III ZP 34/98 · Sąd Najwyższy

Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 25 lutego 1999 r.

III ZP 34/98

Przewodniczący: Prezes SN Jan Wasilewski, Sędziowie SN: Teresa

Flemming-Kulesza (współsprawozdawca), Andrzej Kijowski, Jerzy Kwaśniewski,

Henryk Pietrzkowski, Walerian Sanetra, Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Krajowej Jana

Szewczyka, po rozpoznaniu na posiedzeniu w dniu 25 lutego 1999 r. zagadnienia

prawnego, przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 27 października 1998 r., sygn. akt I PKN 383/98

Czy dopuszczalna jest apelacja powoda od wyroku, w którym sąd pierwszej

instancji na podstawie art. 4771 § 2 KPC w związku z art. 8 KP i art. 56 KP zasądził

odszkodowanie w miejsce żądanego przywrócenia do pracy i nie oddalił powództwa

w żadnym zakresie ?

p o d j ą ł następującą uchwałę:

Dopuszczalna jest apelacja powoda od wyroku, w którym sąd pierwszej

instancji na podstawie art. 4771 § 2 KPC w związku z art. 8 KP i art. 56 KP zasądził odszkodowanie w miejsce żądanego przywrócenia do pracy i nie oddalił

powództwa w żadnym zakresie.

Uzasadnienie

Sąd Najwyższy na podstawie art. 39314 KPC przekazał powiększonemu składowi Sądu Najwyższego do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne budzące poważne

wątpliwości, sformułowane w postanowieniu z dnia 27 października 1998 r., zaznaczając również, że wywołało ono rozbieżności w orzecznictwie tego Sądu.

Zagadnienie to wyłoniło się przy rozpoznawaniu kasacji od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu z dnia 21 maja 1998

r. [...] wydanego w sprawie o przywrócenie do pracy, na tle następującego stanu

faktycznego. Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne - Spółka z o.o. w W., będące

pracodawcą powoda Włodzimierza D., rozwiązało z nim bez wypowiedzenia umowę

o pracę na podstawie art. 52 § 1 pkt 1 KP. Powód wystąpił z pozwem o przywrócenie

go do pracy na poprzednio zajmowanym stanowisku, przed czym broniła się strona

pozwana. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy we Włocławku wyrokiem z dnia 19 grudnia 1997

r. zasądził na rzecz powoda kwotę 2.650,32 zł tytułem odszkodowania za niezgodne

z prawem rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika i nie

oddalił powództwa w zakresie żądania przywrócenia do pracy. Sąd Rejonowy uznał,

że roszczenie o przywrócenie do pracy jest sprzeczne ze społeczno-gospodarczym

przeznaczeniem prawa (art. 4771 § 2 KPC w związku z art. 8 i art. 56 § 1 KP). Od

powyższego wyroku powód wniósł apelację, w której podtrzymał żądanie przywrócenia do pracy. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu postanowieniem z dnia 21 maja 1998 r. odrzucił apelację powoda. Uznał, że wyrok Sądu

pierwszej instancji nie zawiera rozstrzygnięcia o żądaniu przywrócenia do pracy,

które jest konieczne, gdy sąd pracy – zamiast zgłoszonego przez pracownika roszczenia o przywrócenie do pracy – zasądza na jego rzecz odszkodowanie. W związku

z tym nieoddalenie przez Sąd Rejonowy powództwa o przywrócenie do pracy oznacza brak w tym przedmiocie orzeczenia, które podlegałoby zaskarżeniu.

Od powyższego postanowienia powód złożył kasację, w której zarzucił naruszenie art. 4771 § 2 KPC, polegające na przyjęciu, że Sąd Rejonowy zasądzając

odszkodowanie, powinien zamieścić w wyroku rozstrzygniecie o żądaniu przywrócenia powoda do pracy. Zdaniem skarżącego, jeżeli pracownik dokonał wyboru jednego

z przysługujących mu alternatywnie roszczeń, a zgłoszone roszczenie okaże się nieuzasadnione, to zgodnie z wskazanym przepisem sąd pracy może także z urzędu

uwzględnić inne roszczenie alternatywne. Nie ma jednak jednoznacznej podstawy do

wniosku, że sąd, orzekając o odszkodowaniu zgodnie z art. 56 KP w związku z art.

4771 § 2 KPC i art. 58 KP, powinien jednocześnie orzec o oddaleniu powództwa o

przywrócenie do pracy. Wprawdzie prima facie można by sądzić, że brak takiego

orzeczenia jest równoznaczny z brakiem przedmiotu zaskarżenia, jednak można też

przyjąć, że zasądzenie odszkodowania, które stosownie do wymienionych przepisów

może mieć miejsce jedynie w razie stwierdzenia niecelowości przywrócenia do pracy,

jest równoznaczne z oddaleniem roszczenia o przywrócenie do pracy. Gdyby bowiem sąd uznał roszczenie za niezasadne, oddaliłby powództwo w całości. Zatem –

zdaniem skarżącego – zasądzenie odszkodowania jest w gruncie rzeczy odmową

uznania roszczenia o przywrócenie do pracy i, mimo braku rozstrzygnięcia w tym

zakresie, nie powinno rodzić niemożności wniesienia apelacji przez powoda.

Sąd Najwyższy, uzasadniając istnienie rozbieżności w orzecznictwie, powołał

się na wyrok z dnia 15 czerwca 1993 r., I PRN 64/93 (PiZS 1994 nr 2, s. 60), w którym Sąd Najwyższy rozpoznający tę sprawę przyjął, że jeżeli pracownik dokonał wyboru jednego z roszczeń przewidzianych alternatywnie w art. 56 KP, to sąd pracy

przyznając jedno z nich, nie ma obowiązku orzekać o oddaleniu drugiego. Za dopuszczalne zatem należy uznać skierowanie rewizji (także rewizji nadzwyczajnej)

przeciwko takiemu orzeczeniu i żądanie przyznania innego roszczenia niż uwzględnione. Natomiast w wyroku z dnia 19 grudnia 1997 r., I PKN 448/97 (OSNAPiUS

1998 nr 22, poz. 649) Sąd Najwyższy przedstawił odmienną wykładnię. Stwierdził

bowiem, że apelacja powoda od wyroku zasądzającego na jego rzecz odszkodowanie na podstawie art. 45 § 2 KP, zamiast żądanego przywrócenia do pracy, bez oddalenia powództwa dotyczącego tego żądania, podlega odrzuceniu jako złożona od

nieistniejącego orzeczenia.

Sąd Najwyższy przedstawiając zagadnienie prawne zauważył ponadto, że

taka sytuacja procesowa jak przy zastosowaniu normy z art. 4771 § 2 KPC istnieje

również przy stosowaniu art. 45 § 2 KP, zarówno w odniesieniu do wypowiedzenia

umowy o pracę, jak i – w związku z art. 56 § 2 KP – do rozwiązania umowy o pracę

bez wypowiedzenia, kiedy to sąd pracy może wbrew wyborowi pracownika uznać

przywrócenie go do pracy za niemożliwe lub niecelowe. Problem ten wystąpił na

przykład w sprawach I PKN 277/98, I PKN 253/98 i I PKN 299/98, które oczekują na

rozstrzygnięcie.

Zdaniem Sądu Najwyższego w składzie przedstawiającym zagadnienie

prawne, podobny problem pojawia się przy stosowaniu art. 477 1 § 1 KPC (art. 321 §

2 KPC) w razie wydania wyroku orzekającego o roszczeniach, które wynikają z faktów przytoczonych przez pracownika, lecz nie objętych żądaniem lub zgłoszonych w

rozmiarze mniejszym niż usprawiedliwiony wynikiem postępowania, gdy jednocześnie sąd nie orzeka o oddaleniu powództwa lub nawet gdy orzeka o oddaleniu części

zgłoszonych roszczeń. Powstaje bowiem wtedy kwestia, czy jest możliwe zaskarżenie przez powoda roszczeń przez niego nie zgłoszonych, uznanych pośrednio przez

sąd za niezasadne, wskutek zasądzenia ich w mniejszym rozmiarze niż – zdaniem

powoda – należało. W tym przedmiocie Sąd Najwyższy przytoczył orzeczenia: z dnia

4 listopada 1965 r., I PR 366/65 (OSPiKA 1966 z. 7-8, poz. 172), z dnia 16 maja

1969 r., II PR 131/69 (Biuletyn Informacyjny SN 1969 nr 12, poz. 209) oraz z dnia 27

września 1973 r., III CRN 223/73 (OSNCP 1974 z. 7-8, poz. 134), w których wyrażony został pogląd, że gdy w sprawie, której zakres nie zależy od treści żądania pozwu,

sąd – wbrew wynikom postępowania – nie orzekł o roszczeniu nie zgłoszonym w żądaniu lub przyznał je w rozmiarze mniejszym niż należało, osobie zainteresowanej

służy prawo zgłoszenia wniosku o uzupełnienie wyroku stosownie do art. 351 § 1

KPC albo osobne powództwo o pominiętą część roszczeń. W postanowieniu z dnia

21 grudnia 1981 r., I PRN 96/81 (OSNCP 1982 z. 5-6, poz. 87), a zwłaszcza w

uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 30 maja 1966 r., III PZP 15/66 (OSNCP 1966

z. 12, poz. 264) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że oddalenie przez sąd zgłoszonego żądania nie stanowi oddalenia roszczenia, które wynikało z tej samej podstawy faktycznej

lub prawnej co zgłoszone żądanie, a którego pracownik nie zgłosił w toku postępowania. Oznacza to, że roszczenie ponad to, co sąd zasądził, nie zostało jeszcze

rozstrzygnięte i w tym zakresie powód, jeżeli nie zgłosił wniosku o uzupełnienie wyroku, ma otwartą drogę do procesu o dalsze roszczenia lub o dalszą część roszczenia. Przepisy art. 321 § 2 i art. 475 § 1 KPC zobowiązują sąd do rozpoznania całości

roszczeń wynikających z faktów przytoczonych przez powoda i jeżeli wynik postępowania to usprawiedliwia, do wydania orzeczenia w sensie pozytywnym o roszczeniu

nie zgłoszonym w żądaniu lub zgłoszonym w rozmiarze mniejszym niż należało.

Przepisy te nie dają jednak sądowi prawa do orzekania w sensie negatywnym o

roszczeniach nie objętych żądaniem.

Sąd Najwyższy, przedstawiając poglądy judykatury co do charakteru norm z

art. 321§ 2 i art. 475 § 1 KPC (temu drugiemu przepisowi odpowiada obecnie art.

4771 § 1 KPC) podkreślił, że przepisy art. 4771 § 2 KPC i art. 45 § 2 KP są odmienne

od art. 4771 § 1 KP. Wprawdzie wprowadzają również instytucję orzekania przez sąd

o roszczeniach nie zgłoszonych przez powoda, lecz ich istotą jest orzekanie niejako

wbrew woli powoda: sąd bowiem zamiast o przywróceniu do pracy orzeka o odszkodowaniu, kierując się przesłanką bezzasadności (art. 4771 § 2 KPC w związku z art.

8 KP), niecelowości lub niemożliwości (art. 45 § 2 KP) przywrócenia do pracy. Zawsze jednak przy tego rodzaju orzeczeniach sąd obejmuje zakresem swego rozstrzygnięcia rozważenie zasadności żądania przywrócenia do pracy, gdyż po to, by mógł w

miejsce tego żądania zasądzić odszkodowanie, musi uznać, że jest ono bezzasadne

lub niecelowe (niemożliwe). Wobec tego powagą rzeczy osądzonej wyroku zasądzającego odszkodowanie jest także objęte roszczenie o przywrócenie do pracy, co

oznacza, że istnieje przedmiot, który może być zaskarżony przez powoda. Konsekwencją tego stanowiska jest stwierdzenie, że w takiej sytuacji niemożliwe staje się

uzupełnienie wyroku z powodu wyłączenia konkurencji między wnioskiem o uzupełnienie wyroku a jego zaskarżeniem.

Co do powagi rzeczy osądzonej Sąd Najwyższy przytoczył pogląd

W.Siedleckiego wyrażony w glosie do uchwały z dnia 30 maja 1966 r., III PZP 15/66

(OSPiKA 1967 nr 5, poz. 112), według którego o granicach przedmiotowych (a także

podmiotowych) powagi rzeczy osądzonej prawomocnego wyroku decyduje – w myśl

art. 366 KPC – wyłącznie faktyczny w danej sprawie przedmiot rozstrzygnięcia, a nie

żądanie powoda zgłoszone w pozwie lub podczas procesu. W przepisie tym nie ma

bowiem żadnej wzmianki o żądaniu powoda lub żądaniach stron, a jedynie przedmiot

rozstrzygnięcia sądu został powiązany z „podstawą sporu”. Przez tę podstawę należy

zaś rozumieć zespół okoliczności faktycznych, z których wynikły roszczenia powoda,

ponieważ to było przyczyną sporu. Gdy chodzi o podstawę sporu w sprawie, w której

sąd nie jest związany żądaniem pozwu, to jest nią również zespół okoliczności faktycznych, z których powód wyprowadza swoje żądanie, gdyż tak właśnie stanowi Kodeks postępowania cywilnego (art. 321 § 2 KPC). Jeżeli więc sąd zajął się badaniem

nie zgłoszonych roszczeń i wydał co do nich rozstrzygnięcie, to powagą rzeczy osądzonej zostaną objęte te roszczenia, gdyż zgodnie z art. 366 KPC one stanowiły

przedmiot rozstrzygnięcia. Gdyby natomiast sąd przyjął, że roszczenia takie nie istnieją bądź są nieuzasadnione, czemu dał wyraz w uzasadnieniu wyroku, to wyrok

stosownie do art. 366 KPC korzysta z powagi rzeczy osądzonej.

Prokurator Prokuratury Krajowej wniósł o udzielenie na przedstawione zagadnienie prawne następującej odpowiedzi: „Od wyroku sądu pierwszej instancji zasądzającego na podstawie art. 4771 § 2 KPC w związku z art. 8 KP i art. 56 KP na

rzecz powoda odszkodowanie, zamiast żądanego przywrócenia do pracy, przysługuje apelacja także wówczas, gdy w sentencji wydanego orzeczenia, mimo iż powinno, nie zostało zamieszczone rozstrzygnięcie oddalające powództwo o przywrócenie

do pracy”.

Sąd Najwyższy podejmując uchwałę o treści przytoczonej w sentencji miał na

uwadze, co następuje:

Rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia prawnego wymaga omówienia

kilku instytucji prawnych zawartych w przepisach prawa materialnego i prawa procesowego. Na pierwszy plan wysuwa się kwestia świadczeń przemiennych, nazywanych również alternatywnymi. Kodeks pracy, aczkolwiek nie posiada własnej ich definicji, zawiera przepisy przewidujące roszczenia alternatywne (art. 45 i art. 56), zaś

Kodeks postępowania cywilnego w przepisach dotyczących postępowania z zakresu

prawa pracy przewiduje w określonych warunkach możliwość orzekania o nich przez

sąd z urzędu (art. 4771 § 2 KPC). Niezbędne zatem stało się wyjaśnienie ich istoty

według przepisów Kodeksu cywilnego, przede wszystkim w celu określenia następstw wyboru świadczenia. Do posłużenia się przepisami tego Kodeksu uprawnia

art. 300 KP, który jednocześnie określa granice, w jakich jest to dopuszczalne.

I

Przepis art. 365 § 1 KC stanowi, że jeżeli dłużnik jest zobowiązany w ten sposób, że wykonanie zobowiązania może nastąpić przez spełnienie jednego z kilku

świadczeń (zobowiązanie przemienne), to wybór świadczenia należy do dłużnika,

chyba że z czynności prawnej, z ustawy lub z okoliczności wynika, iż uprawnionym

do wyboru jest wierzyciel lub osoba trzecia. Z przytoczonego przepisu wynika więc,

że wykonanie zobowiązania przemiennego następuje przez spełnienie jednego z

dwóch (lub więcej) świadczeń oraz że zasadą jest, iż wybór świadczenia należy do

dłużnika. Zasada ta doznaje wyłączenia, gdy czynność prawna (z reguły umowa) lub

przepis ustawy przyznaje to uprawnienie wierzycielowi lub osobie trzeciej albo gdy w

braku określenia w czynności prawnej osoby uprawnionej do wyboru, z okoliczności

wynika, że jest nią wierzyciel. Źródłem zobowiązania przemiennego jest ustawa lub

czynność prawna, zatem w nich należy poszukiwać odpowiedzi na pytanie, kto w

konkretnym przypadku jest uprawniony do dokonania wyboru świadczenia. Stosownie do art. 365 § 2 KC wybór świadczenia następuje przez złożenie oświadczenia

woli drugiej stronie i powoduje, że od tej chwili zobowiązanie dłużnika ogranicza się

do wybranego świadczenia z takim skutkiem, jakby zobowiązanie obejmowało od

początku tylko to świadczenie. W piśmiennictwie dotyczącym zobowiązań przemiennych przyjmuje się, że do oświadczenia o wyborze świadczenia stosuje się przepisy

o oświadczeniach woli, w związku z czym zmiana dokonanego wyboru jest dopusz-

czalna – poza przypadkiem nieważności lub skutecznego uchylenia się od skutków

prawnych oświadczenia o wyborze złożonego pod wpływem błędu lub groźby – za

zgodą drugiej strony (art. 60-62 KC). Przyjmuje się również, że wierzyciel uprawniony

do wyboru może go dokonać także przez wytoczenie powództwa o jedno ze świadczeń (tak: Kodeks cywilny Komentarz pod redakcją Z.Resicha, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1972 tom II, s. 886 – 887 i Komentarz do Kodeksu cywilnego

(praca zbiorowa) Księga trzecia Zobowiązania, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa

1996, tom I, s. 69 - 71). Skoro więc oświadczenie o wyborze świadczenia stanowi

oświadczenie woli, to na gruncie przepisów Kodeksu cywilnego trzeba przyjąć, że

wybór dokonany przez wierzyciela – gdy on jest osobą uprawnioną do wyboru – jest

wiążący, a wydany wyrok powinien respektować jego prawo. Spełnienie świadczenia

przez dłużnika powoduje wygaśnięcie zobowiązania, a tym samym wygaśnięcie pozostałych roszczeń alternatywnych.

II

Według Kodeksu pracy, wyraźnie nazwanymi roszczeniami alternatywnymi są:

w razie wypowiedzenia umowy o pracę zawartej na czas nie określony – żądanie

uznania wypowiedzenia za bezskuteczne, a gdy umowa uległa już rozwiązaniu –

przywrócenia do pracy na poprzednich warunkach i żądanie odszkodowania (art. 45

§ 1 KP) oraz w razie rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia – żądanie

przywrócenia do pracy na poprzednich warunkach i żądanie odszkodowania (art. 56

§ 1 KP).

W myśl art. 45 § 1 KP nieuzasadnione lub niezgodne z prawem wypowiedzenie umowy o pracę przez pracodawcę uprawnia pracownika do jednego z roszczeń

przewidzianych w tym przepisie, pozostawiając mu także wybór roszczenia. Wynika

to nie tylko z zawartego w przepisie sformułowania: „ - stosownie do żądania pracownika -”, stanowiącego dla sądu pracy dyrektywę przy rozstrzyganiu sprawy wniesionej przez pracownika w związku z wypowiedzeniem mu umowy o pracę, ale także

ze wzmocnienia tego wyrażenia przez wydzielenie go z tekstu dwoma znakami interpunkcyjnymi, tj. myślnikami. Również w art. 56 § 1 KP wybór roszczenia został

pozostawiony pracownikowi, chociaż przepis ten nie akcentuje przysługującego mu

prawa wyboru roszczenia w taki sposób, jak czyni to art. 45 § 1 KP. Nie ulega jednak

wątpliwości, że mimo brakującego w treści art. 56 § 1 KP zwrotu: „stosownie do żądania pracownika”, wybór roszczenia także według tego przepisu należy do pracownika. Z art. 45 § 2 KP, który z mocy art. 56 § 2 KP ma zastosowanie do roszczeń

pracownika w razie niezgodnego z prawem rozwiązania przez pracodawcę umowy o

pracę bez wypowiedzenia, wynika bowiem, że tylko w warunkach w nim przewidzianych sąd pracy może nie uwzględnić żądania przywrócenia do pracy, czyli żądania

wybranego i zgłoszonego przez pracownika.

Analiza językowa przepisów art. 45 § 1 i art. 56 § 1 KP w związku z art. 45 § 2

KP uprawnia przeto do wniosku, że źródłem roszczeń alternatywnych pracownika

zwolnionego z pracy za wypowiedzeniem lub bez wypowiedzenia, przysługujących

mu z tytułu tego zwolnienia, jest ustawa - Kodeks pracy oraz że według tej ustawy

zasadą jest, iż wybór roszczenia należy do pracownika. Pod tym więc względem

unormowanie dotyczące roszczeń przemiennych znajdujące się w Kodeksie pracy

nie odbiega od unormowania przewidzianego w Kodeksie cywilnym. Przepis art. 365

§ 1 KC postanawia bowiem, że również „z ustawy” może wynikać dla wierzyciela

uprawnienie do dokonania wyboru. Różnica między regulacją Kodeksu cywilnego a

Kodeksu pracy wynika natomiast z art. 45 § 2 KP i polega na tym, że o ile w myśl art.

365 § 2 KC oświadczenie o wyborze świadczenia pochodzące od osoby uprawnionej

jest wiążące, o tyle wybór roszczenia przez pracownika może w pewnych okolicznościach nie mieć takiego charakteru. Przepis art. 45 § 2 KP, wprowadzający wyjątek od

ustalonej art. 45 § 1 i art. 56 § 1 KP zasady wyboru roszczenia alternatywnego przez

pracownika stanowi bowiem, że sąd pracy może nie uwzględnić żądania pracownika

uznania wypowiedzenia za bezskuteczne lub przywrócenia do pracy, jeżeli ustali, że

uwzględnienie takiego żądania jest niemożliwe lub niecelowe. W takim przypadku

sąd pracy orzeka o odszkodowaniu.

Kompetencja do orzekania wbrew woli pracownika nie zależy od swobodnego

uznania sądu pracy. Skorzystanie z niej wymaga od sądu dokonania ustaleń wskazujących na to, że uwzględnienie żądania przywrócenia do pracy (uznania wypowiedzenia za bezskuteczne) – wybranego przez pracownika jest niemożliwe lub niecelowe. Dokonanie zaś prawidłowych ustaleń może nastąpić dopiero po przeprowadzeniu postępowania dowodowego i po wszechstronnym rozważeniu jego wyników.

Dlatego też usprawiedliwiony jest wniosek, że gdyby ustawodawca nie przywiązywał

wagi do terminologii, to zamiast słów „jeżeli ustali”, użyłby np. zwrotu „jeżeli uzna”,

„jeżeli oceni” itp. Skoro jednak postąpił inaczej, to należy omawianemu uprawnieniu

sądu pracy przypisać znaczenie zgodne z sensem ustawowego wyrażenia.

Podsumowując tę część rozważań można więc stwierdzić, że forma warunkowa wyrażenia „jeżeli ustali”, przyjęta w art. 45 § 2 KP oznacza, iż skorzystanie przez

sąd pracy z „wyboru” innego roszczenia alternatywnego jest dopuszczalne tylko

wtedy, gdy po zbadaniu sprawy i dokonaniu ustaleń dojdzie on do wniosku, że przywrócenie pracownika do pracy byłoby niemożliwe lub niecelowe. Tak więc w postępowaniu sądu mieszczą się nie tylko określone czynności, ale także proces myślowy

obejmujący rozważenie zasadności roszczenia wybranego przez pracownika, ocenę

podstaw faktycznych uprawniających do wyboru innego roszczenia oraz wnioski końcowe. Mówiąc inaczej, żeby zasądzić na rzecz pracownika odszkodowanie zamiast

przywrócenia do pracy, sąd musi najpierw to ostatnie roszczenie uznać – w okolicznościach sprawy – za nieuzasadnione z powodu niemożliwości lub niecelowości reaktywowania stosunku pracy. Oznacza to, że wyrok wydany na podstawie art. 45 § 2

KP stanowi całość rozstrzygnięcia w sprawie i w takim zakresie ma powagę rzeczy

osądzonej.

III

Przepis art. 45 § 2 KP, jako przepis prawa materialnego, nie wyjaśnia, jaką

treść powinna mieć sentencja wyroku, w którym sąd pracy zamiast wybranego przez

pracownika i zgłoszonego w pozwie roszczenia o przywrócenie do pracy zasądził na

jego rzecz odszkodowanie. Kwestii tej nie rozstrzyga również art. 4771 § 2 KPC dotyczący postępowania w sprawach z zakresu prawa pracy. Przepis ten stanowi jedynie,

że jeżeli pracownik dokonał wyboru jednego z przysługujących mu alternatywnie

roszczeń, a zgłoszone roszczenie okaże się nieuzasadnione, sąd może także z

urzędu uwzględnić inne roszczenie alternatywne. Jest on więc podstawą procesową

do zastosowania art. 45 § 2 KP, jednak nie odpowiada na przedstawione zagadnienie prawne, które jest istotne ze względu na potrzebę określenia dopuszczalnych

granic zaskarżenia orzeczenia i wiążącą się z nimi powagę rzeczy osądzonej. Ma

ono także doniosłe znaczenie dla praktyki. Jego rozwiązanie może nastąpić przy

pomocy stosowanego odpowiednio art. 365 § 3 KC oraz na podstawie art. 366 KPC

dotyczącego powagi rzeczy osądzonej.

Przepis art. 365 § 3 KC reguluje sprawę przejścia prawa wyboru z pierwotnie

uprawnionego na stronę drugą, stanowiąc, że jeżeli strona uprawniona do wyboru

świadczenia wyboru tego nie dokonała, druga strona może jej wyznaczyć w tym celu

odpowiedni termin, po którego bezskutecznym upływie uprawnienie do dokonania

wyboru przechodzi na stronę drugą. W powołanym we wcześniejszej części uzasadnienia piśmiennictwie odnoszącym się do wymienionego przepisu przyjmuje się, że

wierzyciel, który we właściwym czasie nie skorzystał z wyboru świadczenia, wskutek

czego prawo to przeszło na dłużnika, który również nie dokonał wyboru, musi objąć

powództwem alternatywnie wszystkie świadczenia. Wybór przez dłużnika jednego ze

świadczeń sprawia, że rozstrzygnięcie zamieszczone w wyroku ogranicza się tylko

do tego świadczenia, bez potrzeby orzekania o innych, chociaż podstawą sporu i

rozstrzygnięcia były okoliczności faktyczne dotyczące wszystkich żądań przemiennych. Stosując z modyfikacjami powyższą regulację do sytuacji określonej w art. 45 §

2 KP można by więc przyjąć, że gdy uprawnienie do dokonania wyboru przysługuje z

mocy ustawy sądowi, ma on do dyspozycji wybór między dwoma roszczeniami, dokonanie zaś wyboru jednego z nich, co powinno znaleźć odzwierciedlenie w sentencji

wyroku, nie wymaga orzekania o oddaleniu drugiego roszczenia. Istota orzekania o

roszczeniach alternatywnych polega bowiem w omawianej sytuacji na tym, że zasądzenie odszkodowania na podstawie uprawnienia przysługującego mu z mocy art. 45

§ 2 KP nie wymaga oddalenia roszczenia o przywrócenie do pracy, gdyż sąd orzeka

tylko o jednym roszczeniu alternatywnym. Zamykając tę część rozważań należy zatem stwierdzić, że unormowanie kwestii wyboru przez sąd roszczenia alternatywnego, przewidziane w art. 45 § 2 KP oraz w art. 4771 § 2 KPC, ma charakter szczególny, wynikający ze swoistości stosunków pracy, który nie pozwala na stosowanie

wprost wskazanych wcześniej przepisów Kodeksu cywilnego, lecz jedynie z omówionymi wyżej modyfikacjami.

IV. Rozważając przedstawione zagadnienie prawne w płaszczyźnie art. 366 KPC

należy przypomnieć, że według tego przepisu wyrok prawomocny ma powagę rzeczy

osądzonej tylko odnośnie do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a ponadto tylko między tymi samymi stronami. Stosownie do

treści przytoczonej normy, granice przedmiotowe powagi rzeczy osądzonej określone

są przez przedmiot rozstrzygnięcia i jego podstawę faktyczną, a zwłaszcza istotny

jest stan sprawy z chwili wyrokowania. Według art. 321 § 1 KPC sąd nie może wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem, ani zasądzać ponad żądanie.

Przepis ten, wprowadzając zakaz orzekania ponad żądanie, wskazuje jednocześnie,

że powagą rzeczy osądzonej jest objęte żądanie pozwu i jego podstawa faktyczna,

które znalazły odzwierciedlenie w sentencji wyroku. Wyjątek od zasady związania

sądu granicami żądań powoda jest, obok art. 321 § 2 KPC, przewidziany w art. 4771

§ 1 KPC. Przepis ten, w sprawach z zakresu prawa pracy wnoszonych przez pracownika, uprawnia sąd do orzekania o roszczeniach, które nie zostały objęte żąda-

niem, lecz wynikają z faktów przytoczonych przez powoda, oraz o roszczeniach zgłoszonych wprawdzie w żądaniu, ale w rozmiarze mniejszym niż usprawiedliwiony wynikiem postępowania.

Na tle art. 321 § 2 KPC oraz art. 475 § 1 KPC, któremu obecnie odpowiada

art. 4771 § 1 KPC, pojawiły się w doktrynie kontrowersyjne poglądy co do granic powagi rzeczy osądzonej. Według autorów niektórych poglądów, oddalenie powództwa

w sprawach, w których sąd nie jest związany żądaniem pozwu, stanowi również oddalenie roszczeń nie zgłoszonych w żądaniu lub przekraczających jego zakres, jeżeli

roszczenia te były przedmiotem rozpoznania sądu. Zatem rozstrzygnięcie to pociąga

za sobą powagę rzeczy osądzonej także co do tych oddalonych roszczeń (tak: J.

Krajewski w glosie do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 30 maja 1966 r., III PZP

15/66,NP 1967 z. 9, s. 1203). Zdaniem innych autorów, w stosunku do roszczeń

przewidzianych w art. 321 § 2 i art. 475 § 1 KPC sąd może wyjść ponad żądanie

strony, ale nie może w tym zakresie wyrokować w sensie niekorzystnym dla powoda.

Byłoby to bowiem pogorszeniem jego sytuacji w porównaniu z tą, w której obowiązuje

zasada nieorzekania ponad żądanie. Poza tym, żaden przepis nie upoważnia sądu

do oddalenia powództwa w przedmiocie nie objętym żądaniem powoda. W związku z

tym wyrok oddalający powództwo nie ma powagi rzeczy osądzonej co do oddalenia

roszczenia, którego zasądzenia powód nie żądał (tak: S.Rejman w glosie do wyżej

wymienionej uchwały, NP. 1967 nr 9, s.1203). Jeszcze inne stanowisko w omawianej

kwestii zajął W.Siedlecki, który w trzeciej glosie do tejże uchwały wskazał przede

wszystkim na konieczność powiązania przedmiotowych (a także podmiotowych)

granic powagi rzeczy osądzonej prawomocnego wyroku z faktycznym w danej

sprawie przedmiotem rozstrzygnięcia, a nie z żądaniem powoda zgłoszonym w pozwie bądź w postępowaniu. Jego zdaniem, według art. 366 KPC, o granicach powagi

rzeczy osądzonej prawomocnego wyroku decyduje podstawa sporu, przez którą należy rozumieć niewątpliwie „zespół okoliczności faktycznych”, z których wynikły roszczenia powoda niezaspokojone przez pozwanego, gdyż ich dotyczy spór. Stwierdzenie to należy odnieść także do sprawy, w której sąd nie jest związany żądaniem stron

i w której podstawą sporu jest również ów zespół okoliczności faktycznych, z których

powód wyprowadza swe żądanie. W omawianej kategorii spraw sąd orzeka o roszczeniach, „jakie wynikają z faktów przytoczonych przez powoda” (art. 321 § 2 KPC),

zatem nie może ani wyjść poza faktyczną podstawę powództwa ani jej zmienić. Natomiast przedmiot rozstrzygnięcia nie musi się pokrywać z żądaniem powoda, ponie-

waż przedmiotem tym są także roszczenia nie uzewnętrznione w żądaniu, „wynikające z faktów przytoczonych przez powoda”. W konkluzji W.Siedlecki wyraził zapatrywanie, że jeżeli w wymienionej kategorii spraw sąd ograniczył się tylko do zbadania

roszczenia powoda w postaci zgłoszonej w żądaniu (tj. jego roszczenia procesowego), to tylko w tym zakresie wyrok korzysta z powagi rzeczy osądzonej. Jeżeli natomiast sąd przyjął, że roszczenia takie nie istnieją lub są nieuzasadnione, czemu dał

wyraz w uzasadnieniu wyroku, to wyrok taki zgodnie z art. 366 KPC korzysta z powagi rzeczy osądzonej (OSPiKA 1967 z. 5, poz. 112).

Przytoczone poglądy zostały wprawdzie przedstawione w związku z problemem granic powagi rzeczy osądzonej w sprawach, w których sąd nie jest związany

granicami żądania pozwu, czyli w tych, do których ma zastosowanie art. 477 1 § 1

KPC, a nie art. 4771 § 2 KPC odnoszący się do wyraźnie określonych roszczeń alternatywnych, jednak są one pomocne także w rozstrzyganiu o granicach powagi rzeczy osądzonej wyroku zasądzającego roszczenie alternatywne.

Na aprobatę zasługuje zwłaszcza stanowisko, według którego o zakresie

przedmiotowym powagi rzeczy osądzonej decyduje to, co jest faktycznym przedmiotem rozstrzygnięcia sądu. Pogląd ten został uznany jako trafny również w najnowszym piśmiennictwie (tak: Komentarz do Kodeksu postępowania cywilnego pod redakcją T.Erecińskiego, Wydawnictwo Prawnicze Warszawa 1999 tom I, s. 595-598 i

844-846). Uwzględniając go w rozważaniach nad przekazanym zagadnieniem prawnym należy przyjąć, że w sprawie, w której na podstawie art. 45 § 2 w związku z art.

56 KP oraz art. 4771 § 2 KPC w związku z art. 8 KP sąd pracy zasądził na rzecz pracownika odszkodowanie zamiast żądanego przywrócenia do pracy, powagą rzeczy

osądzonej objęte jest także żądanie przywrócenia do pracy, chociaż nie zostało formalnie oddalone. Zasądzenie odszkodowania jest bowiem równoznaczne z nieuwzględnieniem roszczenia o przywrócenie do pracy.

V. Istota roszczeń alternatywnych na gruncie prawa pracy polega na tym, że gdy

pracownikowi przysługują – na zasadzie rozłącznego wyboru – dwa lub więcej roszczenia przemienne, wybór jednego z nich i spełnienie go przez pracodawcę powoduje wygaśnięcie zobowiązania. Jeżeli z mocy ustawy, ze względu na ustalone okoliczności faktyczne, sądowi przysługuje uprawnienie do dokonania korekty decyzji

pracownika i „wyboru” innego roszczenia, to przyznanie pracownikowi tego roszczenia w wyroku powoduje również wygaśnięcie zobowiązania pracodawcy, które wyni-

ka z nieuzasadnionego lub sprzecznego z przepisami prawa zwolnienia pracownika z

pracy. Zatem powagą rzeczy osądzonej takiego wyroku będzie objęte także nie

uwzględnione przez sąd, a wybrane przez pracownika roszczenie alternatywne. Tym

samym prawomocność materialna wyroku będzie dotyczyła zarówno odszkodowania,

jak i przywrócenia do pracy. W tej sytuacji wykluczona jest możliwość złożenia przez

pracownika wniosku o uzupełnienie wyroku przewidziana w art. 351 § 1 KPC, zaś

właściwym środkiem jego podważenia jest apelacja.

Na rzecz powyższego stanowiska przemawiają jeszcze dwa argumenty.

Jeden z nich wynika z różnicy zachodzącej między normą z art. 4771 § 1 KPC

a regulacją zawartą w art. 4771 § 2 i art. 45 § 1 KP. Pierwszy z przepisów przewiduje,

że w sprawie wszczętej z powództwa pracownika, w której sąd wydając wyrok orzeka

o roszczeniach wynikających z faktów przytoczonych przez powoda także wówczas,

gdy roszczenie nie było objęte jego żądaniem lub gdy zostało zgłoszone w rozmiarze

mniejszym niż usprawiedliwiony wynikiem postępowania, przepisy o uzupełnieniu

wyroku stosuje się odpowiednio. Oznacza to, że gdy sąd nie orzekł o wszystkich

roszczeniach pracownika wynikających z przytoczonych przez niego faktów lub gdy

przyznał je w rozmiarze mniejszym niż usprawiedliwiony wynikiem postępowania,

pracownikowi przysługuje żądanie uzupełnienia wyroku w trybie art. 351 § 1 KPC

albo co do roszczeń pominiętych może wytoczyć nowe powództwo. Wyłączona jest

natomiast możliwość zaskarżenia apelacją wyroku w tej części, gdyż wymienione

środki wykluczają się wzajemnie. Tego rodzaju rozwiązanie nie zostało przewidziane

w art. 4771 § 2 KPC ani też w art. 45 § 2 KP. Jego brak może więc uzasadniać tezę,

że gdy w wyroku sąd orzekł o roszczeniu alternatywnym innym niż wybrane przez

pracownika, pracownikowi nie przysługuje wniosek o uzupełnienie wyroku ani nowe

powództwo, lecz wyrok taki podlegałby zaskarżeniu apelacją.

Drugi argument wskazujący na poprawność poglądu, że od wyroku wydanego

na podstawie art. 4771 § 2 KPC (i art. 45 § 2 KP) przysługuje apelacja, wiąże się z

następstwami, jakie powstałyby w razie uznania, iż nieuwzględnienie przez sąd roszczenia o przywrócenie do pracy wybranego przez pracownika i zasądzenie na jego

rzecz z urzędu innego roszczenia alternatywnego, tj. odszkodowania, wymagałoby

zamieszczenia w wyroku rozstrzygnięcia o oddaleniu żądania przywrócenia do pracy.

W takiej bowiem sytuacji pracownik mógłby nie zaskarżyć wyroku w części zasądzającej odszkodowanie, natomiast wnieść apelację od wyroku w części oddalającej

roszczenie o przywrócenie do pracy. Gdyby następnie sąd drugiej instancji, uznając

zasadność apelacji, wydał orzeczenie reformatoryjne, doszłoby do uwzględnienia

obu roszczeń alternatywnych, choć dopuszczalne jest uwzględnianie tylko jednego.

Gdyby z kolei sąd, powodowany troską o wydanie prawidłowego wyroku, oddalił

apelację, wydałby orzeczenie niekorzystne dla pracownika mimo istnienia podstaw

do jego uwzględnienia.

Z tych wszystkich przyczyn Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści przytoczonej w sentencji.