III UZ 5/25 · Sąd Najwyższy

III UZ 5/25 POSTANOWIENIE Dnia 6 sierpnia 2025 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Jolanta Frańczak w sprawie z odwołania H.L.‎od decyzji Dyrektora Wojskowego Biura Emerytalnego we Wrocławiu‎o wysokość emerytury wojskowej,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 6 sierpnia 2025 r.,‎zażalenia odwołującego się na postanowienie Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu‎z dnia 27 września 2024 r., sygn. akt III AUa 911/22 III WSC U 84/24, uchyla zaskarżone postanowienie.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny we Wrocławiu postanowieniem z dnia 27 września 2024 r. uchylił zarządzenie z dnia 25 kwietnia 2024 r. (pkt I) i odrzucił skargę kasacyjną ubezpieczonego H. L. od wyroku tego Sądu z dnia 25 marca 2024 r. oddalającego apelację ubezpieczonego od wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 29 kwietnia 2022 r., którym oddalono jego odwołanie wniesione w związku z rzekomym nierozpoznaniem przez Dyrektora Wojskowego Biura Emerytalnego we Wrocławiu wniosku o wznowienie postępowania w sprawie o wypłatę emerytury wojskowej (pkt II).W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd Apelacyjny podniósł, że mimo iż ubezpieczony wraz z odpisem wyroku z dnia 25 marca 2024 r. otrzymał w dniu 28 marca 2024 r. pouczenie o terminie i sposobie złożenia wniosku o pisemne uzasadnienie wyroku, to w dniu 3 kwietnia 2024 r. złożył jedynie obszerne pismo procesowe, w którym - nawet w przybliżeniu - nie wyartykułował wniosku o sporządzenie pisemnego uzasadnienia wyroku.

Na zawarte w zarządzeniu z dnia 25 kwietnia 2024 r. wezwanie do złożenia w terminie tygodniowym wyjaśnienia co do charakteru tego pisma (tj. czy stanowi wniosek o pisemne uzasadnienie wyroku czy też zażalenie na orzeczenie) pod rygorem przyjęcia, że jest to wniosek o uzasadnienie, ubezpieczony ponownie złożył obszerne pismo procesowe, które również nie zawierało wspomnianego wniosku. Mimo braku stosownego wniosku, Sąd drugiej instancji sporządził jednak pisemne uzasadnienie wyroku, a jego odpis w dniu 16 czerwca 2024 r. doręczono ubezpieczonemu.

W dniu 12 sierpnia 2024 r. pełnomocnik ubezpieczonego wniósł skargę kasacyjną. Według Sądu Apelacyjnego, zważywszy, że warunkiem dopuszczalności skargi kasacyjnej jest doręczenie stronie orzeczenia wraz z uzasadnieniem, które poprzedzone musi być skutecznym złożeniem przez stronę skarżącą wniosku o doręczenie wyroku wraz z uzasadnieniem (art. 387 § 1 i 3 k.p.c.), to wobec braku stosownego wniosku (ubezpieczony w ogóle go nie złożył), nie było podstaw do sporządzenia pisemnego uzasadnienia i jego doręczenia ubezpieczonemu.

Tym samym pisemne uzasadnienie wyroku sporządzone zostało bez podstawy prawnej i nie wywołuje skutków prawnych, tj. nie daje podstaw do wywiedzenia skargi kasacyjnej. Nie można bowiem potraktować pisma z dnia 3 kwietnia 2024 r. (prawidłowa data to 29 marca 2024 r.) jako wniosku o pisemne uzasadnienie wyroku, skoro takiego wniosku nie zawierało. W ocenie Sądu Apelacyjnego, pismo to - jako niezawierające żadnego wniosku - powinno zostać w aktach sprawy bez dalszego biegu. Skoro przewodniczący składu orzekającego nabrał wątpliwości co do jego treści - wobec niewykonania przez ubezpieczonego wezwania zawartego w zarządzeniu z dnia 25 kwietnia 2024 r. - to powinien był wezwać ubezpieczonego do uzupełnienia braków formalnych pisma w trybie art. 130 k.p.c. Pismo z dnia 3 kwietnia 2024 r. powinno zatem zostać zwrócone (art. 130 § 2 k.p.c.).

Zastosowany w zarządzeniu. rygor polegający na uznaniu, że pismo niezawierające wniosku o pisemne uzasadnienie wyroku stanowi jednak taki wniosek, nie ma oparcia w przepisach prawa. Z tej przyczyny przedmiotowe zarządzenie nie powinno wywoływać skutków prawnych i jako takie podlegało uchyleniu na podstawie art. 362 k.p.c. Nie można bowiem „wkładać w usta” stronie wniosków, których ta w rzeczywistości nie złożyła, tym bardziej, że ubezpieczony nie był osobą nieporadną, która nie rozumie prostych pouczeń sądu, lecz osobą aktywną i potrafiącą napisać samodzielnie obszerne pisma procesowe, w tym samodzielnie wniósł o pisemne uzasadnienie wyroku Sądu pierwszej instancji.

W konsekwencji doręczenie ubezpieczonemu odpisu wyroku z uzasadnieniem było ułomne prawnie w tym sensie, że nie wywołuje skutków prawnych i nie otwiera drogi do wywiedzenia skargi kasacyjnej, Natomiast skarga złożona bez uprzedniego wniosku strony o sporządzenia uzasadnienia wyroku, podlegała odrzuceniu jako niedopuszczalna.Zażalenie na postanowienie Sądu Apelacyjnego złożył pełnomocnik ubezpieczonego, zaskarżając je w całości oraz domagając się uchylenia zaskarżonego postanowienia w całości i nakazania Sądowi Apelacyjnemu przekazania skargi kasacyjnej do rozpoznania Sądowi Najwyższemu oraz zasądzenia od organu emerytalnego na rzecz wnoszącego zażalenie zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.W zażaleniu zarzucono naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie:

1) art. 3986 § 2 i art. 380 k.p.c., przez dowolne przyjęcie, że należy uchylić zarządzenie z dnia 25 kwietnia 2024 r. i w konsekwencji odrzucić skargę kasacyjną, podczas gdy zarówno potraktowanie przez Sąd Apelacyjny pisma z dnia 3 kwietnia 2024 r. jako wniosku o uzasadnienie wyroku z dnia 25 marca 2024 r., gdyż taki rygor w gruncie rzeczy zawierało to zarządzenie, jak i treść art. 387 § 3 zdanie 3 k.p.c. (który stanowi, że jeżeli ogłoszenia nie było, orzeczenie z uzasadnieniem doręcza się stronom z urzędu w terminie tygodnia od dnia sporządzenia uzasadnienia), nakazują uznać, że Sąd Apelacyjny bezpodstawnie uchylił zarządzenie z dnia 25 kwietnia 2024 r. i bezpodstawnie odrzucił skargę kasacyjną, 2) art. 6, art. 13, art. 14 i art. 17 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, co winno skutkować przyjęciem skargi kasacyjnej do rozpoznania i przesłaniem jej Sądowi Najwyższemu.Zdaniem żalącego się, wydając zaskarżone postanowienie Sąd Apelacyjny dopuścił się obrazy art. 3986 § 2 w związku z art. 387 § 3 zdanie 3 oraz art. 380 k.p.c. W odpowiedzi na zażalenie organ emerytalny wniósł o oddalenie zażalenia oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie jest uzasadnione. Zgodnie z art. 3985 § 1 k.p.c. skargę kasacyjną wnosi się do sądu, który wydał zaskarżone orzeczenie, w terminie dwóch miesięcy od dnia doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem stronie skarżącej. W sprawach, w których apelację oddalono lub zmieniono zaskarżony wyrok, pisemne uzasadnienie sporządza się tylko wówczas, gdy strona zgłosiła wniosek o doręczenie wyroku z uzasadnieniem (art. 387 § 11 k.p.c.). Stosownie zaś do art. 387 § 3 zdanie pierwsze k.p.c. orzeczenie z uzasadnieniem doręcza się tej stronie, która w terminie tygodnia od dnia jego ogłoszenia zgłosiła wniosek o doręczenie orzeczenia z uzasadnieniem. (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 6 czerwca 1997 r., II CZ 64/97, LEX nr 50778; z dnia 23 stycznia 1997 r., I CZ 28/96, LEX nr 50562; z dnia 16 kwietnia 2008 r., I CZ 33/08, LEX nr 794598; z dnia 29 kwietnia 2015 r., IV CZ 8/15, LEX nr 1712828; z dnia 20 grudnia 2013 r., III CSK 322/13, LEX nr 1422028 oraz uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 20 sierpnia 2021 r., III CZP 59/20, OSNC 2022 nr 2, poz. 13 i powołane tam orzeczenia).

Jeżeli strona nie wystąpiła z takim żądaniem, przewidziany w art. 3985 § 1 k.p.c., dwumiesięczny termin nie rozpoczyna biegu, a tym samym nie jest możliwe skuteczne wniesienie przez nią skargi kasacyjnej (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 8 grudnia 1999 r., II CKU 162/97, Prokuratura i Prawo 2000 nr 6, poz. 30; z dnia 29 kwietnia 2015 r., IV CZ 8/15, LEX nr 1712825; z dnia 20 grudnia 2013 r., III CSK 322/13, LEX nr 1422028). W orzecznictwie i literaturze utrwalony jest pogląd się, że jeśli strona nie zażądała sporządzenia uzasadnienia orzeczenia i doręczenia go z uzasadnieniem lub jeśli wniosek został złożony z przekroczeniem terminu, to nawet w sytuacji, w której sąd drugiej instancji doręczył stronie odpis orzeczenia z uzasadnieniem, termin do wywiedzenia skargi kasacyjnej nie zaczyna swojego biegu, a wniesiona skarga podlega, jako niedopuszczalna z innych przyczyn, odrzuceniu na podstawie art. 3986 § 2 w związku z art. 3985 § 1 i art. 387 § 3 k.p.c. (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 19 kwietnia 1999 r., II CZ 23/99, OSNC 1999 nr 11, poz. 195; z dnia 30 marca 2006 r., III CZ 12/06, LEX nr 1103670; z dnia 16 kwietnia 2008 r., I CZ 31/08, LEX nr 794929).

Wobec tego wadliwe doręczenie stronie odpisu wyroku z uzasadnieniem nie sanuje braku obligatoryjnego wniosku strony o sporządzenie uzasadnienia i doręczenie odpisu wyroku z uzasadnieniem i nie otwiera stronie terminu do złożenia skargi kasacyjnej. Kluczowe staje się zatem wyjaśnienie, czy prawidłowe było doręczenie w rozpoznawanej sprawie żalącemu się odpisu wyroku wraz z uzasadnieniem, co stosownie do art. 3985 § 1 k.p.c. otwierało mu termin do złożenia skargi kasacyjnej. Sąd Apelacyjny zaskarżonym postanowieniem w tej kwestii uznał, że żalący się nie złożył skutecznie wniosku o uzasadnienie wyroku, ponieważ nie można za taki wniosek uznać jego pisma z dnia 29 marca 2024 r. zatytułowanego „zażalenie na postanowienie jakiegoś tam orzeczenia z dnia 25 marca 2024 r. do Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu”.

Dlatego zaskarżonym postanowieniem uchylił zarządzenie z dnia 25 kwietnia 2024 r. i odrzucił skargę kasacyjną. Jednocześnie stwierdził, że nieprawidłowy był rygor zastosowany przez przewodniczącego składu orzekającego w tym zarządzeniu, ponieważ żalący się powinien zostać wezwany do uzupełnienia braków formalnych pisma w trybie art. 130 k.p.c. (z rygorem zwrotu pisma) lub powinno ono zostać pozostawione w aktach bez dalszego biegu. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 29 września 2020 r., III UZP 2/20 (OSNP 2021 nr 2, poz. 17 z glosą S. Driczyńskiego, OSP 2022 nr 5, poz. 45 i K.

Antonowa, OSP 2022 nr 3, poz. 25), wyraził pogląd, że wniesienie przez stronę pisma procesowego, „z którego treści wynika, że strona nie zgadza się z rozstrzygającym sprawę co do istoty orzeczeniem”, gdy w świetle okoliczności sprawy nie ma pewności, czy stanowi ono apelację czy też wniosek o doręczenie wyroku z uzasadnieniem, skutkuje powinnością sądu zwrócenia się do strony o wyjaśnienie, czy jej pismo należy traktować jako apelację, która jest niedopuszczalna i zgodnie z art. 373 § 1 k.p.c. będzie podlegać odrzuceniu, czy też stanowi w istocie wniosek o doręczenie wyroku z uzasadnieniem w rozumieniu art. 328 § 1 k.p.c., po otrzymaniu którego zacznie biec termin z art. 369 § 1 lub § 11 k.p.c. do wywiedzenia apelacji.

Podstawę prawną wezwania stanowi art. 130 § 1 zdanie 1 k.p.c., stosowany pod rygorem zwrotu pisma procesowego. Sąd odwoławczy każdorazowo, kierując się treścią pisma procesowego i wolą strony, zobowiązany jest zakwalifikować je jako apelację lub wniosek o doręczenie wyroku z uzasadnieniem albo jako pismo, którego nie da się na podstawie dostępnych danych jednoznacznie zaszeregować do wymienionych kategorii. Ostatnia z wymienionych sytuacji zmusza sąd do rozważenia działań, które powinien podjąć przy uwzględnieniu optyki wnoszącego pismo.

Takie działania podjął w rozpoznawanej sprawie przewodniczący składu orzekającego, zobowiązując stronę do wskazania, jaki charakter ma złożone przez nią pismo, lecz podstawy prawnej tego wezwania nie stanowił art. 130 § 1 k.p.c. (zawierający rygor zwrotu pisma), lecz rygor uznania, że „pismo stanowi wniosek o doręczenie wyroku wraz z uzasadnieniem”. Ostatecznie - mając na uwadze kolejne pismo złożone na wezwanie z dnia 25 kwietnia 2024 r. oraz przyjęty w zarządzeniu rygor - przewodniczący zakwalifikował pismo żalącego się z dnia 29 marca 2024 r. jako wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku, co doprowadziło do sporządzenia i doręczenia żalącemu się wyroku wraz z uzasadnieniem.W postanowieniu z dnia 22 lipca 1999 r., I PZ 33/99 (OSNAPiUS 2000 nr 23, poz. 862), Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że nadanie biegu i rozpoznanie we „właściwym” trybie polega na zignorowaniu błędnego oznaczenia (zatytułowania) pisma i innych oczywistych niedokładności i kierowaniu się przez sąd rzeczywistą intencją wnoszącego pismo i dającym się z niego odczytać sensem.

Sens pisma i intencja autora nie zawsze są jasne do odczytania, zwłaszcza gdy pismo wnosi osoba niebędąca prawnikiem. Wątpliwości w zakresie intencji wnoszącego dane pismo powinny być usunięte przez zażądanie wyjaśnień lub uzupełnień. Skoro przewodniczący podjął czynności mające na celu ustalenie, co było intencją żalącego się przy wniesieniu pisma z dnia 29 marca 2024 r. i upewnił go w treści zarządzenia z dnia 25 kwietnia 2024 r., że brak odpowiedzi na wezwanie spowoduje uznanie jego pisma za wniosek o pisemne sporządzenie uzasadnienia, który stanowi bezwzględny wymóg w procesie wnoszenia skargi kasacyjnej, to na tym etapie postępowania nietrafne jest dokonywanie odmiennej oceny tego pisma i w konsekwencji odrzucenie skargi kasacyjnej, nawet jeżeli poprawnie powinien być w zarządzeniu zastosowany rygor „zwrotu pisma” z art. 130 § 1 k.p.c. (zob. postanowienie Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 20 kwietnia 2022 r., III AUz 40/22, LEX nr 3363555).

Zasada formalizmu procesowego nie może być bowiem stosowana w sposób naruszający zasadę sprawiedliwości społecznej (zasadę proporcjonalności sensu largo) wysłowioną w art. 2 Konstytucji RP (zob. uzasadnienie do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 4 sierpnia 2021 r., III PZP 6/21, OSNP 2022 nr 1, poz. 1). Ponadto nie można nie zauważyć, że żalący się wnosząc o pisemne uzasadnienie wyroku Sądu pierwszej instancji skorzystał z druków znajdujących się w Biurze Podawczym, zaś wszelkie inne składane przez niego pisma nie cechują się w żadnej mierze profesjonalizmem prawniczym, co sugerował Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia.Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 3941 § 3 w związku z art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji postanowienia. (J.C.)[a.ł] ‎