III UZ 26/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III UZ 26/11

POSTANOWIENIE

Dnia 23 listopada 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło

SSN Maciej Pacuda (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania S. L.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

o rentę rodzinną w związku ze służbą wojskową,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 23 listopada 2011 r.,

zażalenia odwołującej się na postanowienie Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 11 sierpnia 2011 r.,

oddala zażalenie.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych postanowieniem z

dnia 11 sierpnia 2011 r. odrzucił skargę kasacyjną wniesioną przez ubezpieczoną

S. L. od wyroku tego Sądu z dnia 13 października 2010 r.

W pisemnych motywach swego postanowienia Sąd Apelacyjny przypomniał,

że wymienionym wyrokiem oddalił apelację ubezpieczonej od wyroku Sądu

Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 30 czerwca 2010 r.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego ubezpieczona, reprezentowana przez swego

pełnomocnika, wniosła skargę kasacyjną, nie określając w niej jednak wartości

przedmiotu

zaskarżenia.

Wezwany,

zgodnie

z

wytycznymi

zawartymi

w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 2011 r., III UK 11/11, do

uzupełnienia tego braku formalnego skargi kasacyjnej pełnomocnik ubezpieczonej

wyjaśnił, że przedmiotowa sprawa nie jest sprawą o prawa majątkowe, w której

o dopuszczalności wniesienia skargi kasacyjnej decyduje wartość przedmiotu

zaskarżenia. Podkreślił, iż przedmiotem zaskarżenia w sprawie jest odmowa

przyznania skarżącej prawa do renty rodzinnej po zmarłym mężu, którego śmierć

nastąpiła w związku ze służbą wojskową. Na uzasadnienie swojego stanowiska

wskazał przy tym pogląd prawny zawarty w postanowieniu Sądu Najwyższego

z dnia 8 lipca 2004 r., II UZ 21/04 oraz przytoczył zarzuty merytoryczne względem

zaskarżonej przez ubezpieczoną decyzji organu rentowego.

Odwołując się do regulacji zawartej w art. 3982 § 2 k.p.c., Sąd Apelacyjny

stwierdził,

iż przede

wszystkim

pełnomocnik

ubezpieczonej

nie

uzupełnił

w zakreślonym mu terminie braku formalnego skargi kasacyjnej, w związku z czym

podlegała ona odrzuceniu. Ponadto sąd drugiej instancji podkreślił, ze zarówno on,

jak i uprzednio sąd pierwszej instancji, zauważyły w uzasadnieniach wydanych

orzeczeń, iż istoty sporu w rozpoznawanej sprawie nie stanowi prawo do renty

rodzinnej, lecz jej wysokość, która jest różna w zależności od tego, czy śmierć

zmarłego nastąpiła w związku ze służbą wojskową, czy też bez tego związku. Taki

sam pogląd wyraził również Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 21 czerwca

2011 r., w którym stwierdził, że przedmiotowa sprawa jest sprawą o prawa

majątkowe, w której o dopuszczalności skargi kasacyjnej decyduje wartość

przedmiotu zaskarżenia. Organ rentowy decyzją z dnia 19 listopada 2008 r.

przyznał bowiem ubezpieczonej rentę rodzinną po żołnierzu, którego śmierć nie

pozostaje w związku ze służbą wojskową w wysokości 60% jej wymiaru, zaś

ubezpieczona dochodziła prawa do renty po zmarłym żołnierzu, którego śmierć

pozostaje w związku ze służbą wojskową w wysokości 70% wymiaru. Istotą sprawy

nie jest więc prawo do S. L. do renty rodzinnej po zmarłym żołnierzu, ponieważ

okoliczność czy jego śmierć miała związek ze służbą wojskową ma bezpośredni

wpływ na wysokość renty, a nie na prawo do tego świadczenia. Dlatego też skarga

kasacyjna ubezpieczonej podlegała odrzuceniu na podstawie art. 398 6 § 2 k.p.c.

Powyższe postanowienie zaskarżyła zażaleniem ubezpieczona S. L.

działająca

za

pośrednictwem

swego

pełnomocnika,

postanowieniu naruszenie art. 3982 § 1 k.p.c.

który

zarzucił

temu

Równocześnie autor zażalenia ponownie wyjaśnił, że jego zdaniem

przedmiotowa

sprawa

nie

jest

sprawą

o

prawa

majątkowe,

w

której

o dopuszczalności wniesienia skargi kasacyjnej decyduje wartość przedmiotu

zaskarżenia. Podkreślił, iż przedmiotem zaskarżenia w sprawie jest odmowa

przyznania skarżącej prawa do renty rodzinnej po zmarłym mężu, którego śmierć

nastąpiła w związku ze służbą wojskową. Na uzasadnienie swojego stanowiska

powołał też pogląd prawny zawarty w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia

8 lipca 2004 r., II UZ 21/04 oraz przytoczył zarzuty merytoryczne odnoszące się do

zaskarżonej przez ubezpieczoną decyzji organu rentowego, stwierdzając że była

ona wynikiem błędnej wykładni art. 43 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 45 ust. 1 oraz

art. 57 ust. 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych

i wojskowych oraz ich rodzin.

Wskazując

na

powyższe

zarzuty,

skarżący domagał się

uchylenia

zaskarżonego postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zgodnie z treścią art. 3982 § 1 k.p.c. skarga kasacyjna jest niedopuszczalna

w sprawach o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu zaskarżenia jest

niższa niż pięćdziesiąt tysięcy złotych, w sprawach gospodarczych – niższa niż

siedemdziesiąt pięć tysięcy złotych, a w sprawach z zakresu prawa pracy

i ubezpieczeń społecznych - niższa niż dziesięć tysięcy złotych. Jednakże

w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych skarga kasacyjna przysługuje

niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia w sprawach o przyznanie

i o wstrzymanie emerytury lub renty oraz o objęcie obowiązkiem ubezpieczenia

społecznego. Wypada dodać, iż każda sprawa o emeryturę lub rentę, bez względu

na to, czy przedmiotem roszczenia jest w niej prawo do tych świadczeń, czy też ich

wysokość, jest sprawą o prawo majątkowe, gdyż żądanie ubezpieczonego zmierza

w istocie do realizacji prawa mającego bezpośredni wpływ na jego stosunki

majątkowe (por. np. uzasadnienie orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia

1961 r., 2 CR 909/59, OSPiKA 1962, nr 1, poz. 8, czy też postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 6 listopada 2008 r., II UZ 47/08, OSNP 2010, nr 9-10, poz.

128).

Już w poprzednio obowiązującym stanie prawnym określający wówczas

dopuszczalność kasacji art. 3921 § 1 k.p.c., zawierający w zdaniu drugim regulację

tożsamą z cytowanym wyżej art. 3982 § 1 k.p.c., a w zdaniu pierwszym różniący się

od niego tylko wartością przedmiotu zaskarżenia, był wielokrotnie przedmiotem

wykładni Sądu Najwyższego. W postanowieniu z dnia 17 stycznia 2001 r., II UZ

145/00 (OSNP 2002, nr 19, poz. 474) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że w sprawach

z zakresu ubezpieczeń społecznych, poza sprawami o przyznanie i wstrzymanie

emerytury lub renty oraz o objęcie obowiązkiem ubezpieczenia społecznego,

dopuszczalność kasacji zależy od wartości przedmiotu zaskarżenia (art. 392 1 k.p.c.

w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 24 maja 2000 r. o zmianie ustawy - Kodeks

postępowania cywilnego, ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów,

ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy o komornikach

sądowych i egzekucji, Dz. U. Nr 48, poz. 554). Analogiczne stanowisko Sąd

Najwyższy zajął również w postanowieniu z dnia 23 marca 2001 r., II UKN 706/00

(OSNP 2002, nr 24, poz. 609), wskazując tam, że na podstawie art. 3921 k.p.c.

tylko w sprawach o przyznanie i wstrzymanie emerytury lub renty oraz objęcie

obowiązkiem ubezpieczenia społecznego kasacja przysługuje niezależnie od

wartości przedmiotu zaskarżenia, w pozostałych sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych kasacja nie przysługuje, jeżeli wartość ta, ustalona stosownie do art.

22 k.p.c., jest niższa niż dziesięć tysięcy złotych. Z kolei w postanowieniu z dnia 25

maja 2001 r., II UZ 30/01 (OSNP 2003, nr 6, poz. 161) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że

sprawa o podwyższenie (przeliczenie podstawy wymiaru) emerytury nie jest sprawą

o przyznanie lub wstrzymanie prawa do emerytury, w której kasacja przysługuje

niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia (art. 392 1 § 1 zdanie drugie k.p.c.).

Taki sam kierunek wykładni art. 3921 k.p.c. został zaprezentowany w kolejnych

orzeczeniach Sądu Najwyższego (por. postanowienia : z dnia 13 marca 2001 r.,

II UZ 13/01, OSNP 2003, nr 2, poz. 47, z dnia 13 marca 2001 r., II UZ 15/01, OSNP

2003, nr 2, poz. 49, z dnia 28 listopada 2001 r., II UZ 80/01, OSNP 2003, nr 18,

poz. 449, czy też z dnia 10 kwietnia 2002 r., II UZ 31/02, LEX nr 54791). Zachował

on aktualność również w obecnym stanie prawnym, czego przykładem może być

postanowienie z dnia 13 stycznia 2006 r., I UZ 47/05 (OSNP 2006, nr 3-4, poz. 56)

oraz postanowienie z dnia 11 kwietnia 2006 r., II UZ 1/06 (niepublikowane),

w którym Sąd Najwyższy stwierdził, że jeżeli prawo do emerytury nie jest

kwestionowane postępowaniu sądowym, w którym chodzi o wysokość tego prawa,

to o dopuszczalności skargi kasacyjnej decyduje wartość przedmiotu zaskarżenia

określona w art. 3982 § 1 k.p.c. oraz postanowienie z dnia 6 listopada 2008 r., II UZ

48/08 (LEX nr 686064), zgodnie z którym jeśli przedmiotem sporu nie jest prawo do

emerytury lub renty, lecz jedynie jego wysokość, to dopuszczalność zaskarżenia

wyroku Sądu drugiej instancji uzależniona jest od wartości przedmiotu zaskarżenia

obliczonej w oparciu o przepis art. 22 k.p.c. i stanowi ona różnicę między

wysokością świadczenia wypłacanego przez organ rentowy, a wysokością

świadczenia żądanego przez ubezpieczonego w skali jednego roku (por. także

postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 10 listopada 2010 r., II UZ 30/10, LEX nr

707896 oraz z dnia 17 listopada 2010 r., II UZ 31/10, LEX nr 707897). Z kolei

w sprawach o rentę z tytułu niezdolności do pracy w orzecznictwie Sądu

Najwyższego utrwalił się pogląd, zgodnie z którym sprawa wszczęta odwołaniem

od decyzji rozstrzygającej o prawie do renty z tytułu niezdolności do pracy,

kwestionującym wyłącznie stopień tej niezdolności, jest sporem o wysokość

świadczenia, w którym o dopuszczalności skargi kasacyjnej decyduje wartość

przedmiotu zaskarżenia (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 14 stycznia

1997 r., II UKN 51/96, OSNAPiUS 1997, nr 17, poz. 329, z dnia 17 marca 2004 r.,

III UZ 1/04, niepublikowane, z dnia 7 czerwca 2005 r., II UZ 26/05, niepublikowane,

z dnia 6 listopada 2008 r., II UZ 47/08, OSNP 2010, nr 9-10, poz. 128 oraz dnia

16 lipca 2009 r., II UZ 22/09, LEX nr 536857). Podzielając w pełni zaprezentowane

poglądy judykatury, Sąd Najwyższy stwierdza zatem, że nie jest tak, iż w nawet

przypadku, w którym dojdzie do zakwestionowania decyzji organu rentowego

wydanej w następstwie rozpoznania wniosku o emeryturę lub rentę (o prawo do

któregoś z tych świadczeń), skarga kasacyjna wniesiona od wyroku Sądu drugiej

instancji będzie dopuszczalna niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia (art.

3982 § 1 zd. 2 k.p.c.). O dopuszczalności skargi kasacyjnej, również w takich

sprawach, musi bowiem decydować rzeczywisty przedmiot sporu, a następnie

przedmiot zaskarżenia, określony w odwołaniu wszczynającym postępowanie

sądowe, stosownie do treści art. 468 § 2 pkt 1 i 3 k.p.c. Jeśli więc przedmiotem tym

będzie tylko wysokość emerytury lub renty (wysokość prawa do jednego z tych

świadczeń) wynikająca z uwzględnienia elementów mających wpływ na ową

wysokość, to taką sprawę należy traktować jako sprawę o prawa majątkowe

w rozumieniu art. 3982 § 1 zd. 1 k.p.c.

Poglądy odmienne, wyrażone w powołanym w zażaleniu postanowieniu

Sądu Najwyższego z dnia 8 lipca 2004 r., II UZ 21/04 (LEX nr 686063), a także

w postanowieniu z dnia 28 listopada 2001 r., II UZ 82/01 (OSNP 2003, nr 19, poz.

474), czy też w postanowieniu z dnia 3 listopada 2004 r., I UZ 37/04 (OSNP 2005,

nr 15, poz. 236) nie są natomiast powszechnie akceptowane. Dodać wypada, iż

zaprezentowane w postanowieniu z dnia 8 lipca 2004 r., II UZ 21/04 stanowisko

Sądu Najwyższego w ogóle nie może być brane pod uwagę w rozpoznawanej

sprawie, jeśli zważyć że wyraźnie nawiązuje ono do kwestii ubiegania się przez

osobę ubezpieczoną wprawdzie o takie samo (z nazwy) świadczenie, ale oparte na

innej podstawie prawnej. Stąd na przykład odwołanie się w tym postanowieniu do

poglądu wyrażonego w postanowieniu z dnia 13 maja 2004 r., II UZ 13/04, którego

teza brzmi: „kasacja, w której ubezpieczony domaga się – przy uwzględnieniu

spornych okresów składkowych i nieskładkowych – przyznania prawa do emerytury

na podstawie art. 27 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach (…)

w miejsce emerytury przyznanej na podstawie art. 28 tej ustawy, przysługuje bez

względu na wartość przedmiotu zaskarżenia”, czy też stwierdzenie, że „Ujawnienie

nowych dowodów, a więc np. odnalezienie dokumentacji potwierdzającej pracę

w szczególnych warunkach, lub odtworzenie dokumentacji świadczącej o pracy

ubezpieczonego w kopalni węgla, ma wpływ nie tylko na wysokość (na to ma wpływ

w sposób pośredni), ale przede wszystkim ma wpływ na ustalenie podstawy

przyznania mu określonej emerytury, a więc sięga do przesłanek prawa do

świadczenia, np. w postaci emerytury górniczej”. Zdaniem Sądu Najwyższego

wyrażonym w sprawie będącej przedmiotem postanowienia z dnia 8 lipca 2004 r.,

II UZ 21/04 „podobnego rodzaju roszczenie wysunęła powódka”.

Odnosząc natomiast przedstawione rozważania do stanu faktycznego

charakterystycznego dla rozpoznawanej sprawy, Sąd Najwyższy zauważa, iż

postępowanie w tej sprawie zostało zainicjowane odwołaniem wniesionym przez

ubezpieczoną od decyzji organu rentowego dotyczącej w istocie nie przyznania

prawa do renty rodzinnej po żołnierzu (prawo to ubezpieczona uzyskała bowiem na

podstawie decyzji organu rentowego z dnia 19 listopada 2008 r.), lecz ustalenia

wysokości tego świadczenia. Wypada dodać, iż zgodnie z art. 43 ust. 1 i 2 ustawy

z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich

rodzin świadczenie określone w Rozdziale 5 tej ustawy, a zatem również renta

rodzinna, przysługują członkom rodziny: 1) żołnierza, który zmarł: a) w czasie

odbywania czynnej służby wojskowej lub b) w ciągu 3 lat od zwolnienia ze służby

wojskowej, jeżeli śmierć nastąpiła wskutek chorób powstałych lub urazów

doznanych w czasie odbywania służby wojskowej; 2) inwalidy wojskowego

uprawnionego w chwili śmierci do renty z tytułu niezdolności do pracy, a także

członkom rodziny żołnierza, który zaginął w czasie pełnienia służby woskowej (ust.

2). Z kolei stanowiący jedyną podstawę prawną wymienionej renty art. 45 ust. 1

mówi wyłącznie o rencie rodzinnej, która przysługuje uprawnionym członkom

rodziny zmarłego, nawiązując w tym zakresie do art. 44 tej ustawy określającego

krąg osób uprawnionych do wskazanego świadczenia oraz do dodatków

wymienionych w art. 48 i art. 50. Prawo do renty rodzinnej jest więc uzależnione od

ustalenia, czy dana osoba należy do kręgu osób uprawnionych oraz od tego, czy

osoba, po której renta ma być przyznana została wymieniona w art. 43 ust. 1 i 2, a

nie od tego czy śmierć członka rodziny, po którym renta ma być przyznana,

nastąpiła w związku ze służbą wojskową, czy też bez takiego związku. Związek

śmierci ze służbą wojskową nabiera zaś znaczenia dopiero na etapie obliczenia

wysokości świadczenia. Jak wynika bowiem z tabeli stanowiącej część powołanego

przepisu, w przypadku stwierdzenia związku śmierci ze służbą wojskową renta

rodzinna wynosi miesięcznie (gdy uprawnioną jest jedna osoba) 70% podstawy

wymiaru, a w sytuacji gdy związek taki nie zostanie potwierdzony – 60% podstawy

wymiaru. Skoro zatem związek śmierci ze służbą wojskową nie decyduje o prawie

do renty rodzinnej (nie stanowi przesłanki nabycia prawa do tego świadczenia), lecz

o jej wysokości, to wbrew odmiennemu stanowisku zaprezentowanemu przez

skarżącą w obecnie rozpoznawanym zażaleniu, przedmiotowa sprawa nie jest

sprawą o przyznanie renty w rozumieniu art. 398 2 § 1 zd. 2 k.p.c., w której skarga

kasacyjna przysługuje niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia, ale sprawą

o prawo majątkowe, w której o dopuszczalności skargi kasacyjnej decyduje wartość

przedmiotu zaskarżenia w rozumieniu art. 3982 § 1 zd. 1 k.p.c. Jeżeli zaś jest ona

niższa niż 10.000 złotych, to skarga kasacyjna jako niedopuszczalna podlega

odrzuceniu. Skarżąca, mimo wezwania jej do tego przez sąd drugiej instancji, nie

określiła wartości przedmiotu zaskarżenia, a co za tym idzie nie usunęła braków

skargi kasacyjnej w terminie, doprowadzając do sytuacji, o której mowa w art. 398 6

§ 2 k.p.c., i uniemożliwiając tym samym ewentualne nadanie skardze kasacyjnej

dalszego biegu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 2008 r.,

II UZ 41/07, OSNP 2009, nr 7-8, poz. 107). To powodowało, iż jej skarga kasacyjna

słusznie została odrzucona zaskarżonym postanowieniem.

Kierując się przedstawionymi argumentami oraz opierając się na treści art.

39814 k.p.c., w związku z art. 3941 § 3 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.