III UZ 4/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III UZ 4/10

POSTANOWIENIE

Dnia 21 września 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Halina Kiryło (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Andrzej Wróbel

SSN Romualda Spyt

w sprawie z odwołania A. J.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 21 września 2010 r.,

zażalenia wnioskodawcy na postanowienie Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 17 marca 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę w tym

zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, pozostawiając temu

sądowi

rozstrzygnięcie

o

kosztach

postępowania

zażaleniowego.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych postanowieniem z

dnia 17 marca 2010 r. oddalił wniosek ubezpieczonego A. J. o przywrócenie

terminu do złożenia wniosku o uzasadnienie wyroku i odrzucił wniosek o

sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku.

Sąd drugiej instancji ustalił, że pismem z 13 stycznia 2010 r. ubezpieczony

wniósł o przywrócenie terminu do żądania uzasadnienia wyroku tegoż Sądu z dnia

8 grudnia 2009 r. oraz wniósł o sporządzenie i doręczenie tego wyroku wraz z

uzasadnieniem. Opóźnienie w dokonaniu powyższej czynności procesowej

tłumaczył tym, iż nie uczestniczył w rozprawie poprzedzającej wydanie wyroku,

gdyż musiał opiekować się żoną. W konsekwencji tego nie otrzymał pouczenia o

obowiązku żądania uzasadnienia orzeczenia. Sądził więc, że wyrok zostanie mu

doręczony na adres domowy.

W ocenie Sądu Apelacyjnego brak jest podstaw do przywrócenia w trybie

art. 168 § 1 k.p.c. uchybionego terminu do żądania uzasadnienia wyroku.

Oczekiwanie na doręczenie z urzędu orzeczenia sądowego nie oznacza bowiem

braku winy w niedochowaniu terminu do dokonania tej czynności procesowej. O

tym, że ubezpieczony potrafi dotrzymać terminów procesowych świadczy zaś

sposób sporządzenia i wniesienia apelacji od wyroku pierwszoinstancyjnego.

Skutkiem nieprzywrócenia uchybionego terminu jest odrzucenie wniosku o

sporządzenie uzasadnienia wyroku z mocy art. 328 § 1 zdanie 2 k.p.c.

Powyższe postanowienie w zakresie rozstrzygnięcia o odrzuceniu wniosku o

sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku zostało zaskarżone zażaleniem

ubezpieczonego. Żalący się wniósł o rozpoznanie także orzeczenia w przedmiocie

oddalenia wniosku o przywrócenie uchybionego terminu do żądania uzasadnienia

wyroku, uchylenie postanowienia i zasądzenie kosztów postępowania, w tym

nieuiszczonych kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

W uzasadnieniu zażalenia wskazano, iż w sprawie występuje szereg

okoliczności przemawiających za przywróceniem ubezpieczonemu

terminu do

złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 8

grudnia 2009 r. Żalący się znajduje się bowiem w bardzo trudnej sytuacji życiowej,

gdyż sprawuje opiekę nad sparaliżowaną żoną. Sam też boryka się z kłopotami

zdrowotnymi będącymi konsekwencją przebytego udaru mózgu, takimi jak zaniki

pamięci czy afazja. Fakty te mają odzwierciedlenie w dokumentacji ZUS

zamieszczonej w aktach sprawy. Stan psychiczny ubezpieczonego, dodatkowo

pogarszany trudnościami materialnymi, uniemożliwiał żalącemu się prawidłowe

kojarzenie faktów. Ubezpieczony nie posiada wiedzy prawniczej, stąd nie potrafi

prawidłowo formułować wniosków i odpowiednio je uzasadniać. Swoje problemy

życiowe zasygnalizował jednak w toku postępowania sądowego. Ponadto we

wcześniejszych etapach procesu nie korzystał on z pomocy profesjonalnego

pełnomocnika, co mogłoby zapobiec przekroczeniu terminu do dokonania

czynności procesowej. Nie jest natomiast argumentem za oddaleniem wniosku o

przywrócenie terminu fakt wcześniejszego, prawidłowego zaskarżenia przez

ubezpieczonego

wyroku

Sądu

pierwszej

instancji.

Należyta

staranność

i

sumienność strony w uprzednich fazach postępowania nie powinna obecnie

przemawiać na jej niekorzyść. Zdaniem żalącego się uchybienie przez niego

terminowi

do żądania uzasadnienia wyroku

było niezawinione, a skutkiem

niesłusznego nieprzywrócenia tegoż terminu stało się odrzucenie wniosku o

sporządzenie uzasadnienia i jego doręczenie.

Sąd Najwyższy zważy, co następuje:

Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.

Analizę prawidłowości zaskarżonego orzeczenia rozpocząć wypada od

przypomnienia, iż postanowienie sądu drugiej instancji odrzucające wniosek strony

o doręczenie odpisu wyroku z uzasadnieniem w celu wniesienia skargi kasacyjnej

jest postanowieniem kończącym postępowanie w sprawie w rozumieniu art. 394 1 §

2 k.p.c. Jeżeli zapadło ono w sprawie, w której przysługuje skarga kasacyjna, może

być przedmiotem zażalenia do Sądu Najwyższego (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 17 lipca 2003 r., II UZ 36/03, OSNP 2004r. nr 10, poz.178 oraz

z dnia 4 kwietnia 2003 r., I PZ 10/03, OSNP – wkł.z 2003 r. nr 17, poz.6). Cechy

zaskarżalności środkiem odwoławczym nie ma natomiast postanowienie oddalające

wniosek o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie i doręczenie

odpisu wyroku z uzasadnieniem. Postanowienie takie nie kończy postępowania w

sprawie. Sytuuje się ono w kategorii postanowień, o których mowa w art. 380 k.p.c.

Sąd Najwyższy może więc na podstawie tego przepisu, poprzez odesłanie zawarte

w art. 3941 § 3 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c., na wniosek strony, rozpatrując

zażalenie na postanowienie odrzucające wniosek o doręczenie odpisu wyroku z

uzasadnieniem, rozpoznać także, mające wpływ na jego wydanie, postanowienie

oddalające wniosek

o przywróceniu terminu do złożenia wniosku o takie

doręczenie (por. uzasadnienia uchwał składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 31 maja 2000 r., III ZP 1/00, OSNC 2001 nr 1, poz.1 i z dnia 6 października

2000 r., III CZP 31/00, OSNC 2001 nr 2, poz. 22 oraz uzasadnienia postanowień

Sądu Najwyższego z dnia 11 sierpnia 1999 r., I CKN 367/99, OSNC 2000 nr 3,

poz.48, z dnia 15 grudnia 2005 r., I UZ 32/05, niepublikowanego i z dnia 19 lipca

2007 r., I UZ 15/07, niepublikowanego).

Oceniając zasadność wniosku ubezpieczonego A. J. o przywrócenie terminu

do złożenia wniosku o uzasadnienie wyroku drugoinstancyjnego, warto zauważyć,

że w świetle art. 168 § 1 i 2 k.p.c. żądanie tej treści może zostać uwzględnione

tylko wtedy, gdy uchybienie terminu do dokonania czynności procesowej pociąga

za sobą ujemne dla strony skutki, a opóźnienie nastąpiło bez winy wnioskodawcy.

Co do pierwszej z wymienionych przesłanek przywrócenia uchybionego

terminu trzeba stwierdzić, iż przekroczenie przez ubezpieczonego terminu do

złożenia wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku ma dla niego

negatywne konsekwencje procesowe. W myśl art. 398 5 § 1 k.p.c. skargę kasacyjną

wnosi

się

bowiem

do

sądu,

który

wydał

zaskarżone

orzeczenie,

w

dwumiesięcznym terminie od dnia doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem stronie

skarżącej. Powyższe oznacza, że strona, która w określonym w art. 387 § 3 k.p.c.

tygodniowym terminie od ogłoszenia sentencji wyroku nie złożyła wniosku o

doręczenie orzeczenia z uzasadnieniem, nie może skutecznie wnieść skargi

kasacyjnej. W takiej sytuacji termin do złożenia skargi kasacyjnej w ogóle nie

rozpoczyna biegu, wobec czego niemożliwe jest wniesienie tego środka

zaskarżenia (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 1996 r., I

PKN 45/96, OSNP 1997 nr 14, poz. 254, z dnia 30 stycznia 1998 r., III CKN 106/97,

Prokuratura i Prawo 1998 nr 6, poz.30, z dnia 8 grudnia 1999 r., II CKN 162/97,

Prokuratura i Prawo 2000 nr 6, poz.30 i z dnia 25 stycznia 2007r. I UZ 43/06,

niepublikowane).

Pozostaje rozważyć, czy w rozpoznawanej sprawie spełnione zostało drugie

z ustawowych kryteriów przywrócenia uchybionego terminu do dokonania

czynności procesowej, a mianowicie brak winy ubezpieczonego w zaistnieniu

opóźnienia

w wystąpieniu z wnioskiem o sporządzenie uzasadnienia i doręczenie

wyroku z uzasadnieniem. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że

uwzględnienie wniosku o przywrócenie uchybionego terminu może nastąpić tylko w

sytuacji, gdy zachowaniu się strony nie można przypisać znamion winy w

jakiejkolwiek jej postaci, również winy polegającej na zwykłym niedbalstwie. Przy

ocenie braku winy w niedochowaniu terminu procesowego bierze się zaś pod

uwagę miernik należytej staranności, jakiej można wymagać od człowieka

przejawiającego dbałość o swe własne, życiowo ważne sprawy. Analizy tej

dokonuje się przy tym w kontekście całokształtu okoliczności konkretnej sprawy

(por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 6 października 1998 r., II CKN 8/98,

LEX nr 50679, z dnia 27 października 1998 r., II PKN 385/98, OSNP 1999 nr 23,

poz. 753, z dnia 12 marca 1999 r., I PKN 76/99, OSNP 2001 nr 11, poz. 431, z dnia

14 kwietnia 1999 r., II UKN 555/98, OSNP 2000 nr 14, poz.561, z dnia 22 lipca

1999 r., I PKN 273/98, OSNP 2000 nr 20, poz.757, z dnia 29 października 1999 r., I

CKN 556/98, LEX nr 50702, z dnia 10 stycznia 2007 r., I CZ 108/06, LEX nr

258547, z dnia 26 kwietnia 2007 r., III CZ 22/07, LEX nr 319631 i z dnia 30 maja

2007 r., II CSK 167/07, LEX nr 346193). Trudności (przeszkody) uniemożliwiające

stronie zachowanie terminu do dokonania czynności procesowej nie muszą mieć

też charakteru zdarzeń nadzwyczajnych (por. postanowienia Sądu Najwyższego z

dnia 2 sierpnia 2006r., I UZ 13/06, OSNP 2007 nr 15-16, poz.238).

W judykaturze wyrażony jest pogląd, iż brak winy występuje między innymi

w razie choroby strony lub jej pełnomocnika, która uniemożliwia podjęcie działania

nie tylko osobiście, ale i skorzystania z pomocy innych osób. Innymi słowy, choroba

strony (pełnomocnika), która nie wyklucza podjęcia działania choćby przy pomocy

osób trzecich, nie uzasadnia przywrócenia terminu do dokonania czynności

procesowej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 października 2005 r.,

III CZ 79/05, niepublikowane i z dnia 11 stycznia 2007 r., II CZ 116/06, LEX nr

258551). Dla prawidłowego zrozumienia tej linii orzecznictwa niezbędne jest jednak

podkreślenie różnicy pomiędzy stanem zdrowia fizycznego i psychicznego strony

mającej dokonać danej czynności procesowej. W przypadku, gdy w grę wchodzi

złożenie środka zaskarżenia, trzeba pamiętać, iż to strona (a nie pełnomocnik czy

osoba trzecia) decyduje o jego wniesieniu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 15 listopada 2001 r., III CZ 99/01, LEX nr 52765). Zatem o ile w sytuacji, gdy

strona nie doznaje żadnych zakłóceń w sferze psychicznej i podejmuje decyzję

o skorzystaniu z konkretnego środka zaskarżenia, a obłożna choroba utrudnia jej

dokonanie wymaganych w tym zakresie czynności, należy rozważać, czy możliwe

było skorzystanie przez nią z pomocy osoby trzeciej w roli swego rodzaju posłańca.

Jeśli jednak schorzenie ma charakter psychiczny i uniemożliwia stronie prawidłową

ocenę sytuacji oraz zadecydowanie o złożeniu środka zaskarżenia, nikt inny nie

może wyręczyć jej w tym zakresie. Brak winy w niedokonaniu w terminie czynności

procesowej przyjmuje się także wtedy, gdy strona z powodu choroby błędnie

zrozumiała pouczenie o sposobie i terminie dokonania tejże czynności, a tym

bardziej gdy wskutek nieobecności na rozprawie poprzedzającej wydanie wyroku

nie otrzymała tego rodzaju pouczenia (por. postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 5 stycznia 2006 r., I UZ 38/05, OSNP 2007 nr 1-2, poz.32). Na zaistnienie

takich zaś okoliczności wskazują zamieszczone w aktach sprawy dowody

medyczne, chociaż niepowołane wprost we wniosku o przywrócenie uchybionego

terminu.

Trzeba jednak pamiętać, że występując o przywrócenie terminu do

dokonania czynności procesowej strona zobowiązana jest do uprawdopodobnienia

okoliczności uzasadniających tego rodzaju żądanie. Uprawdopodobnienie oznacza

zaś przytoczenie twierdzeń i wskazanie okoliczności, z których wynika przekonanie

o

prawdziwości

tych

twierdzeń.

Ustawowy

warunek

uprawdopodobnienia

okoliczności usprawiedliwiających niedokonanie czynności procesowej w terminie

powoduje zatem złagodzenie rygorów dowodowych w tym zakresie (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2006 r., V CZ 29/06, LEX nr

200921).

Zły stan zdrowia ubezpieczonego nie jest przy tym jedyną okolicznością

mogącą rzutować na niedochowanie przezeń terminu do dokonania przedmiotowej

czynności procesowej.

Prawdą jest, że A. J. prawidłowo i bez opóźnienia wniósł apelację od

wyroku Sądu pierwszej instancji. Nie jest to jednak argument przemawiający za

przyjęciem winy strony w uchybieniu terminowi do podjęcia czynności związanych

z zaskarżeniem orzeczenia Sądu Apelacyjnego. Godzi się zauważyć, że

ubezpieczony był obecny na rozprawie pierwszoinstancyjnej i otrzymał pouczenie o

terminie i sposobie wniesienia apelacji. Tryb zaskarżania wyroków zapadłych na

różnych etapach postępowania sądowego nie jest zaś taki sam. Stąd wiedza na ten

temat uzyskana we wcześniejszej fazie procesu nie wystarcza dla prawidłowego

wniesienia środka zaskarżenia od wyroku wydanego przez sąd wyższej instancji.

Tymczasem ubezpieczony nie uczestnicząc w rozprawie apelacyjnej, nie został

pouczony o sposobie i terminie wniesienia skargi kasacyjnej. Oczywiście fakt ten

nie przesądza o zasadności wniosku o przywrócenie uchybionego terminu, ale

należy analizować go w powiązaniu z pozostałymi okolicznościami sprawy.

Ubezpieczony już

prowadzeniu

bowiem wcześniej sygnalizował

postępowania

sądowego

trudności w samodzielnym

domagając

się

ustanowienia

dlań

pełnomocnika z urzędu. Na brak stosownej wiedzy procesowej, w tym w kwestii

zaskarżenia wyroku Sądu drugiej instancji, nałożyły się zaś kłopoty zdrowotne

samego ubezpieczonego oraz konieczność sprawowania opieki nad obłożnie chorą

żona. Oceniając w kontekście unormowania art. 168 § 1 k.p.c. wniosek o

przywrócenie terminu do dokonania czynności procesowej należy zatem brać pod

uwagę

łącznie wszystkie okoliczności sprawy, gdyż tworzą one zespół

uwarunkowań, w jakich doszło do przekroczenia terminu i przesądzają o istnieniu

lub braku winy strony w zaistniałym opóźnieniu. Prawdą jest, że ocena braku winy

w niedochowaniu terminu do dokonania czynności procesowej pozostawiona

została uznaniu sądu. Orzekając w przedmiocie przywrócenia uchybionego terminu

sąd powinien jednak rozważyć wszystkie aspekty danego przypadku tak, aby nie

uwzględniać tego rodzaju wniosku zbyt pochopnie, ale też nie zamykać stronie

drogi do obrony swoich praw. Nierozważne oddalenie wniosku o przywrócenie

uchybionego terminu ma wszakże dla strony poważne, negatywne konsekwencje

w postaci niemożności złożenia skargi kasacyjnej od wydanego w sprawie wyroku.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy na mocy art. 394 1 § 2 k.p.c. i

art. 39815 § 1 k.p.c. w związku z art. 3941 § 3 k.p.c. orzekł jak w sentencji

postanowienia. O kosztach postępowania zażaleniowego rozstrzygnięto stosownie

do art. 108 § 2 w związku z art. 398²¹ i art. 394¹ § 3 k.p.c.