III ZP 24/01 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 25 stycznia 2002 r.

III ZP 24/01

Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk, Sędziowie SN: Roman

Kuczyński, Zbigniew Myszka (sprawozdawca),

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczyszyn, w sprawie z powództwa Barbary C., Bogdany C., Eweliny G. przeciwko Zespołowi Szkół Specjalnych [...] przy Szpitalu Klinicznym [...] w Ł. o odprawy emerytalne, po rozpoznaniu w dniu 25 stycznia 2002 r. zagadnienia prawnego przekazanego

przez Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi postanowieniem z dnia 6 września 2001 r. [...] do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 § 1 KPC

„Czy za nauczyciela „przechodzącego na emeryturę” uprawnionego do odprawy przewidzianej w art. 87 ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (tj. Dz.U. z 1997 r. , Nr 56, poz. 357) w brzmieniu obowiązującym do dnia

wejścia w życie nowelizacji z dnia 18 lutego 2000 r. (Dz.U. Nr 19, poz. 239) można

uznać nauczyciela, który przepracował w szkole co najmniej 20 lat i którego stosunek

pracy wygasł z upływem okresu pozostawania w stanie nieczynnym - w sytuacji, gdy

przed ustaniem zatrudnienia nabył on uprawnienia emerytalne i pobierał z tego tytułu

świadczenie?”

p o d j ą ł u c h w a ł ę:

Kontynuowanie nauczycielskiego zatrudnienia połączone z pobieraniem

emerytury nauczycielskiej nie pozbawia prawa do odprawy pieniężnej przewidzianej w art. 87 ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela

(jednolity tekst: Dz.U z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.), nauczyciela, którego stosunek pracy wygasł z upływem okresu pozostawania w stanie nieczynnym i

przejścia na emeryturę, jeżeli wcześniej nie skorzystał on z uprawnienia do tej

odprawy.

Uzasadnienie

Przedstawione do rozpoznania zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego. Powódki były zatrudnione na stanowiskach nauczycieli.

Ich stosunki pracy wygasły w dniu 29 lutego 2000 r. po upływie 6 miesięcznego

okresu pozostawania w stanie nieczynnym. Wcześniej w okresie pozostawania w

nauczycielskich stosunkach pracy powódki nabyły nauczycielskie uprawnienia emerytalne. Jedna z nich (Barbara C.) kontynuując nauczycielskie zatrudnienie pobierała

świadczenie emerytalne w całości do czasu wygaśnięcia nauczycielskiego stosunku

pracy. Druga z powódek (Bogdana C.) początkowo zawiesiła nabyte już w 1992 r.

nauczycielskie uprawnienia emerytalne, a od 1 lutego 1992 r. pobierała je w zmniejszonej wysokości z powodu osiągania dochodu przekraczającego 130% przeciętnego wynagrodzenia z tytułu kontynuowanego zatrudnienia nauczycielskiego. Natomiast trzecia z powódek (Ewelina G.) pobierała emeryturę od 17 maja 1998 r. w

zmniejszonej wysokości z uwagi na osiągany dochód z tytułu dalszego zatrudnienia

nauczycielskiego, a ponadto od 1 kwietnia 1999 r. przyznano jej rentę z tytułu niezdolności do pracy wskutek choroby zawodowej, co spowodowało, że od 1 września

1999 r. pobierała emeryturę oraz połowę świadczenia rentowego.

Po wygaśnięciu nauczycielskich stosunków pracy wskutek upływu okresu pozostawania w stanie nieczynnym powódki wystąpiły o przyznanie im prawa do odpraw emerytalnych na podstawie art. 87 ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r.

Karta Nauczyciela (w brzmieniu sprzed nowelizacji z dnia 18 lutego 2000 r.).

Sąd pierwszej instancji oddalił powództwa, argumentując, że norma art. 87

ust. 2 Karty Nauczyciela warunkuje uzyskanie prawa do odprawy emerytalnej od

rozwiązania stosunku pracy w związku z przejściem nauczyciela na emeryturę, a

zatem przejście to i skorzystanie z uprawnień emerytalnych nie może wyprzedzać w

czasie rozwiązania stosunku pracy. Powódki mogły spełnić ten warunek, gdyby wystąpiły o odprawy w datach nabycia uprawnień emerytalnych, ewentualnie mogły zawiesić pobieranie emerytury do czasu zakończenia stosunku pracy. Jednak nie podjęły takich zachowań i przez okres dalszego nauczycielskiego zatrudnienia ich miesięczne dochody ze stosunku pracy oraz z pobieranych emerytur były wyższe od

dochodów innych zatrudnionych nauczycieli, którzy nie pobierali świadczeń emerytalnych. Ostatecznie Sąd Rejonowy wywiódł, że pobieranie chociażby w zmniejszonej wysokości emerytury wyłącza możliwość przyznania pracownikowi odprawy eme-

rytalnej, gdyż takie zachowanie nie pozostaje wówczas w związku z przejściem na

emeryturę, a przyznanie im tego świadczenia byłoby naruszeniem społeczno-gospodarczego przeznaczenia prawa.

Rozpoznając apelacje powódek, które wskazywały na jednorazowy i powszechny charakter odprawy pieniężnej, która przysługuje w związku z przejściem na

emeryturę i jest niezależna od przyczyn, które legły u podstaw rozwiązania stosunku

pracy, Sąd Okręgowy powziął wątpliwość ujętą w treści przedstawionego do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego. Sąd Okręgowy wskazał na

dwa możliwe warianty rozwiązania. Według pierwszego z nich, nauczyciel, który w

trakcie zatrudnienia uzyskał uprawnienia emerytalne, nabywa prawo do odprawy

przewidzianej w art. 87 ust. 2 Karty Nauczyciela dopiero z dniem ustania stosunku

pracy, niezależnie od tego, co działo się z jego emeryturą w trakcie kontynuowanego

nauczycielskiego stosunku pracy, tj. w szczególności czy była ona pobierana, czy

podlegała zawieszeniu. Natomiast według przeciwnego poglądu, dalsze pozostawanie w stosunku pracy połączone z pobieraniem świadczeń emerytalno-rentowych

wyłącza możliwość przyznania nauczycielowi odprawy emerytalnej w razie późniejszego rozwiązania stosunku pracy. Opowiadając się za pierwszym stanowiskiem

Sąd Okręgowy utrzymywał, że związek rozwiązania stosunku pracy z przejściem na

emeryturę polega na tym, że od momentu takiego definitywnego ustania stosunku

pracy emerytura staje się głównym źródłem utrzymania pracownika, który zakończył

zatrudnienie i nie otrzymuje już wynagrodzenia za pracę. Takie przejście na emeryturę polega na zmianie pracowniczego statusu prawnego nauczyciela, który staje się

emerytem w następstwie definitywnego ustania stosunku pracy. Przysługująca wówczas odprawa emerytalna stanowi swoiste zadośćuczynienie pieniężne wypłacane

najczęściej długoletniemu pracownikowi, które ma na celu „ułatwienie mu przystosowania się do nowych warunków, pełniąc rolę świadczenia socjalnego”. Prawo do odprawy emerytalnej przewidzianej w art. 87 ust. 2 Karty Nauczyciela uzależnione jest

od kumulatywnego wystąpienia dwóch powiązanych ze sobą zdarzeń prawnych, tj.

ustania stosunku pracy i przejścia na emeryturę. Zdarzenia te wszakże nie muszą

zbiegać się w czasie i nabycie uprawnień emerytalno-rentowych może następować

nie tylko w dacie ustania stosunku pracy, ale także może je poprzedzać. Ponadto

niezrozumiałe i sprzeczne ze społecznym poczuciem sprawiedliwości byłoby pozbawienie powódek, będących długoletnimi nauczycielkami, praw do spornej odprawy,

przysługującej w zasadzie raz w życiu, tylko ze względu na wcześniej nabyte uprawnienia emerytalne.

Sąd Okręgowy wskazał, że zwolennicy odmiennego poglądu uznają, iż osoba

kontynuująca stosunek pracy po uzyskaniu uprawnień emerytalnych, z których korzysta, w istocie rzeczy zamienia prawo do odprawy emerytalnej na inne korzyści.

Mianowicie uzyskuje ona możność doliczenia dalszego zatrudnienia do stażu pracy,

a także możliwość przeliczenia emerytury według nowych zarobków. Dla takiego

pracownika - emerytura jest dodatkiem do wynagrodzenia za pracę, a nie odwrotnie

(wynagrodzenie nie jest dodatkiem do emerytury), a ponadto w trakcie kontynuowanego zatrudnienia „osoba ta ma czas na przygotowanie się do zakończenia kariery

zawodowej”. Wszystko to powoduje, że cel, któremu służy odprawa emerytalne, zostaje spełniony w inny korzystniejszy dla nauczyciela sposób. W tej koncepcji prawo

do odprawy emerytalnej nabywa tylko taki nauczyciel, który po uzyskaniu statusu

prawnego emeryta występuje z wnioskiem o rozwiązanie nauczycielskiego stosunku

pracy, ewentualnie taki, który zawiesza pobieranie świadczeń emerytalnych do czasu

ustania nauczycielskiego stosunku pracy. W ocenie Sądu Okręgowego zaakceptowanie takiej koncepcji odprawy pieniężnej kolidowałoby wszakże z zasadą równouprawnienia nauczycieli oraz niedyskryminacji pracowników ze względu na uzyskany

w trakcie zatrudnienia status emeryta (art. 112 i art. 113 KP w związku z art. 91c Karty

Nauczyciela).

Odpowiedź na przedstawione zagadnienie prawne wymaga także rozstrzygnięcia istotnej kwestii, czy wygaśnięcie nauczycielskiego stosunku pracy z upływem

6 miesięcznego pozostawania w stanie nieczynnym, które następuje z przyczyn organizacyjnych pracodawcy, można kwalifikować jako rozwiązanie stosunku pracy w

związku z przejściem nauczyciela na emeryturę.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 87 ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela

(jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.), w brzmieniu sprzed nowelizacji z dnia 18 lutego 2000 r. obowiązującym dla rozpoznawania sprawy, nauczycielowi przechodzącemu na emeryturę lub rentę inwalidzką, który przepracował w

szkole co najmniej 20 lat, przyznaje się odprawę w wysokości trzymiesięcznego

wynagrodzenia ostatnio pobieranego w szkole będącej podstawowym miejscem

pracy. Uregulowanie to istotnie nie jest precyzyjne, jeżeli chodzi o rozumienie wyrażenia „nauczyciel przechodzący na emeryturę lub rentę” nabywający uprawnienie do

tej odprawy pieniężnej, która jakkolwiek nie jest wprost nazwana odprawą emerytalną lub rentową, ale taki jej charakter nie może budzić wątpliwości, skoro to świadczenie pieniężne przysługuje nauczycielowi „przechodzącemu na emeryturę lub

rentę”. Skład rozpoznający zagadnienie prawne podziela stanowisko zawarte w

uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2001 r., I PKN 172/00

(dotychczas niepublikowany), że przejściem na emeryturę jest zamiana statusu

prawnego pracownika lub pracownika-emeryta na status wyłącznie emeryta, co następuje zawsze i tylko przez definitywne ustanie stosunku pracy. Pracownik pobierający równocześnie emeryturę w czasie nieprzerwanie trwającego stosunku pracy

nie przestaje być pracownikiem i przechodzi na emeryturę dopiero po ustaniu zatrudnienia. Transponując ten pogląd na grunt rozpoznawanego zagadnienia prawnego należy przyjąć, że nauczyciel, który w czasie trwania nauczycielskiego zatrudnienia nabył prawo i skorzystał z nauczycielskich uprawnień emerytalnych, nie przestaje być nauczycielem, a zatem nie traci statusu pracownika. W konsekwencji nie

może być on traktowany jako nauczyciel przechodzący na emeryturę, albowiem ani

nabycie uprawnień emerytalnych (lub rentowych), ani skorzystanie z prawa do tych

świadczeń z ubezpieczenia społecznego nie stanowią zdarzeń powodujących ustanie nauczycielskiego stosunku pracy, który jest nieprzerwanie kontynuowany. Taki

nauczyciel przechodzi zatem na emeryturę lub rentę dopiero po definitywnym ustaniu

nauczycielskiego stosunku pracy.

W uchwale z dnia 2 marca 1994 r., I PZP 4/94 (OSNAPiUS 1994 r. nr 2, poz.

24) Sąd Najwyższy wyraził wprawdzie pogląd, że pozostawanie w stosunku pracy z

jednoczesnym pobieraniem renty inwalidzkiej wyłącza możliwość przyznania pracownikowi odprawy rentowej w razie rozwiązania stosunku pracy, to przy późniejszej

wykładni następstw tego rodzaju zdarzeń judykatura nie podtrzymuje już restrykcyjnego stanowiska, że w celu skutecznego nabycia prawa do odprawy emerytalnej lub

rentowej przejście na emeryturę lub rentę powinno nastąpić równocześnie z rozwiązaniem z tego powodu stosunku pracy. Argumentuje się bowiem, że przepisy szczególne przewidujące prawo do tego rodzaju odpraw pieniężnych nie zawierają zastrzeżenia dotyczącego jednego określonego sposobu pojmowania związku przejścia

na emeryturę lub rentę warunkującego prawo do odprawy, a w szczególności przepisy te nie przewidują możliwości pozbawienia prawa do tego świadczenia pracowni-

ków przechodzących na emeryturę, którzy kontynuując zatrudnienie nabyli i korzystali z prawa do emerytury lub renty (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 1999 r., I PKN 654/98, OSNAPiUS 2000 r. nr 13, poz. 502). Nie może przy tym

podlegać kwestii, że prawo do pieniężnej odprawy emerytalnej lub rentowej należy

do płacowych uprawnień pracowniczych, których można pozbawić pracownika wyłącznie w razie wystąpienia normatywnie określonej przeszkody (przesłanki negatywnej) jego nabycia, którą jest wyłącznie zakaz ponownego nabycia tego prawa

przez pracownika, który wcześniej otrzymał odprawę (por. art. 921 § 2 KP). Nie mają

zatem oparcia normatywnego poglądy, iż osoba kontynuująca stosunek pracy po

uzyskaniu uprawnień emerytalnych, z których korzysta, w istocie rzeczy zamienia

prawo do odprawy emerytalnej na inne korzyści. Skład rozpoznający zagadnienie

prawne podzielił w tym względzie stanowisko Sądu Okręgowego, że zaakceptowanie

takiej koncepcji pozbawienia powódek prawa do odprawy pieniężnej kolidowałoby z

zasadą równouprawnienia nauczycieli oraz niedyskryminacji pracowników ze

względu na uzyskany w trakcie zatrudnienia status emeryta (art. 112 i art. 113 KP w

związku z art. 91c Karty Nauczyciela).

W dalszej kolejności należy zwrócić uwagę na potrzebę wykładania przepisów

o odprawach emerytalnych lub rentowych przy uwzględnieniu formuły zawartej w art.

921 KP, który wprowadził powszechną zasadę, że każdemu pracownikowi przechodzącemu na emeryturę lub rentę przysługuje odprawa pieniężna w wysokości co

najmniej jednego miesięcznego wynagrodzenia, która jest uzależniona wyłącznie od

definitywnego ustania stosunku pracy w związku z przejściem na emeryturę lub

rentę. Z powyższego wyprowadza się konkluzję, że odprawa pieniężna przysługuje

zawsze, jeżeli rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło w związku z przejściem pracownika na emeryturę, choćby ją wcześniej pobierał (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 6 czerwca 2000 r., I PKN 700/99, OSNAPiUS 2001 r. nr 15, poz. 486). Według

tej koncepcji decyduje fakt przejścia na emeryturę lub rentę połączony z definitywnym ustaniem stosunku pracy, tj. utrata pracowniczego statusu prawnego na rzecz

statusu wyłącznie emeryta lub rencisty. Nabycie lub ustalenie prawa do emerytury

lub renty, a nawet jej wypłata przed ustaniem zatrudnienia, nie wyłączają zatem

prawa do omawianej odprawy pieniężnej, jeżeli wcześniej takie świadczenie nie

zostało wypłacone w związku z przejściem na emeryturę lub rentę, bądź w związku z

nabyciem uprawnień emerytalnych lub rentowych.

Wreszcie, w ocenie składu rozpoznającego zagadnienie prawne, ustanie nauczycielskiego stosunku pracy z upływem okresu pozostawania w stanie nieczynnym

przez pobierającego świadczenia emerytalne nauczyciela, prowadzące do definitywnego ustania stosunku pracy i przejścia na status emeryta, uprawnia go do odprawy

pieniężnej, jeżeli wcześniej nie skorzystał on z tego świadczenia. Zbieg tych zdarzeń

powoduje bowiem, że w dacie ostatecznego ustania nauczycielskiego stosunku

pracy z upływem okresu pozostawania w stanie nieczynnym - takiego nauczyciela

należy traktować jako przechodzącego na emeryturę w rozumieniu art. 87 ust. 2

Karty Nauczyciela. Przepis ten nie uzależnia prawa do odprawy od określonego sposobu zakończenia nauczycielskiego stosunku pracy, ale od przejścia na emeryturę w

związku z jego definitywnym ustaniem. Z tych przyczyn wykładnia zawarta w sentencji podjętej uchwały ma zastosowanie również do aktualnego normatywnego brzmienia art. 87 ust. 2 Karty Nauczyciela (obowiązującego po nowelizacji z dnia 18 lutego

2000 r. - Dz.U. z 2000 r. Nr 19, poz. 239).