawienia

Ministrowi Sprawiedliwości protokołu z wizytacji wraz z informacją o środkach

podjętych w celu usunięcia stwierdzonych uchybień. Za sprzeczny z cytowanym

przepisem jest także § 15 uchwały w zakresie, w jakim przewiduje obowiązek

przedstawienia

Ministrowi

Sprawiedliwości

protokołu

wizytacji

wraz

z

zawiadomieniem o wydanych zarządzeniach w celu usunięcia stwierdzonych

uchybień w terminie 2 miesięcy od zakończenia wizytacji, podczas gdy przepis ten,

w brzmieniu obowiązującym od dnia 23 sierpnia 2013 r., stanowi, że wymienione w

nim dokumenty winny być przekazane w terminie miesiąca od wizytacji.

Wykładnia językowa art. 44 § 3 ustawy sprzeciwia się przyjęciu, że

wskazany w tym przepisie termin miesiąca należy liczyć w inny sposób aniżeli od

dnia zakończenia wizytacji, rozumianej jako czynności kontrolne realizowane w

kancelarii notarialnej. Mając powyższe na uwadze uchwała - regulamin Izby

Notarialnej w zaskarżonym zakresie ewidentnie jest sprzeczna z tym przepisem –

wykracza poza określenia ustawowe, wprowadza własne. W niniejszej sprawie nie

ma uzasadnienia do odstąpienia od wykładni językowej, nie przemawiają za tym

ważne racje, zwłaszcza aksjologiczne, odwołujące się do wartości konstytucyjnych.

W tym przypadku brak jest takich argumentów, które uzasadniałyby wyniki wykładni

art. 44 § 3 ustawy odbiegające od językowego rozumienia tego przepisu.

Z tych względów Sąd Najwyższy, stosownie do art. 47 § 2 Prawa o

notariacie, orzekł jak w sentencji.

aw