III USKP 160/21 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III USKP 160/21 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 22 listopada 2022 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Jolanta Frańczak (przewodniczący)‎SSN Józef Iwulski (sprawozdawca)‎SSN Krzysztof Rączka w sprawie z odwołania I. M.‎od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Rzeszowie‎o emeryturę,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 22 listopada 2022 r.,‎skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie‎z dnia 22 października 2020 r., sygn. akt III AUa 730/18, uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Rzeszowie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 14 maja 2018 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w Rzeszowie (ZUS) po rozpoznaniu wniosku I. M. odmówił mu prawa do emerytury.Od powyższej decyzji wnioskodawca złożył odwołanie. W odpowiedzi na odwołanie ZUS wniósł o jego oddalenie oraz o przeprowadzenie dowodu z akt osobowych na okoliczność wykonywania przez wnioskodawcę pracy w szczególnych warunkach stale i w pełnym wymiarze czasu pracy.Wyrokiem z dnia 14 sierpnia 2018 r., III U 433/18, Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Tarnobrzegu zmienił zaskarżoną decyzję, przyznając wnioskodawcy prawo do emerytury z tytułu pracy w warunkach szczególnych począwszy od dnia 20 marca 2018 r.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że wnioskodawca urodził się […] 1958 r. Udowodnił ogólny staż pracy w wymiarze 25 lat, w tym 23 lata, 2 miesiące i 10 dni okresów składkowych oraz 1 rok, 7 miesięcy i 5 dni okresów nieskładkowych. W dniu 28 lutego 2017 r. złożył wniosek do ZUS o przyznanie prawa do emerytury. Wśród załączonych dokumentów do akt organu rentowego wnioskodawca przedłożył dwa zaświadczenia wydane przez Agencję Własności Rolnej Skarbu Państwa, Oddział Terenowy w Rzeszowie. Pierwsze z nich potwierdzało, że był on zatrudniony od dnia 28 października 1975 r. do dnia 14 lutego 1985 r. na stanowisku traktorzysty, w pełnym wymiarze czasu pracy.

Natomiast w drugim wyszczególnione zostały okresy pobierania przez niego dodatku "szkodliwego" i dodatku "trudnościowego" w tym okresie. Nadto, Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawca był zatrudniony w Spółdzielni (S.) od dnia 15 marca 1977 r. do dnia 9 marca 1985 r. w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku z angażem kierowcy samochodu ciężarowego o dopuszczalnym ciężarze całkowitym 3,5 tony, wymienionym w wykazie A, dział VIII, poz. 2 według rozporządzenia Rady Ministrów rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U.

Nr 8, poz. 43 ze zm.; dalej rozporządzenie z 1983 r.). Wnioskodawca był zatrudniony w Spółdzielni w okresie od dnia 15 marca 1977 r. do dnia 9 marca 1985 r. jako kierowca ciągnika rolniczego. Po kilku miesiącach pracy został powołany do wojska i w okresie od dnia 27 października 1977 r. do dnia 18 października 1979 r. odbył służbę wojskową, podczas której uzyskał uprawnienia do kierowania pojazdami ciężarowymi o ciężarze powyżej 3,5 tony. Po odbyciu służby wojskowej wnioskodawca pracował w S. jako kierowca ciągnika rolniczego oraz jako kierowca samochodu ciężarowego.

W okresie 3-letnim jeździł ciągnikiem i wykonywał prace rolnicze, to jest oranie, kopanie ziemniaków, opryski. W okresie zimowym transportował materiały budowlane ciągnikiem z przyczepą lub samochodem ciężarowym marki [...] lub [...]1. Praca wnioskodawcy była pracą stałą oraz w pełnym wymiarze czasu pracy. Spółdzielnia została zlikwidowana z końcem 2002 r. Akta osobowe pracowników nie zostały zarchiwizowane i zaginęły.W okresie od dnia 11 marca 1985 r. do dnia 30 kwietnia 1995 r. wnioskodawca został zatrudniony w zakładzie "P." S.A., na stanowisku z angażem kierowcy samochodu ciężarowego.

Na tę okoliczność w dniu 5 listopada 2009 r. wnioskodawcy wystawiono świadectwo wykonywania prac w szczególnych warunkach. Czyniąc w sprawie ustalenia faktyczne, Sąd oparł się na zeznaniach świadków i wnioskodawcy oraz zebranych dokumentach.W rezultacie powyższego, wskazując na przewidziane w art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (obecnie, jednolity tekst: Dz.U. z 2022 r., poz. 504 ze zm.; dalej jako ustawa emerytalna) oraz w rozporządzeniu z 1983 r., warunki nabycia prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym z tytułu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, Sąd Okręgowy stwierdził, że wnioskodawca je spełnia.

Sąd wywiódł, że - zgodnie z wykazem A rozporządzenia z 1983 r. - do prac w szczególnych warunkach, których wykonywanie uprawnia do niższego wieku emerytalnego zalicza się w dziale VIII. w transporcie i łączności, pod pozycją 2 prace kierowców samochodów ciężarowych o dopuszczalnym ciężarze całkowitym powyżej 3,5 tony, specjalizowanych, specjalistycznych, pojazdów członowych i ciągników samochodowych balastowych, autobusów o liczbie miejsc powyżej 15, samochodów uprzywilejowanych w ruchu w rozumieniu przepisów o ruchu na drogach publicznych, trolejbusów i motorniczych tramwajów, zaś pod pozycją 3 prace kierowców ciągników, kombajnów lub pojazdów gąsienicowych.

Ponadto zgodnie z wykazem stanowiącym załącznik do uchwały Zarządu Krajowego Związku Rolników, Kółek Rolniczych i Organizacji nr 24 z dnia 14 czerwca 1983 r. w sprawie prac wykonywanych w szczególnych warunkach w jednostkach organizacyjnych Kółek Rolniczych w dziale VIII, w transporcie i łączności, pod pozycją 2 w punkcie 1 wymieniono stanowisko kierowcy samochodu ciężarowego o dopuszczalnym ciężarze całkowitym powyżej 3,5 tony, zaś pod pozycją 3 w punkcie 1 - kierowca ciągnika.Zdaniem Sądu pierwszej instancji postępowanie dowodowe wykazało, że wnioskodawca wykazał 15 lat pracy w szczególnych warunkach.

Do takiej pracy można bowiem zakwalifikować jego pracę w okresie od dnia 15 marca 1977 r. do dnia 9 marca 1985 r. w Spółdzielni na stanowisku kierowcy ciągnika oraz kierowcy samochodu ciężarowego. Sąd Okręgowy zgodził się przy tym ze stanowiskiem organu rentowego, w którym świadectwo pracy z dnia 4 kwietnia 2018 r. zostało wystawione przez Prezesa S. w sposób niedopuszczalny, ponieważ nie posiadał on już stosownych uprawnień do wystawiania tego rodzaju dokumentu. Dokument ten nie może być wiarygodnym dowodem. W postępowaniu sądowym nie obowiązują jednak ograniczenia co do środków dowodowych, którymi związany jest ZUS we własnym postępowaniu i Sąd pierwszej instancji po przeprowadzeniu postępowania dowodowego uznał, iż wnioskodawca wykonywał pracę w warunkach szczególnych lub szczególnym charakterze.

Wykonywanie powyższych prac potwierdzili przesłuchani w sprawie świadkowie, którzy pracowali razem z wnioskodawcą w Spółdzielni. Świadkowie szczegółowo opisali rodzaj czynności wykonywanych przez wnioskodawcę, a także charakter jego pracy. W ocenie Sądu Okręgowego przesłuchani w sprawie świadkowie mieli najpełniejszą wiedzę na temat rodzaju pracy i zakresu czynności wnioskodawcy. Zeznania ich zaś są logiczne, wyczerpujące oraz korespondują z zeznaniami wnioskodawcy. Mając na uwadze treść zeznań świadków, zeznań wnioskodawcy oraz pozostałe dowody zgromadzone w sprawie, Sąd Okręgowy uznał, że wspólnie tworzą one logiczną i spójną całość, a tym samym zasługują na wiarygodność.

Sąd uznał także, że prace polowe wnioskodawcy w sezonie letnim również polegały na transporcie, ponieważ w ramach swoich obowiązków transportował on różnego rodzaju maszyny rolnicze. Ponadto przez cały czas był narażony na drgania, zapylenie, hałas. Sąd uznał zatem, że wnioskodawca w okresie od dnia 15 marca 1977 r. do dnia 9 marca 1985 r. stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał prace wymienione w wykazie A, dziale VIII w transporcie, pod poz. 3, to jest prace kierowców ciągników, kombajnów lub pojazdów gąsienicowych, stanowiącym załącznik nr 1 do rozporządzenia z 1983 r.

Sąd Okręgowy przyjął, że prace kierowców ciągników, kierowców kombajnów lub pojazdów gąsienicowych zostały zestawione pod tą samą pozycją działu VIII w transporcie, z czego można wnioskować, że zostały uznane za prace w warunkach szczególnych ze względu na samo kierowanie tymi pojazdami, a nie ze względu na wykonywanie takiej pracy wyłącznie "w transporcie". Zauważył, że wymieniony wyżej kombajn jest maszyną rolniczą, wykorzystywaną do określonego rodzaju prac polowych, a nie do poruszania się po drogach publicznych.Wyrokiem z dnia 22 października 2020 r.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie, oddalił apelację organu rentowego oraz zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Oddziału w Rzeszowie na rzecz wnioskodawcy 240 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za postępowanie apelacyjne.W ocenie Sądu drugiej instancji zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego zawiera trafne i odpowiadające prawu rozstrzygnięcie. W rozpoznawanej sprawie sporne było, czy wnioskodawca legitymuje się wymaganym ustawą stażem pracy w szczególnych warunkach, a zwłaszcza, czy do wskazanego stażu pracy podlega zaliczeniu okres jego zatrudnienia w Spółdzielni od 15 marca 1977 r. do 9 marca 1985 r. na stanowisku kierowcy ciągnika.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego podkreślił, że nie jest wykluczone uznanie określonej pracy za wykonywaną w szczególnych warunkach w sytuacji, gdy zakładu zatrudniającego ubezpieczonego nie należy kwalifikować według rozporządzenia z 1983 r. do określonej branży (działu przemysłu). Wyodrębnienie stanowiskowo-branżowe w wykazach dla kwalifikacji pracy w szczególnych warunkach ma swoje racje. Nie można jednak pomijać, że to rzeczywista praca w szczególnych warunkach uzasadnia prawo do wcześniejszej emerytury. Praca w szczególnych warunkach nie zależy zatem wyłącznie od zatrudnienia pracownika w określonej branży, czyli w dziale ściśle określonym w wykazie A stanowiącym załącznik do rozporządzenia z 1983 r. (por. wyroki Sądu Najwyższego z 25 września 2008 r., II UK 1/08 oraz z 26 marca 2014 r., II UK 368/13).

W sytuacji, gdy stopień szkodliwości czy uciążliwości danego rodzaju pracy, nie wykazuje żadnych różnic w zależności od branży, w której jest wykonywana, to brak jest podstaw do zanegowania świadczenia jej w warunkach szczególnych tylko dlatego, że w załączniku do rozporządzenia z 1983 r. została przyporządkowana do innego działu przemysłu (por. wyroki Sądu Najwyższego z 6 lutego 2014 r., I UK 314/13, i z 25 marca 2014 r., I UK 337/13).W rozpoznawanej sprawie niekwestionowane były ustalenia Sądu Okręgowego dotyczące rodzaju czynności wykonywanych przez wnioskodawcę w spornym okresie.

Spór dotyczył wyłącznie oceny prawnej. W tej zaś kwestii - według Sądu Apelacyjnego - stwierdzić należy, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy na okoliczność tożsamości narażenia wnioskodawcy na czynniki szkodliwe dla zdrowia przy pracach polowych i transportowych, był o tyle niekompletny, że na jego podstawie nie było możliwe z całą stanowczością przesądzenie, że - mimo przynależności do odmiennej branży pracodawcy wnioskodawcy (branży rolniczej, nie zaś transportowej) - wykonywana przez niego praca, zwłaszcza w sezonach letnich, w których przeważała praca w rolnictwie, mogła być ona zakwalifikowana do wymienionej w dziale VIII poz. 3 rozporządzenia z 1983 r., to jest w transporcie.

Dla kompleksowej oceny ekspozycji wnioskodawcy na czynniki szkodliwe dla zdrowia zachodziła więc potrzeba skorzystania z wiedzy specjalistycznej z zakresu medycyny pracy, bhp, jak też z zakresu ruchu drogowego, transportu i pojazdów samochodowych. W konsekwencji, w oparciu o art. 382 k.p.c. Sąd Apelacyjny - uzupełniając postępowanie dowodowe w postępowaniu apelacyjnym - doszedł do przekonania o potrzebie dopuszczenia dowodu z opinii głównej i uzupełniającej biegłego z zakresu BHP, sporządzonych w sprawie Sądu Okręgowego w Krośnie, IV U 106/17, opinii biegłej z zakresu medycyny pracy sporządzonej w sprawie Sądu Okręgowego w Rzeszowie, IV U 1004/17, opinii głównej i uzupełniającej biegłego ds. transportu oraz opinii głównej i uzupełniającej biegłego z zakresu BHP sporządzonych w sprawie Sądu Okręgowego w Przemyślu, III U 28/18, na okoliczność oceny warunków pracy traktorzysty, w szczególności ustalenia tożsamych warunków pracy kierowców ciągników wykonujących prace polowe i transportowe.

Na tej podstawie Sąd Apelacyjny ustalił, że stopień szkodliwości pracy kierowcy ciągnika branży rolniczej jest wyższy i bardziej uciążliwy od pracy kierowcy branży transportowej. Kierowca ciągnika rolniczego jest narażony na czynniki psychofizyczne, chemiczne i biologiczne. Zatrudnienie to występowało w warunkach znacznej szkodliwości dla zdrowia, które "skutkowało obniżeniem wieku emerytalnego".W ocenie Sądu Apelacyjnego całokształt okoliczności sprawy (w tym opinie biegłych) wskazuje na wielorakie obciążenia kierowcy przy pracach polowych, nie tylko tożsame, ale i poważniejsze niż występujące przy wykonywaniu pracy kierowcy ciągnika w transporcie.

Zatem praca ta powinna być oceniona jako wymieniona w załączniku A dział VIII poz. 3 rozporządzenia z 1983 r. Sąd drugiej instancji nie podzielił stanowiska prezentowanego przez pozwany organ rentowy, jakoby samo wykonywanie prac w branży związanej z rolnictwem, a więc innych rodzajowo od prac transportowych, stanowiło o braku możliwości zakwalifikowania takiej pracy jako pracy w szczególnych warunkach wymienionej w dziale VIII (w transporcie i w łączności), poz. 3 wykazu A stanowiącego załącznik do rozporządzenia z 1983 r. Przeciwnie, uznawanie pełnej branżowości wykazów, w przekonaniu Sądu Apelacyjnego naruszałoby zasadę równości w traktowaniu osób znajdujących się w tej samej sytuacji.

Oznacza to, że prawidłowa wykładnia pojęcia pracy w szczególnych warunkach, uwzględniająca kryteria wskazane w art. 32 ust. 2 ustawy emerytalnej, powinna uznawać, że jest nią każda praca wykonywana przy takim samym oddziaływaniu szkodliwych warunków, niezależnie od branży jej świadczenia. Wobec tego Sąd drugiej instancji uznał, że w sprawie dopełnione zostały przesłanki stwierdzenia, iż wnioskodawca w okresie od 15 marca 1977 r. do 9 marca 1985 r. w Spółdzielni na stanowisku kierowcy ciągnika wykonywał pracę wymienioną w załączniku A dział VIII poz. 3 rozporządzenia z 1983 r.

Pracę taką wykonywał w pełnym wymiarze czasu pracy i dlatego okres jej wykonania podlega zaliczeniu do kwalifikowanego stażu pracy.W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego organ rentowy zarzucił naruszenie art. 184 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1, 2 i 4 ustawy emerytalnej w powiązaniu z § 4 ust. 1 oraz § 2 ust. 1 rozporządzenia z 1983 r. w związku z wykazem A dział VIII pkt 3 zawartym w załączniku do tego rozporządzenia, przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie prowadzące do uznania, że wnioskodawca spełnił wszystkie warunki nabycia prawa do emerytury, w tym, że legitymuje się wymaganym stażem pracy w warunkach szczególnych, co stanowi konsekwencję nieuzasadnionego zaliczenia do stażu pracy okresu zatrudnienia w Spółdzielni w okresie od dnia 15 marca 1977 r. do dnia 9 marca 1985 r. na stanowisku kierowcy ciągnika.W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono, że zaskarżony wyrok oparto na błędnej wykładni, że praca wnioskodawcy w Spółdzielni to praca w szczególnych warunkach ujęta w wykazie A, dział VIII poz. 3 do rozporządzenia z 1983 r.

Taka kwalifikacja wprawdzie nie jest wykluczona, ale tylko, gdy zatrudniony wykonywał pracę w transporcie w pełnym wymiarze czasu pracy, a nie prace w rolnictwie.W związku z powyższym organ rentowy wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i jego zmianę przez zmianę wyroku Sądu Okręgowego w Rzeszowie z dnia 14 sierpnia 2018 r. oraz oddalenie odwołania i zasądzenie od wnioskodawcy na rzecz organu rentowego kosztów postępowania kasacyjnego, postępowania przed sądami pierwszej i drugiej instancji według norm przepisanych.W odpowiedzi na skargę kasacyjną wnioskodawca wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i obciążenie strony pozwanej kosztami postępowania, w tym kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna organu rentowego jest uzasadniona. Zgodnie z art. 184 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1, 2 i 4 ustawy emerytalnej ubezpieczonym urodzonym po 31 grudnia 1948 r. przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku przewidzianego w art. 32 tej ustawy, jeżeli w dniu jej wejścia w życie, to jest przed 1 stycznia 1999 r., osiągnęli okres zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymagany w przepisach dotychczasowych do nabycia prawa w wieku niższym niż 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn oraz okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 25 lat.

Rozporządzenie z 1983 r. w § 2 ust. 1 stanowi, że okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach w nim określonych są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy. Stosownie natomiast do 4 ust. 1 tego rozporządzenia pracownik, który wykonywał prace w szczególnych warunkach, wymienione w wykazie A, nabywa prawo do emerytury, jeżeli spełnia łącznie następujące warunki:

1) osiągnął wiek emerytalny wynoszący dla mężczyzny 60 lat oraz 2) ma wymagany okres zatrudnienia, w tym co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach. Sąd Najwyższy przyjmuje, że pracą w szczególnych warunkach jest praca wykonywana stale (codziennie) i w pełnym wymiarze czasu pracy w warunkach pozwalających na uznanie jej za jeden z rodzajów pracy wymienionych w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia z 1983 r. (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 14 września 2007 r., III UK 27/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 325; z dnia 19 września 2007 r., III UK 38/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 329; z dnia 6 grudnia 2007 r., III UK 66/07, LEX nr 483283; z dnia 22 stycznia 2008 r., I UK 210/07, OSNP 2009 nr 5-6, poz. 75; z dnia 24 marca 2009 r., I PK 194/08, LEX nr 528152; dnia 1 czerwca 2010 r., II UK 21/10, LEX nr 619638).Wyodrębnienie prac w szczególnych warunkach uzasadniających nabycie prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym ma charakter branżowo-stanowiskowy.

W uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z dnia 8 sierpnia 2019 r., III UZP 3/19 (OSNP 2009 nr 1, poz.

9) Sąd Najwyższy podkreślił, że taka systematyka nie jest przypadkowa, gdyż konkretne stanowisko jest narażone na ekspozycję czynników szkodliwych w stopniu mniejszym lub większym w zależności od tego, w którym dziale gospodarki (branży) jest umiejscowione. Dlatego konieczny jest bezpośredni związek wykonywanej pracy z procesem technologicznym właściwym dla danego działu gospodarki. Za przyjęciem branżowo-stanowiskowego charakteru wyodrębnienia poszczególnych prac wykonywanych w szczególnych warunkach przemawia to, że w zależności od działu gospodarki (branży), w którym jest umiejscowione konkretne stanowisko (konkretny rodzaj pracy), jest ono narażone na ekspozycją czynników szkodliwych w stopniu mniejszym lub większym.

Jeśli więc prawodawca zdecydował o umieszczeniu określonego rodzaju pracy (stanowiska pracy) w wykazie prac wykonywanych w szczególnych warunkach, przypisując go do konkretnego działu gospodarki (przemysłu, branży), to okoliczność ta bez wątpienia świadczy o narażeniu tego rodzaju pracy właśnie w tym dziale gospodarki na ekspozycję czynników szkodliwych w stopniu większym niż w innych działach gospodarki. Oznacza to, że przynależność pracodawcy do określonej gałęzi gospodarki ma znaczenie istotne i nie można dowolnie, z naruszeniem postanowień rozporządzenia z 1983 r., wiązać konkretnych stanowisk pracy z branżami, do których nie zostały one przypisane w tym akcie prawnym (por. przykładowo również wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 19 maja 2011 r., III UK 174/10, LEX nr 901652; z dnia 3 czerwca 2008 r., I UK 381/07, LEX nr 494112; z dnia 16 czerwca 2009 r., I UK 20/09, LEX nr 515698; z dnia 16 czerwca 2009 r., I UK 24/09, LEX nr 518067; z dnia 1 czerwca 2010 r., II UK 21/10, LEX nr 619638; z dnia 19 maja 2011 r., III UK 174/10, LEX nr 901652).W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że jeżeli praca wykonywana na konkretnym stanowisku w zakładzie pracy należącym do jednej branży (na przykład. kierowcy samochodu ciężarowego w kombinacie rolno-spożywczym z branży rolniczej) odpowiada pracy wymienionej w załączniku do rozporządzenia z 1983 r., ale przypisanej do innej branży (na przykład. transportowej), to dopuszczalne jest przełamanie branżowego przypisania stanowisk pracy uprawniających do emerytury w wieku obniżonym.

Dla takiego przełamania wymagane jest jednak ustalenie, że pracownicy zatrudnieni na takim samym stanowisku pracy w różnych branżach (na przykład. kierowca ciągnika z transporcie, kierowca ciągnika w przedsiębiorstwie rolnym wykonujący prace transportowe) wykonywali prace tego samego rodzaju i narażeni byli w takim samym stopniu na ekspozycję na te same czynniki szkodliwe. Sąd Najwyższy podkreśla, że to "przełamanie" dozwolone jest tylko w zakresie dotyczącym "branży" i tylko w przypadku wykonywania takiej samej pracy, jak praca odpowiadająca pracy wykonywanej na stanowisku wymienionym w załączniku do rozporządzenia z 1983 r., a nie w przypadku wykonywania innej pracy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2021 r., III USKP 62/21, niepublikowany).Wykaz A dział VIII stanowiący załącznik do rozporządzenia z 1983 r. określa rodzaje prac w transporcie, które mogą być uznane za pracę w szczególnych warunkach.

Są wśród nich zarówno prace, które polegają tylko na kierowaniu pojazdem, ale również i takie, których zasadniczym celem jest transport osób czy materiałów. Wspólnym mianownikiem łączącym te prace jest ich szkodliwość, która wynika ze specyfiki tej branży, wiążącej się z dużym obciążeniem psychofizycznym osób kierujących pojazdami o odmiennej w stosunku do innych uczestników ruchu charakterystyce (gabarytach i sposobie przemieszczania się), wynikającym z konieczności zapewnienia bezpieczeństwa w ruchu drogowym. W przywołanym wyroku z dnia 13 października 2021 r., III USKP 62/21, Sąd Najwyższy przyjął, że powyższa specyfika pracy nie występuje w warunkach towarzyszącym pracom polowym (na przykład. drgania, zapylenie, hałas, kontakt z środkami chemicznymi), zwłaszcza że prace te nie są pracami transportowymi (nie polegają na przewozie ludzi i ładunków), lecz są typowymi pracami w rolnictwie polegającymi na orce, siewie, nawożeniu i zbiorach płodów rolnych z użyciem przypiętych do traktora maszyn rolniczych, realizowanymi poza drogami publicznymi, a przez to bez narażenia na zagrożenia charakterystyczne dla ruchu drogowego.W konsekwencji w orzecznictwie Sądu Najwyższego ugruntował się pogląd, że o ile pracami w warunkach szczególnych są te, które - choć wykonywane w branży rolniczej - były ściśle związane z przewożeniem (transportem) różnych towarów, o tyle nie mogą być za nie uznane prace stricte rolnicze, polowe, wykonywane z użyciem ciągnika (traktora; por. w szczególności wyroki: z dnia 3 grudnia 2013 r., I UK 172/13, LEX nr 1467147; z dnia 13 sierpnia 2015 r., II UK 298/14, LEX nr 1797093; z dnia 5 maja 2016 r., III UK 121/15, LEX nr 2080883; z dnia 5 maja 2016 r., III UK 132/15, LEX nr 2052411; z dnia 13 lipca 2016 r., I UK 218/15, LEX nr 2108499; z dnia 15 listopada 2016 r., II UK 397/15, LEX nr 2177089; z dnia 26 stycznia 2017 r., III UK 51/16, LEX nr 2258032; z dnia 16 lutego 2017 r., II UK 730/15, LEX nr 2252207; z dnia 9 lutego 2017 r., III UK 66/16, LEX nr 2238701; z dnia 8 listopada 2017 r., III UK 210/16 oraz z dnia 27 czerwca 2018 r., I UK 168/17, LEX nr 2428257).Z wiążących Sąd Najwyższy ustaleń poczynionych w rozpoznawanej sprawie wynika, że wnioskodawca zatrudniony był w Spółdzielni, które bez wątpienia nie było zakładem pracy funkcjonującymi w ramach branży transportowej, lecz w branży rolniczej.

W okresie od dnia 15 marca 1977 r. do dnia 9 marca 1985 r. wnioskodawca jako kierowca ciągnika w sezonach letnich wykonywał prace polowe (oranie, kopanie ziemniaków, opryski), a w sezonach zimowych prace transportowe, polegające na przewożeniu materiałów budowlanych ciągnikiem z przyczepą lub samochodem ciężarowym. W dziale X wykazu A, stanowiącego załącznik do rozporządzenia z 1983 r., określającym rodzaje prac "w rolnictwie i przemyśle rolno spożywczym", z pewnością nie wymienia się prac kierowców ciągników (traktorzystów).

Prace takie wymienione są wyłącznie w dziale VIII "w transporcie i łączności". Ze względu na odmienną specyfikę pracy wykonywanej w rolnictwie, nie można jej utożsamiać z pracami wykonywanymi w transporcie, o których mowa w wykazie A, dział VIII, poz. 3 stanowiącym załącznik do rozporządzenia 1983 r., a w konsekwencji pracy kierowcy ciągnika wykonywanej w rolnictwie nie można uznać za wykonywaną w szczególnych warunkach.Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 k.p.c. orzekł jak w sentencji.[as] l.n