III UZ 18/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III UZ 18/10

POSTANOWIENIE

Dnia 17 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło (sprawozdawca)

SSN Andrzej Wróbel

w sprawie z odwołania M. K.

od decyzji Wojskowego Biura Emerytalnego w S.

o rozliczenie emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 17 lutego 2011 r.,

zażalenia odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 17 czerwca 2010 r.,

oddala zażalenie.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 17

czerwca 2010 r. oddalił apelację ubezpieczonego R. M. K. od wyroku Sądu

Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w S. z dnia 16 lutego 2010

r. i zasądził od apelującego na rzecz Wojskowego Biura Emerytalnego w S. kwotę

360 złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego z drugą instancję.

W uzasadnieniu orzeczenia w przedmiocie kosztów procesu wskazano, iż

rozstrzygnięcie w tym zakresie opiera się na wyrażonej w art. 98 § 1 w związku z

art. 108 § 1 k.p.c. zasadzie odpowiedzialności strony przegrywającej spór za wynik

sprawy. Zasadzając od ubezpieczonego na rzecz organu Wojskowego Biura

Emerytalnego zwrot kosztów zastępstwa procesowego Sąd drugiej instancji uznał,

że zachodzą okoliczności przemawiające za ustaleniem owych kosztów w

wysokości przekraczającej minimalną stawkę wynagrodzenia radcy prawnego.

Postępowanie apelacyjne obejmowało bowiem dwie decyzje organu emerytalnego,

a charakter sprawy i nakład pracy pełnomocnika, ukierunkowany na wyjaśnienie i

rozstrzygnięcie sporu, uzasadniają takie rozstrzygnięcie z mocy § 2 ust. 1 i 2 w

związku z § 12 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28

września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia

przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).

W zażaleniu na zawarte w wyroku rozstrzygnięcie o kosztach zastępstwa

procesowego w postępowaniu apelacyjnym ubezpieczony domagał się uchylenia

orzeczenia w tym zakresie. Zdaniem żalącego się Sąd Apelacyjny niesłusznie

przyznała organowi emerytalnemu zwrot kosztów zastępstwa procesowego za

pierwszą instancję i zawyżył owe koszty za drugą instancje i to w sytuacji, gdy w

obydwu fazach postępowania uczestniczył ten sam radca prawny. Skoro Sąd

Okręgowy odstąpił od obciążenia ubezpieczonego kosztami postępowania za

pierwszą instancję, a organ emerytalny nie zaskarżył tego rozstrzygnięcia, Sąd

Apelacyjny nie powinien obciążać od odwołującego się tą częścią kosztów

zastępstwa procesowego strony przeciwnej. Co zaś się tyczy kosztów zastępstwa

procesowego za drugą instancję, to w świetle przepisów § 12 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej

udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz.

1349) wynagrodzenie radcy prawnego w postępowaniu apelacyjnym przed Sądem

Apelacyjnym wynosi 75% stawki minimalnej, jeśli ten sam radca prawny występuje

przed sądami obydwu instancji. Skoro stawka minimalna wynagrodzenia w

sprawach o świadczenia pieniężne z ubezpieczeń społecznych wynosi 60 złotych,

to wynagrodzenie pełnomocnika za drugą instancję powinno odpowiadać kwocie 45

złotych, a przy przyjęciu, że w sprawie rozpoznane były dwie apelacje od jednego

wyroku – 90 złotych. Pełnomocnik organu emerytalnego nie występował zaś o

podwyższenie stawki minimalnej w trybie § 2 powołanego rozporządzenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Analizę prawidłowości zaskarżonego postanowienia rozpocząć wypada od

przytoczenia treści art. 98 § 1 i 3 k.p.c., zgodnie z którym strona przegrywająca

sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi procesowemu na jego żądanie

koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (koszty

procesu), a do niezbędnych kosztów procesu strony reprezentowanej przez

adwokata zalicza się wynagrodzenie, jednak nie wyższe niż stawki opłat określone

w odrębnych przepisach i wydatki jednego adwokata, koszty sądowe oraz koszty

nakazanego przez sąd stawiennictwa strony.

Cytowany przepis statuuje dwie podstawowe zasady dotyczące ponoszenia

przez strony kosztów procesu: zasadę odpowiedzialności za wynik sprawy oraz

zasadę kosztów celowych.

Pierwsza z nich oznacza obowiązek ponoszenia kosztów procesu przez tę

stronę, która przegrała sprawę i to bez względu na to, czy ponosi ona winę za

sposób prowadzenia postępowania sądowego. Decydujący w tym względzie jest

wynik całego procesu (czyli rozstrzygnięcie o sprawie jako całości), a nie

poszczególnych jego etapów. Wskazuje na to użyte przez ustawodawcę określenie

”strona przegrywająca sprawę”. Dla oceny czy i w jakim stopniu strona przegrała

sprawę należy porównać żądanie zgłoszone w pozwie z żądaniem ostatecznie

uwzględnionym. Orzeczenie o kosztach procesu jest wszakże konsekwencją

określonego wyniku rozstrzygnięcia sprawy, a więc elementem, pochodnym w

relacji do tego wyniku, a nie odwrotnie (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 12

sierpnia 1965 r., I CZ 80/65, OSNC 1966 nr 3, poz. 47; z dnia 9 października 1967

r., I CZ 81/67, LEX nr 6221; z dnia 14 lutego 1968 r., I PZ 75/67, LEX nr 6283; z

dnia 8 lipca 1971 r., I CZ 103/71, LEX nr 6956; z dnia 13 października 1972 r., I CZ

118/72, LEX nr 7114; z dnia 16 lutego 1981 r., IV PZ 11/81, LEX nr 8307; z dnia 10

października 2007 r., II PZ 36/07, OSNP 2008 nr 21 – 22, poz. 319).

Co do zasady zwrotu kosztów niezbędnych do celowego dochodzenia praw

(jeśli żąda ich strona powodowa) i celowej obrony (gdy przysługują one stronie

pozwanej) należy rozumieć pod tym pojęciem obowiązek zrefundowania zarówno

już poniesionych przez stronę wydatków, jak i tych wydatków, do poniesienia

których zobowiązała się ona lub które będzie musiał ponieść działający za nią

Skarb Państwa (por. A. Mazurek, Glosa do postanowienia Sądu Apelacyjnego z

dnia 8 sierpnia 2001 r., I Cz 1151/01, Radca Prawny 2002 nr 5 -6, s. 105). W

doktrynie podkreśla się, że funkcja unormowań art. 98§2 i 3 k.p.c. polega zaś na

tym, iż przepisy te wskazują określone kategorie kosztów, które objęte są

ustawowym domniemaniem niezbędności. W ten sposób rozwijają one i

konkretyzują zasadę ogólną wyrażoną w art. 98 § 1 k.p.c. Przepisy art. 98 § 2 i 3

k.p.c. nie wymieniają natomiast enumeratywnie kosztów, które należy zaliczyć do

kosztów niezbędnych. Nie jest więc wykluczone, że sąd, rozstrzygając o kosztach

procesu, zasądzi na rzecz strony wygrywającej nie tylko zwrot kosztów

wskazanych, odpowiednio, w art. 98 § 2 i 3 k.p.c., lecz także zwrot innych

poniesionych przez stronę kosztów, jeśli – w ocenie sądu – będą one stanowiły

koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw lub celowej obrony (por. K.

Weitz, Dwie kwestie związane z opłatą skarbową od pełnomocnictwa w

postępowaniu cywilnym, Palestra 2005 nr 3 – 4, s. 237). Do kosztów korzystających

z ustawowego domniemania niezbędności do celowego dochodzenia praw i

celowej obrony strony reprezentowanej przez adwokata należą zaś w świetle art.

98 § 3 k.p.c. wynagrodzenie i wydatki jednego adwokata. One też są zasądzane

według rzeczywistej wielkości ich poniesienia i podlegają weryfikacji pod kątem

celowości czynności pełnomocnika procesowego wykonywanych z należytą

starannością (por. M. Podleś, Kontrola rozstrzygnięć o kosztach procesu, Radca

Prawny 2007 nr 5, s. 71).

Zgodnie z § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28

września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia

przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.) zasądzając opłatę za

czynności radcy prawnego z tytułu zastępstwa prawnego, sąd bierze pod uwagę

niezbędny nakład pracy pełnomocnika, a także charakter sprawy i wkład pracy

pełnomocnika w przyczynienie się do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia. Podstawę

zasądzenia tejże opłaty stanowią stawki minimalne określone w rozdziałach 3 – 4, a

sama opłata nie może być wyższa niż sześciokrotna stawka minimalna ani

przekraczać wartości przedmiotu sprawy. Tak określone stawki opłat zgodnie z

intencją ustawodawcy stanowią koszty niezbędne do celowego dochodzenia prawa

i celowej obrony (por. A. Karnicka – Kawczyńska, Glosa do uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 23 listopada 2000 r., III CZP 40/00, Prawo Spółek 2002 nr 5, s.

56 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia 1978 r., II CZ 122/77,

OSP 1979 nr 4, poz. 73 ).

Punktem wyjścia w ustalaniu wysokości wynagrodzenia profesjonalnego

pełnomocnika strony jest przedłożony przezeń spis kosztów

oraz umowa z

klientem. W myśl prezentowanego w judykaturze poglądu, sąd może kontrolować

wysokość żądanego przez stronę wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego w

zakresie

przekraczającym

stawki

minimalne

określone

w

przepisach

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości, przy czym kontrola ta przeprowadzana

jest z punktu widzenia rodzaju i stopnia zawiłości sprawy

oraz nakładu pracy

pełnomocnika (postanowienie Sądu najwyższego z dnia 23 listopada 2000 r., III

CZP 38/00, LEX nr 51813). Jeśli jednak pełnomocnik nie przedłożył spisu kosztów ,

żądając zasądzenia ich według norm przepisanych, sąd kierując się kryteriami

określonymi w § 2 ust. 1 cytowanego rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości i

poruszając się w granicach wyznaczonych w ust. 2 tego artykułu (a więc nie

zawsze poprzestając na stawce minimalnej) powinien zadecydować o kwocie

kosztów zastępstwa procesowego zwracanych stronie wygrywającej sprawę przez

jej przeciwnika jako rekompensaty wydatków poniesionych z tytułu reprezentacji

przez adwokata lub radę prawnego. Nie ma zatem racji żalący się zarzucając

Sądowi Apelacyjnemu bezpodstawne – wobec braku wyraźnego wniosku

pełnomocnika - podwyższenie stawki minimalnej opłaty za czynności radcy

prawnego w granicach nieprzekraczających jej sześciokrotności. Takie ustalenie

wysokości przysługujących stronie kosztów zastępstwa procesowego odpowiada

bowiem „normom przepisanym”.

Chybioną jest również sugestia ubezpieczonego, iż zasądzona tytułem

zwrotu kosztów zastępstwa procesowego kwota 360 złotych obejmuje także koszty

udziału pełnomocnika strony przeciwnej w postępowaniu pierwszoinstancyjnym. Z

sentencji zawartego w wyroku Sądu Apelacyjnego postanowienia o kosztach

procesu oraz jego uzasadnienia jednoznacznie wynika, iż rozstrzygnięcie dotyczy

wyłącznie kosztów zastępstwa radcowskiego w drugiej instancji.

Pozostaje rozważyć, czy kwota ta odpowiada wynikającej z obowiązujących

przepisów opłacie za czynności radcy prawnego.

W tej materii warto przypomnieć, że w myśl § 12 ust. 1 pkt 2 powołanego

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości stawka minimalna za prowadzenie sprawy

w postępowaniu apelacyjnym przed sądem apelacyjnym wynosi 75% stawki

minimalnej określonej dla danego rodzaju spraw (wynoszącej w przypadku spraw o

świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego i zaopatrzenia emerytalnego zgodnie z § 11 ust. 2 - 60 złotych), a jeżeli w pierwszej instancji nie prowadził

sprawy ten sam radca prawny – 100% stawki minimalnej, w obu wypadkach nie

mniej niż 120 złotych. Kwota 120 złotych jest zatem najniższą stawką minimalną

opłat za czynności radcy prawnego w postępowaniu apelacyjnym przez sądem

apelacyjnym w tej kategorii spraw i ona też stanowi punkt odniesienia dla

ewentualnego podwyższenia przedmiotowej opłaty z mocy § 2 ust. 2 zdanie drugie

rozporządzenia. Zasądzona zaskarżonym postanowieniem kwota 360 złotych

mieści się zatem w granicach zakreślonych omawianymi unormowaniami

prawnymi.

Sąd drugiej instancji dokonał też oceny rodzaju sprawy, nakładu pracy

pełnomocnika organu

rentowego

i jego

wkładu

w wyjaśnienie spornych

okoliczności, jako przesłanek rozstrzygnięcia o wysokości należnej z tego tytułu

opłaty, a swoje stanowisko w tym zakresie przedstawił w uzasadnieniu

przedmiotowego postanowienia.

Prawdą jest, że fakt wniesienia odwołania od kilku decyzji organu rentowego

dotyczących rocznego rozliczenia emerytury ubezpieczonego nie upoważnia do

sumowania opłat za czynności radcy prawnego z tytułu reprezentacji strony w

procesie odrębnie dla każdej z tych decyzji. Można w tej materii przytoczyć pogląd

wyrażony w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 2009 r., III CZP 40/09

(OSNC 2010 nr 2, poz. 26), iż w razie objęcia jednym pozwem żądania uchylenia

kilku uchwał pozwanej wspólnoty mieszkaniowej, podstawę zasądzenia kosztów

zastępstwa procesowego strony reprezentowanej przez radcę prawnego stanowi

stawka minimalna, o której mowa w § 10 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców

prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej

udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz.

1349 ze zm.), niezależnie od liczby zaskarżonych uchwał.

Wprawdzie stanowisko to przedstawione zostało w odniesieniu do

jednoczesnego zaskarżenia kilku uchwał wspólnoty mieszkaniowej, jednakże

pozostaje ono aktualne także w sytuacji objęcia jednym odwołaniem dwóch lub

więcej decyzji organu rentowego. W uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższy wyjaśnił

bowiem, że problem z wysokością zasądzanej stawki minimalnej nie powstaje w

razie kumulacji wyłącznie roszczeń majątkowych, gdyż wtedy dochodzi - na

podstawie art. 21 k.p.c. - do zsumowania wartości wszystkich roszczeń i obliczenia

wartości przedmiotu sporu, która stanowi samoistną przesłankę wyliczenia stawki

minimalnej (§ 6 rozporządzenia). Inaczej jest w przypadku skumulowania kilku

roszczeń w odniesieniu do których rozporządzenie posługuje się odmiennymi

kryteriami, tj. wartości przedmiotu sprawy i rodzaju sprawy, lub gdy kumulacja

dotyczy dwóch roszczeń, do których ma zastosowanie wyłącznie kryterium rodzaju

sprawy. W pierwszym przypadku rozporządzenie z reguły zawiera przepisy

szczególne określające, czy stawka minimalna ustalana w zależności od rodzaju

sprawy obejmuje również wynagrodzenie od dochodzonych łącznie roszczeń

majątkowych (np. § 6a ust. 2 i 3), czy ich nie obejmuje (np. § 10 ust. 2). Nie ma

jednak podobnej regulacji w odniesieniu do kumulacji kilku roszczeń, od których

wyliczana jest stawka minimalna ze względu na kryterium rodzaju sprawy. W

świetle § 4 ust. 1 rozporządzenia należy przyjąć, że gdy dochodzi do kumulacji

różnych rodzajów spraw, to należne od każdej z nich stawki minimalne podlegają

zsumowaniu. Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne dotyczy

jednak kumulacji roszczeń jednorodzajowych.

Powołując się w tej materii na poglądy judykatury i doktryny wyrażane na

gruncie ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych Sąd Najwyższy

zauważył, że artykuł 27 pkt 9 u.k.s.c. przewiduje pobranie opłaty stałej w wysokości

200 zł od pozwu w sprawie o uchylenie uchwały wspólnoty mieszkaniowej. Jak

wskazuje się w piśmiennictwie, każda zaskarżona uchwała kreuje samodzielność

roszczenia i nie ma znaczenia prawnego, że każda z zaskarżonych uchwał

prowadzi do tego samego skutku. Rozstrzygające znaczenie ma okoliczność, iż

każdą z tych uchwał podjęto z innych przyczyn, co prowadzi do wniosku, że tyle

jest opłat, ile jest zaskarżonych uchwał.

Zdaniem Sądu Najwyższego istnieją jednak istotne względy sprzeciwiające

się przenoszeniu wykładni przyjętej na gruncie ustawy o kosztach sądowych na

przepisy rozporządzenia. W § 10 ust. 1 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia,

odmiennie niż w art. 29 u.k.s.c., jest mowa o sprawie, a nie o pozwie, od którego

pobierana jest opłata. Ta różnica terminologiczna wyraża odmienną istotę i funkcję

opłat przewidzianych w ustawie o kosztach sądowych w sprawach cywilnych i

stawek minimalnych określonych w rozporządzeniu. W przypadku ustawy chodzi o

opłaty od pozwu jako pisma procesowego, co jest związane z fiskalną funkcją

kosztów, natomiast w rozporządzeniu o stawki odnoszące się do rodzaju sprawy

prowadzonej przez pełnomocnika, a więc o odtworzenie potencjalnego nakładu

pracy

pełnomocnika

i

ograniczenie

wysokości

zasądzanych

kosztów.

W

przypadkach typowych nakład pracy pełnomocnika w sprawie kumulującej

roszczenia jest z zasady mniejszy niż w oddzielnych sprawach o uchylenie

poszczególnych uchwał, gdzie w grę wchodzi konieczność przygotowania większej

liczby pism procesowych i udział w większej liczbie posiedzeń sądowych.

Kumulacja roszczeń - w szczególności roszczeń jednorodzajowych - nie

powinna jednak pozostać bez wpływu na zasądzone przez sąd koszty zastępstwa

procesowego. Kierując się zasadami odpowiedzialności za wynik sprawy i zwrotu

kosztów celowych, w każdym przypadku sąd powinien rozważyć, w ramach

przesłanek przewidzianych w § 2 ust. 2 rozporządzenia, możliwość zasądzenia

wielokrotności stawki minimalnej do jej sześciokrotnej wysokości. Pozwoli to na

właściwe, a nie tylko oparte na mechanicznym przeliczeniu - w zależności od liczby

zaskarżonych uchwał - zindywidualizowanie oceny należnego pełnomocnikowi

wynagrodzenia w zależności od charakteru sprawy wyrażającego się obiektywnym

stopniem jej skomplikowania w zakresie stanu faktycznego oraz występujących

problemów jurydycznych. Ocena ta powinna uwzględniać m.in. przedmiot

zaskarżonych uchwał i istniejący między nimi związek faktyczny oraz zakres

związanego z każdym z żądań postępowania dowodowego, prowadzonego w

większości wspólnie czy też odrębnie dla każdego z nich.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszego sporu należy

stwierdzić,

że

objęcie

jednorodzajowych

decyzji

przez

ubezpieczonego

organu

rentowego

jednym

odwołaniem

dotyczących

kilku

świadczenia

z

ubezpieczenia społecznego, z którymi to sprawami przepis § 11 ust. 2

rozporządzenia wiąże stałą stawkę minimalną opłaty za czynności radcy prawnego,

nie uzasadnia prostej kumulacji tych stawek, ale przemawia za uwzględnieniem

specyfiki tak określonego przedmiotu sporu przy ustalaniu wysokości tejże opłaty w

świetle zasad § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia. Takiej też oceny dokonał Sąd

Apelacyjny.

Wobec prawidłowości zaskarżonego postanowienia należało orzec o

oddaleniu zażalenia stosowanie do art. 398¹4 k.p.c. w związku z art. 394¹ § 3 k.p.c.