III UZ 13/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III UZ 13/11

POSTANOWIENIE

Dnia 7 lipca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący)

SSN Jerzy Kwaśniewski

SSN Maciej Pacuda (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku E. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do renty,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 7 lipca 2011 r.,

zażalenia wnioskodawczyni na postanowienie Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 8 kwietnia 2011 r.,

1. oddala zażalenie,

2. przyznaje od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego adwokat

A. Ł. kwotę 120 (sto dwadzieścia) złotych powiększoną o

podatek od towarów i usług tytułem wynagrodzenia za pomoc

prawną udzieloną z urzędu w postępowaniu zażaleniowym.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych postanowieniem z

dnia 3 marca 2011 r. odrzucił jako spóźniony wniosek

ubezpieczonej E. S. o

sporządzenie i doręczenie jej uzasadnienia wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 13

stycznia 2011 r.

Ubezpieczona wniosła zażalenie na to postanowienie.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych postanowieniem z

dnia 8 kwietnia 2011 r. odrzucił zażalenie ubezpieczonej jako niedopuszczalne.

Przypomniał równocześnie, że Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych ustanowił dla ubezpieczonej pełnomocnika z urzędu, przy czym

zgodnie z art. 118 § 1 k.p.c. było to równoznaczne z udzieleniem mu

pełnomocnictwa, co oznaczało, iż pełnomocnik ustanowiony z urzędu był

umocowany do wszystkich łączących się ze sprawą czynności procesowych, aż do

prawomocnego zakończenia postępowania – art. 91 pkt 1 k.p.c. w związku z art.

118 § 2 k.p.c. Owe wszystkie łączące się ze sprawą czynności procesowe nie

obejmowały jednak sporządzania i składania zażalenia oraz skargi kasacyjnej

kierowanych do Sądu Najwyższego. Pełnomocnik ustanowiony dla ubezpieczonej z

urzędu przez Sąd Okręgowy był bowiem w niniejszej sprawie umocowany jedynie

do działania przed sądem powszechnym, wobec czego nie mógł skutecznie złożyć

zażalenia do Sądu Najwyższego.

Powyższe postanowienie zostało zaskarżone zażaleniem wniesionym przez

ubezpieczoną E. S., w którym zarzucono temu postanowieniu naruszenie

przepisów postępowania mające istotny wpływ na treść postanowienia, tj. art. 130 §

1 k.p.c. w związku z art. 118 § 2 k.p.c. i art. 133 § 1 i 3 k.p.c. przez niewezwanie

strony do usunięcia braków formalnych zażalenia złożonego przez osobę

nieumocowaną do działania w imieniu strony, pomimo przyjęcia przez sąd, że

pełnomocnik ustanowiony z urzędu do zastępowania strony przed sądem

powszechnym nie ma umocowania do działania w jej imieniu po prawomocnym

zakończeniu postępowania, co oznacza, że również nie ma umocowania do

uzupełnienia braków formalnych pisma złożonego w imieniu wnioskodawczyni.

Uzasadniając tak sformułowane zarzuty, skarżąca dodała, że skoro

pełnomocnik ustanowiony z urzędu do zastępowania strony w postępowaniu przed

sądem powszechnym nie ma umocowania do działania za nią po prawomocnym

zakończeniu postępowania, to należy przyjąć, iż strona działa wówczas

samodzielnie bez pełnomocnika, gdyż dotychczasowe pełnomocnictwo wygasło z

chwilą wydania orzeczenia przez sąd drugiej instancji. Od tego momentu wszelkie

pisma należy doręczać właśnie stronie, a nie dotychczasowemu pełnomocnikowi.

Nie działa tu już bowiem zasada określona w art. 133 § 3 k.p.c. Sąd powinien

zatem wezwać wnioskodawczynię do uzupełnienia braku formalnego w postaci

złożenia pełnomocnictwa do działania w jej imieniu przez dotychczasowego

pełnomocnika. Jeśli bowiem nie może on działać w imieniu strony po

prawomocnym zakończeniu postępowania, to nie może również uzupełnić braków

formalnych wnoszonych przez niego w imieniu strony pism. Nie ma też

umocowania do odbioru pism kierowanych w zasadzie do strony postępowania.

Inna interpretacja powołanych przepisów prawa powodowałaby, że pełnomocnik

ustanowiony z urzędu, który po prawomocnym zakończeniu postępowania nadal

działa za stronę bez jej woli i wiedzy i bez umocowania składa w jej imieniu środki

zaskarżenia oraz nie uzupełnia braków formalnych, pozbawia stronę prawa do

sądu. Dlatego przyjmując wykładnię przepisów prawa zastosowaną przez sąd w

niniejszej sprawie należy wskazać, że strona ponosiłaby wszelkie skutki wynikające

z działania osoby nie posiadającej stosownego umocowania, nie mając nawet

możliwości ich naprawienia.

Wskazując na przedstawione wyżej zarzuty, skarżąca wniosła o uchylenie

zaskarżonego postanowienia oraz o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie nie jest uzasadnione. Ma wprawdzie rację skarżący, podnosząc że

zgodnie z art. 118 § 2 k.p.c. adwokat lub radca prawny ustanowiony przez sąd jest

obowiązany zastępować stronę do prawomocnego zakończenia postępowania,

chyba że z postanowienia sądu wynika, iż obowiązek zastępowania strony ustaje

wcześniej. Co do zasady faktycznie oznacza to, iż pełnomocnik ustanowiony dla

strony z urzędu nie ma umocowania do działania za nią po prawomocnym

zakończeniu

postępowania,

gdyż

wynikające

z

ustanowienia

przez

sąd

pełnomocnictwo (art. 118 § 1 k.p.c.) wygasa z chwilą uprawomocnienia się

orzeczenia kończącego postępowanie sprawie. W judykaturze powszechnie

przyjmuje się jednak, że samo uprawomocnienie się orzeczenia kończącego

postępowanie w sprawie nie stanowi przeszkody, aby ustanowiony w tej sprawie

pełnomocnik podejmował skutecznie działania związane z fazami postępowania

poprzedzającymi uprawomocnienie się orzeczenia kończącego postępowanie jako

całość. Dopuszczalne i mieszczące się z mocy samego prawa w zakresie

pełnomocnictwa

procesowego

jest

zatem

dokonywanie

czynności

przez

umocowanego w sprawie pełnomocnika – w sensie czasowym – już po

uprawomocnieniu się orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie, ale – w

sensie merytorycznym – dotyczących wcześniejszych jego faz. Dlatego też

pełnomocnik może w ramach umocowania określonego w art. 91 k.p.c. złożyć już

po prawomocnym zakończeniu sprawy, np. wniosek o wydanie odpisu wcześniej

wydanego orzeczenia, wniosek o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia albo

wniosek o przywrócenie terminu do dokonania czynności procesowej (por.

uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego, mającej moc

zasady prawnej, z dnia 5 czerwca 2008 r., III CZP 142/07, OSNC 2008 nr 11, poz.

122, czy też Biul. SN 2008 nr 6, poz. 7). Odnosząc przedstawione stanowisko do

stanu faktycznego rozpoznawanej sprawy należy zatem przyjąć, iż ustanowiony

przez

Sąd

Okręgowy

dla

ubezpieczonej

w

postępowaniu

przed

sądem

powszechnym pełnomocnik z urzędu mógł skutecznie złożyć wniosek o

sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku kończącego postępowanie przed

tym sądem. Wprawdzie on sam tego faktycznie nie uczynił, gdyż z wnioskiem takim

wystąpiła osobiście ubezpieczona, jednakże Sąd Apelacyjny słusznie doręczył

właśnie pełnomocnikowi, a nie ubezpieczonej, odpis swego postanowienia z dnia 3

marca 2011 r., równocześnie zawiadamiając zresztą ubezpieczoną o tym fakcie.

Ten sposób doręczenia był zgodny z treścią art. 133 § 3 k.p.c., w myśl którego

jeżeli ustanowiono pełnomocnika procesowego lub osobę upoważnioną do odbioru

pism sądowych, doręczenia należy dokonać tym osobom. Na tym etapie

postępowania art. 133 § 1 k.p.c. nie znajdował bowiem jeszcze zastosowania,

skoro był to etap odnoszący się – w sensie merytorycznym – do jego

wcześniejszych faz. Miał także rację Sąd Apelacyjny, uznając że wniesione przez

tego pełnomocnika zażalenie na postanowienie z dnia 3 marca 2011 r. spełniało co

prawda

wymóg

zachowania

przymusu

adwokacko-radcowskiego

(zażalenie

sporządziła, podpisała i wniosła osoba będąca adwokatem, która twierdziła, że

czyni to w imieniu ubezpieczonej), jednakże z naruszeniem wymagania

dotyczącego każdego pisma procesowego, odnoszącego się do obowiązku

dołączenia pełnomocnictwa procesowego, skoro dotychczasowe pełnomocnictwo

wynikające

z

ustanowienia

przez

sąd

nie

obejmowało

umocowania

do

sporządzenia i wniesienia zarówno skargi kasacyjnej, jak i zażalenia (por. powołana

wyżej uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2008

r., III CZP 142/07, OSNC 2008 nr 11, poz. 122). W judykaturze utrwalił się wszakże

pogląd,

że

brak

formalny

pisma

procesowego

w

postaci

niedołączenia

pełnomocnictwa dla adwokata lub radcy prawnego, który sporządził to pismo i

wniósł do sądu, stanowi brak formalny pisma procesowego (art. 126 § 3 k.p.c.),

podlegający usunięciu przez wezwanie do złożenia pełnomocnictwa (por.

postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 11 maja 1998 r., II UZ 30/98, OSNP 1999

nr 16, poz. 530, z dnia 19 listopada 1998 r. III CZ 133/98, OSNC 1999 nr 4, poz. 86,

z dnia 1 czerwca 1999 r., II UZ 61/99, OSNP 2000 nr 20, poz. 770, z dnia 4

września 2008 r., IV CZ 68/08, niepublikowane, czy też z dnia 23 czerwca 2009 r.

III UZ 4/09, OSNP 2011 nr 5-6, poz. 87). Podkreślenia wymaga fakt, iż Sąd

Apelacyjny (a konkretnie przewodniczący wydziału w tym Sądzie), respektując ten

pogląd, wezwał autora zażalenia na podstawie art. 130 § 1 k.p.c. w związku z art.

126 § 3 k.p.c. do złożenia pełnomocnictwa, czym udokumentowałby on swoje

umocowanie w postępowaniu zażaleniowym, i odrzucił zażalenie dopiero po

bezskutecznym

upływie

terminu

wyznaczonego

do

usunięcia

tego

braku

formalnego. Czyniąc tak, Sąd Apelacyjny dopełnił zatem ciążących na nim

obowiązków, słusznie uznając, że skoro autorem zażalenia był adwokat, to należało

domniemywać, iż został on umocowany do wniesienia tego środka odwoławczego,

a jedynie nie dołączył potwierdzającego to umocowanie pełnomocnictwa.

Przedstawione wyżej argumenty czynią bezzasadną tezę skarżącego, że

pełnomocnik ustanowiony wcześniej w postępowaniu przed sądami powszechnymi

w ogóle nie może działać w imieniu strony po prawomocnym zakończeniu

postępowania, a zatem nie może również uzupełnić braków formalnych pism

wnoszonych przez niego w imieniu strony. Przyjęcie tej tezy, w połączeniu ze

stwierdzeniem, iż

strona „po prawomocnym zakończeniu postępowania działa

samodzielnie bez pełnomocnika”, musiałoby zresztą prowadzić do uznania, iż

zażalenie wniesione przez pełnomocnika na postanowienie z dnia 3 marca 2011 r.

faktycznie winno być traktowane jako zażalenie wniesione nie przez pełnomocnika

będącego adwokatem, ale osobiście przez stronę, a więc przez osobę do tego

nieuprawnioną. Takie zażalenie powinno zaś podlegać odrzuceniu bez wzywania

do uzupełnienia braków formalnych, jako że zostałoby wniesione bez zachowania

przymusu adwokacko-radcowskiego, o którym mowa w art. 871 § 1 k.p.c., przez co

byłoby niedopuszczalne (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia

2005r., I PZ 22/05, OSNP 2006 nr 21-22, poz. 330 oraz z dnia 6 listopada 2008r.. III

CZ 35/08, LEX nr 484724).

Nie można również zgodzić się ze skarżącym, że postępowanie Sądu

Apelacyjnego będące następstwem przyjętej przez ten Sąd wykładni przepisów

prawa, pozbawiło stronę prawa do sądu, gdyż strona poniosła wszelkie skutki

wynikające z działania osoby nie posiadającej stosowanego umocowania, nie

mając nawet możliwości ich naprawienia. W realiach rozpoznawanej sprawy nie

mógł bowiem budzić wątpliwości fakt, iż ubezpieczona została poinformowana

przez Sąd Apelacyjny o doręczeniu jej dotychczasowemu pełnomocnikowi odpisu

postanowienia z dnia 3 marca 2011 r. Zatem twierdzenie w tych warunkach, że

dalsze kroki podjęte przez tegoż pełnomocnika były wyrazem jego działania za

stronę „bez jej woli i wiedzy” nie było przekonujące.

Mając na względzie podniesione wyżej argumenty, Sąd Najwyższy uznał, że

jedyne, co można było zarzucić zaskarżonemu zażaleniem ubezpieczonej

postanowieniu, to uzasadnienie go przez Sąd Apelacyjny stwierdzeniem, iż

zażalenie na postanowienie z dnia 3 marca 2011 r. podlegało odrzuceniu „jako

niedopuszczalne”. Tymczasem rzeczywistą przyczynę odrzucenia zażalenia

skarżącej na to postanowienie winno stanowić – z przyczyn wcześniej

podniesionych – nieuzupełnienie jego braków formalnych w terminie. Pomijając

jednakże tę okoliczność, gdyż nie miała ona wpływu na rozstrzygnięcie sprawy,

zaskarżone postanowienie odpowiadało prawu.

Kierując się zatem przedstawionymi motywami oraz opierając się na treści

art. 39814 k.p.c. w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

Orzeczenie o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w

postępowaniu zażaleniowym zostało wydane na podstawie art. 108 § 1 k.p.c. oraz

§ 19 w związku z § 12 ust. 2 i § 13 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu.