III ZP 5/98 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 8 kwietnia 1998 r.

III ZP 5/98

Przewodniczący SSN: Andrzej Kijowski (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Adam Józefowicz, Zbigniew Myszka.

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra

Wiśniewskiego, po rozpoznaniu w dniu 8 kwietnia 1998 r. na posiedzeniu jawnym

sprawy z powództwa Ewy W. przeciwko Szkole Podstawowej w B. o wynagrodzenie,

na skutek zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 30 stycznia 1998

r. [...] do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 KPC

1. czy dyrektor szkoły może obniżyć wynagrodzenie nauczyciela mianowanego na podstawie art. 39 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3 z 1982 r., poz. 19 ze zm.) w sytuacji, gdy poprzednia decyzja

określająca warunki płacy tego nauczyciela była niezgodna z art. 30 ust. 2 Karty

Nauczyciela i rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej wydanym na podstawie

art. 31 Karty Nauczyciela ?

2. w przypadku odpowiedzi negatywnej na pierwsze pytanie czy możliwym jest

w wyżej opisanej sytuacji wypowiedzenie nauczycielowi mianowanemu warunków

płacy na podstawie art. 42 KP w zw. z art. 91 c ust. 1 Karty Nauczyciela, skoro nie

przyjęcie przez pracownika proponowanych warunków płacy powoduje rozwiązanie

stosunku pracy przez pracodawcę tj. skutek, nie przewidziany w przepisie art. 23

ustawy Karta Nauczyciela ?

p o d j ą ł następującą uchwałę:

Wynagrodzenie mianowanego nauczyciela, zawyżone w stosunku do

przepisów płacowych nie podlega zmianie w trybie art. 39 ust. 1 ustawy z dnia

26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz. U. z 1997 r., Nr 56,

poz. 357), lecz wymaga uprzedzenia równego okresowi wypowiedzenia.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Ostrołęce wyrokiem z dnia 6 października 1997 r.

[...], oddalił powództwo Ewy W. przeciwko Szkole Podstawowej w B. o zasądzenie

wraz z ustawowymi odsetkami kwoty po 250 zł miesięcznie tytułem wyrównania wynagrodzenia za pracę w okresie od maja 1997 r. do dnia wyroku. Rozstrzygnięcie to

oparł Sąd Rejonowy na następujących ustaleniach faktycznych.

Powódka Ewa W. jest w pozwanej Szkole zatrudniona od dnia 1 września

1993 r. jako nauczycielka języka niemieckiego. Od dnia 10 czerwca 1996 r. powódka

uzyskała status prawny nauczyciela mianowanego. Powódka jest absolwentką [...]

Policealnego Studium Zawodowego - Studium Budowlanego dla Pracujących i uzyskała tytuł technika budowalnego. Poza tym ukończyła kurs języka niemieckiego, kurs

„Podstaw metodyki nauczania języków obcych”, kurs „Podstawowych wiadomości

psycho-pedagogicznych”, a w 1996 r. również korespondencyjną wersję kwalifikacyjnego kursu pedagogiczno-metodycznego dla nauczycieli języka niemieckiego. Do

maja 1996 r. wynagrodzenie powódki było ustalone na poziomie stawek dla

nauczycieli ze średnim wykształceniem, natomiast od 1 czerwca 1996 r. - według

stawek ustalonych dla nauczycieli, którzy ukończyli studium nauczycielskie. Nowy

dyrektor pozwanej Szkoły uznał jednak, że powódka nie ma takiego wykształcenia i

w dniu 22 stycznia 1997 r. wypowiedział jej warunki płacy z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia. Od dnia 1 maja 1997 r. powódka otrzymuje obniżone wynagrodzenie odpowiadające poziomowi jej kwalifikacji.

W tym stanie faktycznym Sąd Rejonowy oddalił powództwo. Sąd uznał bowiem, że skoro powódka nie odwołała się od dokonanego jej wcześniej wypowiedzenia zmieniającego, to nie może obecnie domagać się wyrównania wynagrodzenia do

poziomu należnego nauczycielom legitymującym się dyplomem studium nauczycielskiego.

Rozpoznający apelację powódki Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Warszawie uznał, że w sprawie występuje budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne dopuszczalności oraz trybu zmiany warunków wynagradzania mianowanych nauczycieli i zagadnienie to postanowieniem z dnia 30 stycznia

1998 r. [...] przedstawił Sądowi Najwyższemu - w formie dwóch pytań wskazanych w

sentencji niniejszej uchwały - do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 § 1 KPC. W moty-

wach tego postanowienia Sąd Wojewódzki podniósł, że zmiana warunków wynagradzania, chociażby ustalonego przez pracodawcę niezgodnie z obowiązującymi przepisami, wymaga zachowania trybu wypowiedzenia zmieniającego przewidzianego w

art. 42 K.P., co wynika też z jednolitego orzecznictwa Sądu Najwyższego. Co prawda

ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3, poz. 19 ze zm.)

stanowi w art. 91c ust. 1, że w zakresie spraw wynikających ze stosunku pracy, a w

niej nie uregulowanych, stosuje się przepisy Kodeksu pracy, lecz art. 39 ust. 1 Karty

Nauczyciela przewiduje bez zachowania okresu wypowiedzenia możliwość zmiany

wynagrodzenia od pierwszego dnia najbliższego miesiąca kalendarzowego z powodu

awansu lub innych przyczyn. Uznanie, że przepis ten dopuszcza również zmianę

wysokości wynagrodzenia przez jego obniżenie w celu dostosowania do poziomu

zgodnego z przepisami płacowymi, byłoby dla zainteresowanego nauczyciela o wiele

mniej korzystne od regulacji z art. 42 KP. Z drugiej wszakże strony takie jednostronne obniżenie wysokości wynagrodzenia nie budziłoby wątpliwości co do

skutków nieprzyjęcia przez mianowanego nauczyciela warunków proponowanych mu

w ramach tzw. „wypowiedzenia zmieniającego”, prowadzącego w umownym stosunku pracy do jego rozwiązania.

Występujący przed Sądem Najwyższym prokurator Prokuratury Krajowej

wnioskował, aby na pierwsze z przedstawionych pytań udzielić twierdzącej odpowiedzi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz. U. z

1997 r. Nr 56, poz. 357) stanowi w art. 91 c ust. 1, że w zakresie spraw wynikających

z nauczycielskiego stosunku pracy, a nie uregulowanych jej przepisami, zastosowanie mają przepisy Kodeksu pracy. Wynika stąd a contrario wniosek, będący

skądinąd jedynie potwierdzeniem reguły ustalonej w art. 5 KP, że przepisy Karty,

jako unormowania szczególne, mają w sprawach z zakresu nauczycielskiego stosunku pracy pierwszeństwo stosowania przed ogólnymi regulacjami powszechnego

ustawodawstwa pracy. Rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia prawnego

zależy zatem najpierw od odpowiedzi na pytanie, czy w zakresie spraw unormowanych w Karcie mieści się kwestia przesłanek dopuszczalności i ewentualnego trybu

obniżenia nauczycielowi wynagrodzenia za pracę, zwłaszcza w sytuacji, gdy jego

wysokość została przez pracodawcę zawyżona w relacji do stawek określonych w

odpowiednich przepisach płacowych.

Odpowiedź na tak postawione pytanie zdaje się prima facie twierdząca. Przepis art. 39 ust. 1 Karty stanowi bowiem, że zmiana wysokości wynagrodzenia w czasie trwania stosunku pracy z powodu awansu lub innych przyczyn następuje z dniem

pierwszym najbliższego miesiąca kalendarzowego, jeżeli awans lub inne przyczyny

nie nastąpiły od dnia pierwszego danego miesiąca kalendarzowego. Użyty w powołanym przepisie zwrot „zmiana wysokości wynagrodzenia” jest na tyle ogólny, że

obejmuje zarówno jego podwyższenie, jak też obniżenie, a tak pojęte zmiany nie

wymagają wypowiedzenia zmieniającego warunki płacy. Zakres znaczeniowy pojęcia

„zmiana” został jednak równocześnie skonkretyzowany przez wskazanie jej powodów, które określił pracodawca jako „awans lub inne przyczyny”. Co się tyczy słowa

„awans”, to oznacza ono przesunięcie nauczyciela do wyższego szczebla wynagrodzenia zasadniczego. Wynika to pośrednio z art. 31 pkt 2 Karty, upoważniającego

Ministra Edukacji Narodowej do wydania - w porozumieniu z Ministrem Pracy i Polityki Socjalnej - rozporządzenia, określającego „szczegółowe zasady awansowania

nauczycieli do wyższego szczebla wynagrodzenia zasadniczego”, którego wysokość

- zgodnie z art. 30 ust. 2 Karty - jest uzależniona od posiadanego poziomu wykształcenia i stażu pracy oraz osiąganych wyników pracy. Pojęcie „awans” zawęża więc

przedmiot i zakres zmian wysokości wynagrodzenia do jego podwyżki w obrębie wynagrodzenia zasadniczego. W pojęciu zmiany wysokości wynagrodzenia „z innych

przyczyn” mieszczą się wprawdzie również jego obniżki, ale to nie znaczy, iżby mogły

one następować bez żadnych ograniczeń. Podobna interpretacja tych „innych

przyczyn” pozbawiałaby bowiem nauczycieli praktycznie wszelkiej ochrony należnych

im wynagrodzeń.

Punktem odniesienia przy interpretacji ogólnikowego zwrotu o zmianie wysokości wynagrodzenia „z innych przyczyn” musi więc być nauczycielski system wynagradzania. Zgodnie z art. 30 ust. 1 Karty składa się on z wynagrodzenia zasadniczego i z dodatków, zależnych - w myśl ust. 2 tego przepisu - od wykonywanej funkcji, zajmowanego stanowiska, warunków pracy, osiąganych wyników pracy i specjalistycznych kwalifikacji. Uprawnienia w sferze dodatków do wynagrodzenia zasadniczego mogą - zależnie od charakteru danego dodatku - być uprawnieniami stałymi

albo okresowymi i ulegać też korzystnej bądź niekorzystnej dla zainteresowanego

zmianie pod względem swego wymiaru, zgodnie z zasadami określonymi w przepi-

sach płacowych wydanych na podstawie upoważnienia z art. 30 Karty. Natomiast

wynagrodzenie zasadnicze, uzależnione głównie od poziomu wykształcenia i stażu

pracy (zwiększenie stawki tego wynagrodzenia o maksimum 20% zależnie od osiąganych wyników pracy jest fakultatywne i następuje na czas określony - § 5 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 19 marca 1997 r. w sprawie wynagradzania nauczycieli, Dz.U. Nr 29, poz. 160 ze zm.) ma trwały charakter w tym sensie,

że nie może ulec zmniejszeniu, wobec czego zmiana jego wysokości w czasie trwania stosunku pracy jest w art. 39 ust. 1 Karty identyfikowana z „awansem” nauczyciela. Wynika stąd, że zmiana wysokości wynagrodzenia „z innych przyczyn” obejmuje tylko jego podwyżki albo obniżki w obrębie dodatków do wynagrodzenia zasadniczego.

Norma wyrażona w art. 39 ust. 1 Karty stanowi więc w istocie, że zarówno

awansowanie do wyższego szczebla nauczycielskiego wynagrodzenia zasadniczego,

jak też podwyżka bądź obniżka należnych doń dodatków, następują z pierwszym

dniem najbliższego miesiąca kalendarzowego, chyba że warunki dla dokonania

takich zmian wysokości wynagrodzenia ziściły się w pierwszym dniu danego

miesiąca kalendarzowego. Regulacja ta wyklucza wprawdzie możliwość żądania

awansu lub przyznania (podwyższenia) dodatku z dniem spełnienia warunkujących je

przesłanek, ale do końca danego miesiąca chroni też zainteresowanego przed

pozbawieniem go prawa do danego dodatku (obniżeniem jego wysokości), co wiązałoby się z koniecznością zwrotu części wynagrodzenia. Wynagrodzenie nauczycielskie jest bowiem wypłacane miesięcznie z góry w pierwszym dniu miesiąca (art.

39 ust. 3 Karty), zaś miesięcznie lub jednorazowo z dołu w ostatnim dniu miesiąca

tylko w odniesieniu do tych składników wynagrodzenia, których wysokość może być

ustalona jedynie na podstawie już wykonanych prac (art. 39 ust. 4 Karty).

Z powyższych wywodów wynika, że w zakresie zastosowania art. 39 ust. 1

Karty nie mieści się obniżenie wysokości wynagrodzenia zasadniczego, więc bezprzedmiotowa jest kwestia, czy jego wysokość ukształtowano zgodnie, czy też zawyżano w porównaniu z treścią odpowiednich przepisów płacowych. Kwestia ta ma

wprawdzie doniosłość wobec dodatków do wynagrodzenia zasadniczego, lecz w tym

wypadku brak z kolei podstaw do przyjęcia, że „zmiana” wysokości tych składników

nauczycielskiej płacy obejmuje również ich obniżenie z powodu przyznania w kwotach wyższych niż przewidziane. Wprost przeciwnie, trzeba zakładać, że wspomniane zmiany odnoszą się jedynie do wysokości zgodnej z przepisami prawa. W

konsekwencji należy zatem uznać, że określony w art. 39 ust. 1 Karty szczególny

mechanizm zmieniania wysokości nauczycielskiego wynagrodzenia w ogólności, a

więc zarówno w odniesieniu do wynagrodzenia zasadniczego, jak też wobec dodatków do płacy zasadniczej, nie obejmuje jego redukcji z powodu wcześniejszego

przyznania w zawyżonej kwocie.

Wspomniana redukcja wynagrodzenia nie jest zatem sprawą uregulowaną

przez Kartę i zgodnie z przepisem jej art. 91c ust. 1 w tym zakresie zastosowanie

mają unormowania Kodeksu pracy. Oznacza to, że obniżenie nauczycielskiego wynagrodzenia w celu dostosowania go do wysokości ustalonej w przepisach płacowych wymaga zmiany treści stosunku pracy w trybie porozumienia stron, względnie

dokonanego przez pracodawcę wypowiedzenia warunków płacy (art. 42 § 2 KP).

Skutkiem ewentualnego nieprzyjęcia przez pracownika zaproponowanych mu przez

pracodawcę nowych (zgodnych z przepisami) warunków płacowych jest jednak rozwiązanie stosunku pracy (art. 42 § 3 KP). Nie budzi to zastrzeżeń w odniesieniu do

nauczycieli zatrudnionych na podstawie umowy o pracę, lecz wspomniany skutek nawet jeśli ma on jedynie warunkowy charakter - nie powinien osłabiać, a tym bardziej prowokować do obchodzenia szczególnej ochrony trwałości stosunku pracy, z

jakiej na podstawie przepisów Karty korzystają nauczyciele mianowani. Przepis art.

42 § 2 KP o wypowiedzeniu zmieniającym warunki płacy w umownym stosunku

pracy trzeba by więc wobec nauczycieli mianowanych stosować „odpowiednio”, a

skoro brakuje do tego ustawowego upoważnienia, to w grę wchodzi jedynie

zastosowanie powołanego przepisu w drodze analogii. Wynika stąd, że zawyżone

wynagrodzenie za pracę mianowanego nauczyciela jest w braku jego zgody

dostosowywane do wysokości zgodnej z przepisami płacowymi przez uprzedzenie ze

strony pracodawcy z zachowaniem okresów równych ogólnym okresom

wypowiedzenia.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji uchwały.