III UZ 2/14 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III UZ 2/14

POSTANOWIENIE

Dnia 24 kwietnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (przewodniczący)

SSN Maciej Pacuda

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

w sprawie ze skargi S. P.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w R.

o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem

Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 18 kwietnia 2007 r. w sprawie III AUa […]

o prawo do renty w związku z chorobą zawodową,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 24 kwietnia 2014 r.,

zażalenia skarżącego na postanowienie Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 18 grudnia 2013 r., sygn. akt III AUa […],

oddala zażalenie.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 18 grudnia 2013 r. Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy

i Ubezpieczeń Społecznych w […], po rozpoznaniu w dniu 11 grudnia 2013 r.

sprawy ze skargi S. P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi

w R. o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem

Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 18 kwietnia 2007 r., w sprawie III AUa […],

o prawo do renty w związku z chorobą zawodową postanowił odrzucić skargę.

W uzasadnieniu Sąd wskazał, że skarga podlega odrzuceniu, gdyż w istocie

nie została oparta na ustawowej podstawie wznowienia. Jako podstawę

wznowienia postępowania S. P. wskazał wyrok Trybunału Konstytucyjnego

dotyczący art. 114 ust. 1 a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach

i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r.,

poz. 1440 ze zm.). Warunkiem zaistnienia podstawy wskazanej w powołanym

art. 4011 k.p.c., jest aby przepis zakwestionowany przez Trybunał Konstytucyjny

stanowił podstawę rozstrzygnięcia w danej sprawie.

Sąd zauważył, że w sprawie III AUa […] nie zostało sporządzone

uzasadnienie wyroku z dnia 18 kwietnia 2007 r., oddalającego apelację,

gdyż strony tego nie żądały. Natomiast z całokształtu akt sprawy wynika, że

art. 114 ust. 1 a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach

z Funduszu

Ubezpieczeń

w przedmiotowej

sprawie

Społecznych

i

nie

nie

stanowił

był

stosowany

podstawy

jej

przez

Sąd

rozstrzygnięcia.

Orzekający w pierwszej instancji Sąd Okręgowy w R. nie oparł się na przepisie

wymienionym w skardze o wznowienie postępowania. Podstawą wydanego

orzeczenia był bowiem art. 6 ust. 1 ustawy z 30 października 2002 r.

o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. nr 167, poz. 1322 ze zm.). Równocześnie

wskazano, że decyzja organu rentowego z 5 kwietnia 2006 r., stanowiąca

przedmiot oceny Sądu w tymże postępowaniu, oparta została na przepisach art. 6

ust. 1 oraz art. 16 ostatnio przywołanej ustawy. Sąd Apelacyjny, rozpoznając

apelację w niniejszej sprawie, nie mógł więc orzekać na podstawie przepisu

art. 114 ust. 1 a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wskazywanego przez skarżącego jako

podstawa wznowienia.

S. P. zaskarżył to postanowienie zażaleniem w całości. Wskazał, że

„podstawę oparcia skargi na podstawie uzasadniającej żądanie wznowienia

i ustawowych podstawach wznowienia” stanowi § 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia

Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 5 sierpnia 1983 r. w sprawie składu

komisji lekarskich do spraw inwalidztwa i zatrudnienia, trybu postępowania,

trybu kierowania na badanie przez te komisje oraz szczegółowych zasad ustalania

inwalidztwa (Dz.U. Nr 47, poz. 214 ze zm.); art. 73 i 80 ustawy z dnia 14 grudnia

1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40,

poz. 267 ze zm.); art. 6 ust. 1 pkt 6 i art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 30 października

2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób

zawodowych; art. 25 tej ustawy oraz art. 23-25 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r.

o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.

W uzasadnieniu podniesiono, że „skutkiem naruszenia przez organ rentowy

przepisów prawa a w szczególności weryfikacji renty co do trwałości niezdolności

do pracy i wydania decyzji okresowej było pozbawienie prawa do renty od dnia 1

marca 2006 r. Wymienione naruszenie zmuszało uprawnionego do złożenia

nowego wniosku, który w postępowaniu przed organem rentowym i przed sądem

jako

organem

odwoławczym

był

rozpoznany

w

kategoriach

wniosku

pierwszorazowego (…). Apelacja do Sądu Apelacyjnego również zawierała zarzuty

iż w toku postępowania nie uwzględniono skutków błędu organu rentowego i § 29

ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 5

sierpnia 1983 r. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia z dnia 18 grudnia

2013 r. Sąd podaje, że uzasadnienie wyroku drugiej instancji nie zostało

sporządzone, gdyż strony tego nie żądały. Natomiast z całokształtu akt sprawy

wynika, że art. 114 ust 1 a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie był stosowany przez Sąd w

przedmiotowej sprawie i nie stanowił podstawy jej rozstrzygnięcia. Zdaniem

skarżącego także uzasadnienie nie wydaje się możliwe do przyjęcia. W chwili

rozpoznawania apelacji obowiązywał nowy przepis dodany do art. 114 ustawy

emerytalnej w postaci ust. 1a, który obowiązywał od 1 lipca 2004 r. i rozszerzał

przesłanki do wzruszenia prawomocnych decyzji rentowych, zaś praktyka organów

rentowych

(również

orzeczeń

Sądów)

była

interpretowana

rozszerzająco.

Dowodem takiego stanu rzeczy jest właśnie postępowanie wszystkich instancji w

sprawie pozbawienia renty S. P.”.

Żalący wskazał, „że Sąd Apelacyjny w L. w postępowaniu apelacyjnym i

wyroku sygn. akt AUa […]/04 z dnia 2 marca 2005 r. oparł swoje rozstrzygnięcie o

przepis § 29 cyt. rozporządzenia oraz wyroków Sądu Najwyższego (…) mimo

obowiązywania art. 114 ust 1a ustawy emerytalnej. W literaturze wyrażono pogląd,

że przepis art. 114 ust 1a może prowadzić do nieograniczonej wręcz możliwości

weryfikacji świadczeń. Zauważono, że unormowanie to budzi uzasadnione

wątpliwości co do jego zgodności z przepisem art. 2 i art. 57 Konstytucji, w

szczególności z zasadą ochrony praw nabytych, (zob. J. Kuźniar ponowne

ustalenie praw do świadczeń emertytalno-rentowych, PiZS 2004 Nr 6, str. 27, str.

29, R. Babińska, Pojęcie i rodzaje błędu organu rentowego i odwoławczego, PiP

2005 z. 12 str. 60 51). Fakt ten przemawia, iż zasadne jest zażalenie i wniosek o

uchylenie zaskarżonego”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W stanie prawnym obowiązującym do dnia 7 marca 2012 r., zgodnie z art.

114 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, „prawo do świadczeń lub ich wysokość ulega

ponownemu ustaleniu na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, jeżeli po

uprawomocnieniu się decyzji w sprawie świadczeń zostaną przedłożone nowe

dowody lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które

mają wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość”, zgodnie zaś z ust. 1a

tego artykułu, „przepis ust. 1 stosuje się odpowiednio, jeżeli po uprawomocnieniu

się decyzji okaże się, że przedłożone dowody nie dawały podstaw do ustalenia

prawa do emerytury lub renty albo ich wysokości”. Przepis art. 114 ust. 1a został

uznany za niezgodny z zasadą zaufania obywateli do państwa i stanowionego

przez nie prawa, wynikającą z art. 2 oraz z art. 67 ust. 1 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej, wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 lutego

2012 r., K 5/11 (OTK-A 2012 nr 2, poz. 16, Dz.U. z 2012 r., poz. 251). Zgodnie z

tym wyrokiem wymieniony wyżej przepis utracił moc z dniem 8 marca 2012 r.

Skarżący

twierdzi,

że

powyższy

zakwestionowany

przez

Trybunał

Konstytucyjny przepis stanowił podstawę rozstrzygnięcia w sprawie, której

wznowienia się domaga na podstawie art. 4011 k.p.c., stosownie do którego, można

żądać wznowienia postępowania również w wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny

orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową

międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie.

Wskazuje, że na podstawie uprzednio obowiązujących przepisów miał orzeczoną

trwałą niezdolność do pracy. W istocie więc odebrano mu przyznane już wcześniej

prawo do renty na podstawie art. 114 ust. 1a o rentach i emeryturach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych. Stanowisko to nie jest trafne.

Paragraf 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw

Socjalnych z dnia 5 sierpnia 1983 r. w sprawie składu komisji lekarskich do spraw

inwalidztwa i zatrudnienia, trybu postępowania, trybu kierowania na badanie przez

te komisje oraz szczegółowych zasad ustalania inwalidztwa, w pierwotnym

brzmieniu przewidywał, że nie wyznacza się terminów badań kontrolnych osób,

których inwalidztwo trwa nieprzerwanie ponad 15 lat, licząc od daty powstania

inwalidztwa. Przepis ten otrzymał z dniem 7 czerwca 1990 r. nowe, ustalone

rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 25 maja 1990 r.

zmieniającym rozporządzenie w sprawie składu komisji lekarskich do spraw

inwalidztwa i zatrudnienia, trybu postępowania, trybu kierowania na badanie przez

te komisje oraz szczegółowych zasad ustalania inwalidztwa (Dz.U. Nr 37, poz.

210), brzmienie: „nie wyznacza się terminów badań kontrolnych osób, których

inwalidztwo trwa nieprzerwanie ponad 10 lat, licząc od daty powstania inwalidztwa,

a w przypadku inwalidów, u których inwalidztwo powstało przed podjęciem

zatrudnienia - licząc od daty pogorszenia stanu zdrowia, uprawniającego do

przyznania świadczenia”.

Ustawa o rentach i emeryturach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

weszła w życie z dniem 1 stycznia 1999 r. (art. 169). Zgodnie zaś z art. 194 tej

ustawy do czasu wydania przepisów wykonawczych przewidzianych w ustawie

pozostają w mocy przepisy wykonawcze wydane na podstawie ustaw i dekretu

wymienionych w art. 195, jeżeli nie są sprzeczne z przepisami tej ustawy.

Tymczasem rozporządzenie Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 5

sierpnia 1983 r. w sprawie składu komisji lekarskich do spraw inwalidztwa i

zatrudnienia, trybu postępowania, trybu kierowania na badanie przez te komisje

oraz szczegółowych zasad ustalania inwalidztwa utraciło moc - wskutek wyraźnej

derogacji zawartej w § 14 pkt 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z

dnia 8 sierpnia 1997 r. w sprawie orzekania o niezdolności do pracy do celów

rentowych (Dz.U. Nr 99, poz. 612) - już z dniem 1 września 1997 r., a zatem

jeszcze przed dniem wejścia w życie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych. Rozporządzenie z 1997 r. nie zawierało przepisu o

treści podobnej do treści przepisu § 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Pracy,

Płac i Spraw Socjalnych z dnia 5 sierpnia 1983 r.

W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 26 stycznia 2006 r., III UZP 2/05

(OSNP 2006 nr 11-12, poz. 187) Sąd Najwyższy stwierdził, że każda osoba mająca

ustalone prawo do renty, w tym o charakterze trwałym, ma obowiązek poddania się

badaniom lekarskim i nie może powoływać się na brak uprawnień organu

rentowego do wezwania jej na badanie z tej przyczyny, że kiedyś w przeszłości

ustalono u niej trwałą niezdolność do pracy. W jej uzasadnieniu zaś wyjaśnił, że w

przypadku osób, którym badania kontrolne zostały wyznaczone przez organ

rentowy przed dniem 1 września 1997 r., tj. pod rządami rozporządzenia Ministra

Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 5 sierpnia 1983 r. w sprawie składu komisji

lekarskich do spraw inwalidztwa i zatrudnienia, trybu postępowania, trybu

kierowania na badanie przez te komisje oraz szczegółowych zasad ustalania

inwalidztwa, jak i osób, które w dniu wejścia w życie ustawy o rentach i

emeryturach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie miały wyznaczonych

badań, stosuje się przepisy tej ustawy, tj. art. 101 pkt 1, art. 107, art. 126 i art. 134

ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu ubezpieczeń Społecznych.

W konsekwencji więc, jeśli decyzja organu rentowego odmawiająca prawa do

renty z tytułu niezdolności do pracy – wobec stwierdzenia braku tej niezdolności wydana została po wejściu w życie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach

i rentach Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, tj. od 1 stycznia 1998 r., to jej

podstawę prawną nie mógł stanowić art. 114 ust. 1a tej ustawy, lecz art. 101 pkt 2

(„Prawo do świadczeń ustaje, gdy ustanie którykolwiek z warunków wymaganych

do uzyskania tego prawa”), art. 107 („Prawo do świadczeń uzależnionych od

niezdolności do pracy oraz wysokość tych świadczeń ulega zmianie, jeżeli w

wyniku badania lekarskiego, przeprowadzonego na wniosek lub z urzędu, ustalono

zmianę stopnia niezdolności do pracy, brak tej niezdolności lub jej ponowne

powstanie”) i art. 126 („Osoba, która złożyła wniosek o przyznanie świadczenia, do

którego prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy, oraz osoba

mająca ustalone prawo do takiego świadczenia jest zobowiązana, na żądanie

organu rentowego, poddać się badaniom lekarskim oraz, na wniosek lekarza

orzecznika lub na wniosek komisji lekarskiej, badaniom psychologicznym, jeżeli są

one niezbędne do ustalenia prawa do świadczeń określonych ustawą”) w związku z

art. 134 ust. 1 pkt 1 („Wypłatę świadczeń wstrzymuje się, jeżeli osoba uprawniona

do świadczeń nie poddała się badaniu lekarskiemu lub psychologicznemu, bez

uzasadnionych przyczyn, mimo wezwania organu rentowego). Dotyczy to również

rent z tytułu choroby zawodowej, bowiem stosownie do art. 17 ust. 1 ustawy z dnia

30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy

i chorób zawodowych, przy ustalaniu prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy,

renty szkoleniowej, renty rodzinnej i dodatku do renty rodzinnej dla sieroty zupełnej

z tytułu ubezpieczenia wypadkowego, do ustalenia wysokości tych świadczeń oraz

ich wypłaty stosuje się odpowiednio przepisy ustawy o emeryturach i rentach z

FUS,

z

uwzględnieniem

przepisów

niniejszej

ustawy.

Tak więc

decyzja

odmawiająca prawa do renty z tytułu choroby zawodowej na dalszy okres to nie

decyzja o ponownym ustaleniu prawa do renty, ale decyzja o ustaniu prawa do

renty z uwagi na odpadnięcie jednego z jego warunków (art. 107 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych).

Zatem jedynie w kontekście tych przepisów sąd ubezpieczeń społecznych

oceniał legalność zaskarżonej decyzji, a w konsekwencji wyrok Sądu drugiej

instancji,

w

sprawie

III

AUa

[…],

nie

został

wydany

na

podstawie

aktu normatywnego uznanego przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny

z Konstytucją. Brak zaś ustawowej przesłanki wznowienia postępowania wskazanej

w art. 4011 k.p.c. uzasadniał odrzucenie skargi na podstawie art. 410 § 1 k.p.c.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 398 14 w związku z

art. 3941 § 3 k.p.c. orzekł jak w sentencji.

aw