III ZP 22/98 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 6 sierpnia 1998 r.

III ZP 22/98

Przewodniczący SSN: Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Józef Iwulski, Andrzej Wasilewski.

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony

Kaszczyszyn, po rozpoznaniu w dniu 6 sierpnia 1998 r. na posiedzeniu jawnym

sprawy z powództwa Marka R. przeciwko Domowi Pomocy Społecznej w Ł. o odprawę rentową, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd WojewódzkiSąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi postanowieniem z dnia 8 kwietnia

1998 r. [...] do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 § 1 KPC:

Czy pracownikowi zatrudnionemu na podstawie umowy o pracę na czas

określony, który przeszedł na rentę inwalidzką po dniu rozwiązania tej umowy, przysługuje odprawa rentowa stosownie do § 16 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Ministra

Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 19.07.1996 r. w sprawie wynagrodzenia za pracę i

przyznania innych świadczeń związanych z pracą dla pracowników zatrudnionych w

jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej, prowadzonych przez organy

administracji rządowej (Dz. U. Nr 96, poz. 448),

jeżeli inwalidztwo jego powstało przed zatrudnieniem w pozwanym zakładzie, zaś

przed rozwiązaniem umowy o pracę na czas określony, stał się niezdolny do pracy i

pobierał zasiłek chorobowy do dnia przyznania świadczenia rentowego?

p o d j ą ł następująca uchwałę:

Pracownikowi, który przeszedł na rentę inwalidzką (rentę z tytułu niezdolności do pracy) po rozwiązaniu umowy o pracę na czas określony przysługuje jednorazowa odprawa pieniężna na warunkach określonych w § 16 ust. 1

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 19 lipca 1996 r. w

sprawie zasad wynagradzania i przyznawania innych świadczeń związanych z

pracą, dla pracowników zatrudnionych w jednostkach organizacyjnych pomo-

cy społecznej prowadzonych przez organy administracji rządowej (Dz. U. Nr 96,

poz. 448) także wtedy, gdy jego inwalidztwo powstało przed podjęciem tego

zatrudnienia, jeżeli pracownik stał się niezdolny do pracy wskutek choroby

stwierdzonej w czasie zatrudnienia i prowadzącej, po nieprzerwanym okresie

pobierania zasiłku chorobowego, do przyznania mu renty.

Uzasadnienie

Przedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne

powstało na tle następującego stanu faktycznego. Powód był zatrudniony jako

główny specjalista w pozwanym Domu Pomocy Społecznej w Ł. od 1 grudnia 1995 r.

na podstawie szeregu umów o pracę na czas określony w pełnym wymiarze czasu

pracy. Ostatnia umowa terminowa była zawarta na okres od dnia 1 września 1996 r.

do dnia 30 września 1996 r.

Od dnia 26 września 1996 r. do dnia 30 września 1996 r. powód otrzymywał

wynagrodzenie z tytułu niezdolności do pracy, a od dnia 1 października 1996 r. do

dnia 22 czerwca 1997 r. korzystał z zasiłku chorobowego. Przed nawiązaniem stosunku pracy z pozwanym powód był zaliczony do II grupy inwalidów, z ustaleniem

braku możliwości określenia daty powstania inwalidztwa. Decyzją z dnia 16 lipca

1997 r. organ rentowy przyznał powodowi - na jego wniosek złożony w dniu 24

czerwca 1997 r. - rentę inwalidzką II grupy od dnia 23 czerwca 1997 r., tj. od dnia

zaprzestania pobierania zasiłku chorobowego. W dniu 11 lipca 1997 r. powód wystąpił o wypłatę odprawy rentowej, której pozwany odmówił mu - argumentując, że

terminowa umowa o pracę rozwiązała się z upływem czasu na jaki była zawarta, tj. z

dniem 30 września 1996 r., a zatem nie wystąpił związek ustania stosunku pracy z

przejściem na rentę.

Stanowisko to podzielił Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Łodzi, który wyrokiem z

dnia 15 października 1997 r. oddalił powództwo o zapłatę kwoty 3.468,00 zł z ustawowymi odsetkami, odpowiadającej wysokości dochodzonej odprawy pieniężnej w

związku z przejściem powoda na rentę inwalidzką. Sąd ten uznał, że powód nie

spełnił warunków do przyznania tego świadczenia określonych w § 16 ust. 1 pkt 3

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 19 lipca 1996 r. w sprawie

wynagradzania za pracę i przyznawania innych świadczeń związanych z pracą dla

pracowników zatrudnionych w jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej prowadzonych przez organy administracji rządowej (Dz. U. Nr 96, poz. 448, powoływanego dalej jako rozp. MPiPS z 19 lipca 1996 r.), wobec braku związku czasowego,

przyczynowego lub funkcjonalnego pomiędzy ustaniem stosunku pracy, a przejściem

powoda na rentę inwalidzką.

Na tle takiego stanu sprawy Sąd Wojewódzki powziął wątpliwość w zakresie

wyrażonym w treści przedstawionego Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego wskazując, że z literalnego brzmienia przepisu § 16 ust. 1 rozp. MPiPS z 19 lipca

1996 r. mogłoby wynikać, iż warunkiem nabycia jednorazowej odprawy pieniężnej

jest ustanie stosunku pracy z powodu nabycia prawa do renty inwalidzkiej, bądź też

podjęcia przez pracownika starań zmierzających do skutecznego uzyskania świadczenia rentowego. Nabycie prawa do renty nie musi nastąpić bezpośrednio po rozwiązaniu stosunku pracy, ale konieczny jest związek ustania stosunku pracy z powstaniem prawa do renty inwalidzkiej. Ustawodawca dopuścił szerokie rozumienie

tego związku występującego nie tylko w przypadkach, w jakich ustanie stosunku

pracy zbiega się bezpośrednio z nabyciem prawa do renty. Związek ten judykatura

Sądu Najwyższego określiła nie tylko jako przyczynowy i czasowy, ale również jako

funkcjonalny.

Analizując istnienie takiego związku na tle rozpoznawanej sprawy Sąd Wojewódzki wypowiedział argumenty zarówno za jego przyjęciem, jak i za odrzuceniem.

W ocenie tego Sądu okoliczność zaliczenia powoda do II grupy inwalidów, przed

podjęciem zatrudnienia u pozwanego na podstawie kolejnych umów terminowych,

oraz rozwiązanie ostatniej z nich z upływem czasu na jaki była zawarta, tj. z dniem

30 września 1996 r., wyłączają związek przyczynowy i czasowy pomiędzy rozwiązaniem stosunku pracy a nabyciem prawa do renty od dnia 23 czerwca 1997 r. (od dnia

zaprzestania pobierania zasiłku chorobowego). Rozwiązanie stosunku pracy

nastąpiło bowiem jako rezultat terminowego charakteru łączącej strony umowy o

pracę, a zatem było niezależne od nabycia uprawnień rentowych.

Natomiast odmienna interpretacja analizowanej normy może wskazywać, że

przyznanie spornej odprawy pieniężnej następuje również wtedy, gdy pracownik nabywa prawo do renty inwalidzkiej z powodu choroby rozpoczętej w czasie trwania

stosunku pracy, która po jego ustaniu prowadzi do nabycia prawa do renty inwalidzkiej po nieprzerwanym okresie pobierania zasiłku chorobowego. Taki zbieg zdarzeń

świadczy o zachowaniu wymaganej przez ustawodawcę ciągłości i prowadzi do na-

bycia jednorazowej odprawy pieniężnej, wynikającej z przejścia na rentę. Dodatkowo

za przyznaniem tego prawa świadczy aktualnie powszechny charakter tego jednorazowego świadczenia, którego powód nie może być pozbawiony.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Treść § 16 ust. 1 rozp. MPiPS z 19 lipca 1996 r. stanowi, że pracownikowi

spełniającemu warunki uprawniające do renty z tytułu niezdolności do pracy lub

emerytury, którego stosunek pracy ustał w związku z przejściem na rentę lub emeryturę, przysługuje jednorazowa odprawa pieniężna w wysokości uzależnionej od

stażu pracy. Regulacja ta stanowi powtórzenie zasady wyrażonej w art. 92 1 KP, który

ustanowił jednorazową odprawę pieniężną w minimalnie gwarantowanej wysokości

jednomiesięcznego wynagrodzenia, jako powszechne świadczenie pracownicze,

należne każdemu pracownikowi w wypadku przejścia na rentę lub emeryturę po

ustaniu stosunku pracy. Z tej obligatoryjnej i powszechnej formuły wywodzi się dopuszczalność ustalenia - w drodze szczególnych regulacji płacowych prawa pracy korzystniejszych przesłanek nabycia, wyższego wymiaru, czy też odstąpienia od zasady jednorazowego charakteru tego uprawnienia.

Analizowany przepis rozporządzenia wykonawczego przewiduje prawo do

jednomiesięcznego lub wyższego wymiaru jednorazowej odprawy pieniężnej w

związku z przejściem na rentę lubi emeryturę, w wysokości uzależnionej od legitymowania się określonym stażem pracy, obliczonym według zasad obowiązujących

przy ustalaniu okresów uprawniających do dodatku za wysługę lat.

Powołane regulacje prawne wiążą prawo do jednorazowej odprawy pieniężnej

z ustaniem stosunku pracy w związku z przejściem na rentę lub emeryturę, przez co

prawo to ma każdy pracownik spełniający warunki uprawniające do renty z tytułu

niezdolności do pracy lub do emerytury, którego stosunek pracy ustał w związku z

nabyciem tych uprawnień. Wynika stąd, że jednorazowa odprawa pieniężna przysługuje z tytułu ustania stosunku pracy w związku z przejściem na rentę lub emeryturę,

a zatem prawo to powstaje po ustaniu stosunku pracy oraz w związku i w dacie nabycia uprawnień rentowych lub emerytalnych. W szczególności nie występuje uzależnienie nabycia prawa do odprawy pieniężnej od sposobu ustania (rozwiązania lub

wygaśnięcia) stosunku pracy, jeżeli ten pozostaje w związku, tj. prowadzi bezpośrednio lub po okresie nieprzerwanego korzystania z chorobowych świadczeń pra-

cowniczych (wynagrodzenia z tytułu czasowej niezdolności do pracy) lub ubezpieczeniowych (zasiłku chorobowego lub świadczenia rehabilitacyjnego) do przyznania

renty lub emerytury.

Istotne jest również to, że w przypadku nabycia rentowych lub emerytalnych

uprawnień z ubezpieczenia społecznego stosunki pracy mogą być rozwiązane tylko

na ogólnych zasadach określonych w przepisach Kodeksu pracy lub w przepisach

szczególnych. Normy prawa pracy nie określają sposobu ustania stosunku pracy z

powodu przejścia na rentę z tytułu niezdolności do pracy lub na emeryturę, co w

szczególności oznacza, iż sposób określany potocznie jako rozwiązanie stosunku

pracy w związku z uzyskaniem jednego z tych świadczeń wywołuje skutki prawne

związane z ustawowo określonym sposobem rozwiązania lub wygaśnięcia (ustania)

stosunku pracy.

Warto nadto sygnalizować, że spełnianie przez pracownika warunków uprawniających do renty z tytułu niezdolności do pracy lub do emerytury nie stwarza dla

żadnej ze stron obowiązku rozwiązania stosunku pracy, przeto zachowanie prowadzące do ustania stosunku pracy w związku z nabyciem uprawnień rentowych lub

emerytalnych musi przyjąć określoną w przepisach prawa pracy formę prawną rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy. W tym sensie prawo do jednorazowej odprawy pieniężnej jest niezależne od sposobu ustania stosunku pracy, byleby przyczyna rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy była bezpośrednio lub ostatecznie powiązana z nabyciem prawa do renty lub emerytury. W takim rozumieniu prawo

do jednorazowej odprawy pieniężnej przysługuje zawsze, jeżeli ustanie stosunku

pracy następuje w związku z uzyskaniem przez pracownika - spełniającego warunki

uprawniające do renty lub emerytury - prawa do jednego z tych świadczeń, chyba że

pomiędzy ustaniem stosunku pracy a uzyskaniem renty inwalidzkiej wystąpiłyby

zdarzenia, które łączność tę unicestwiają, np. rozwiązanie stosunku pracy bez wypowiedzenia w trybie art. 52 § 1 KP , bądź podjęcie nowego zatrudnienia przed

przyznaniem uprawnień rentowych.

W zakresie dotyczącym odprawy rentowej, w bogatym dorobku judykatury

Sądu Najwyższego wskazywano, że związek między ustaniem stosunku pracy a nabyciem prawa do renty lub emerytury może mieć nie tylko charakter przyczynowy lub

czasowy, ale także funkcjonalny (por. w szczególności wyrok z dnia 23 listopada

1993 r., I PRN 111/93, OSNCP 1994 z. 12 poz. 243). Ten normatywny związek jest

rozumiany w ten sposób, że gdyby nie ustanie stosunku pracy, to pracownik speł-

niający warunki uprawniające do renty lub emerytury nie wystąpiłby o przyznanie

jednego z tych świadczeń. Dlatego pojęcie przejścia na rentę lub emeryturę interpretowane jest w kategoriach obiektywnych, co oznacza, że nie jest ważny zamiar

pracownika skorzystania z tych świadczeń lecz rzeczywisty, obiektywny skutek w

postaci skorzystania z przyznanego świadczenia rentowego lub emerytalnego w

związku z ustaniem stosunku pracy (tak Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z

dnia 4 czerwca 1991 r., I PZP 17/91, OSNCP 1992 z. 3 poz. 37).

Wprawdzie judykatura przyznająca pracownikowi prawo do jednorazowej odprawy rentowej, gdy uzyskał on rentę nie z dniem zakończenia stosunku pracy, lecz

po upływie okresu pobierania zasiłku chorobowego z powodu choroby rozpoczętej w

czasie zatrudnienia, a zakończonej po ustaniu stosunku pracy, zasadniczo posiadała

odniesienie do bezterminowych stosunków pracy, to Sąd Najwyższy już w uzasadnieniu uchwały z dnia 2 marca 1994 r., I PZP 4/94 (OSNAPiUS 1994 nr 2 poz. 24)

sygnalizował pogląd, że również rozwiązanie umowy o pracę zawartej na czas określony, które następuje wraz z upływem ustalonego przez strony terminu, nie pozbawia

pracownika prawa do odprawy, jeżeli zbiega się w czasie z jego przejściem na

emeryturę lub rentę inwalidzką. Stanowisko to potwierdzają obowiązujące regulacje

prawne, które nie uzależniają prawa do jednorazowej odprawy pieniężnej od rodzaju

stosunku pracy, który ustaje w związku z przejściem pracownika na rentę lub

emeryturę, jeżeli choroba prowadząca po nieprzerwanym okresie pobierania

świadczeń z tytułu niezdolności do pracy do nabycia prawa do renty została stwierdzona w czasie trwania stosunku pracy i ma charakter przyczyny decydującej, tj. ze

swej istoty przyczyny sprawczej, prowadzącej do skorzystania z uprawnień do renty

lub emerytury. Z tytułu niezdolności do pracy wskutek choroby pracownik jest

uprawniony przede wszystkim do nabycia chorobowych świadczeń pracowniczych

(świadczenia przysługujące w okresie niezdolności do pracy - art. 92 KP) lub do

świadczeń z ubezpieczenia społecznego, które mogą prowadzić do odzyskania

sprawności zawodowej po okresie czasowej niezdolności do pracy. Okres choroby i

pobierania tych świadczeń może przy tym trwać dłużej niż stosunek pracy, a prawo

do emerytury lub renty dla osoby spełniającej warunki do ich przyznania powstaje

dopiero z dniem zaprzestania pobierania zasiłku chorobowego (art. 76 ustawy z dnia

14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin - Dz. U. Nr

40, poz. 267 ze zm.). Prawo do jednorazowej odprawy rentowej może zatem

powstać dopiero po przyznaniu i skorzystaniu przez uprawnionego pracownika z

renty inwalidzkiej. Dotyczy to również pracownika, który był inwalidą przed podjęciem

zatrudnienia terminowego, ale nie korzystał z renty inwalidzkiej i stał się niezdolny do

pracy w czasie tego zatrudnienia wskutek choroby prowadzącej, po nieprzerwanym

okresie pobierania zasiłku chorobowego, do przyznania mu uprawnień rentowych.

Jeżeli taki pracownik nie korzystał z jednorazowej odprawy pieniężnej w związku z

przejściem na rentę, to jako pracownikowi, którego terminowy stosunek pracy ustał w

związku z przejściem na rentę przysługuje mu jednorazowa odprawa pieniężna na

warunkach określonych w § 16 ust. 1 rozp. MPiPS z 19 lipca 1996 r.

Nadto w stosunku do powoda, u którego inwalidztwo dla celów zatrudnienia

osób niepełnosprawnych stwierdzono przed podjęciem zatrudnienia terminowego,

nieprzyznanie mu jednorazowej odprawy pieniężnej byłoby niedopuszczalną dyskryminacją w rozumieniu art. 113 KP, która oznaczałaby bezprawne pozbawienie go

należnego uprawnienia z uwagi na okoliczności związane z jego stanem zdrowia.

Powyższe względy prowadziły do podjęcia określonej w sentencji uchwały.