III USK 214/22 · Sąd Najwyższy

III USK 214/22 POSTANOWIENIE Dnia 21 czerwca 2023 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Zbigniew Korzeniowski w sprawie z odwołania G. M.‎od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Lublinie‎z udziałem W. G. ‎o ustalenie istnienia obowiązku ubezpieczenia społecznego,‎na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 21 czerwca 2023 r.,‎na skutek skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie‎z dnia 9 lutego 2022 r., sygn. akt III AUa 824/21, 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, 2. zasądza od G.M. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Lublinie 240 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym. (M.D.)

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny w Lublinie wyrokiem z 9 lutego 2022 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w Lublinie z 30 sierpnia 2021 r. i oddalił odwołanie G. M. od decyzji ZUS z 14 lutego 2020 r., w której organ rentowy stwierdził, że nie podlega - jako pracownik u płatnika składek W.M.G. „[…]” - obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu od 13 listopada 2019 r. W uzasadnieniu organ rentowy wskazał, że w jego ocenie ubezpieczona faktycznie nie podjęła pracy od 13 listopada 2019 r.Sąd Apelacyjny dokonując kontroli instancyjnej zaskarżonego wyroku uznał, że podniesiony w apelacji zarzut naruszenia prawa procesowego, tj. art. 233 § 1 k.p.c. przez brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego zebranego w sprawie jest zasadny.

Konsekwencją jego naruszenia było błędne ustalenie stanu faktycznego sprawy, a następnie błędne jej rozstrzygnięcie. Kontrola zaskarżonego wyroku nie pozwalała na przyjęcie za Sądem Okręgowym, że za wiarygodne należy uznać zeznania złożone przez ubezpieczoną G. M. i płatnika W. G., gdyż są jasne, pełne, logiczne, spójne z zeznaniami świadków oraz analizą dowodów w postaci dokumentów. Tak samo nie uznał, mimo że zrobił to Sąd I instancji, za w pełni wiarygodne zeznań świadków D. F., M. G. Kontrola ta nie pozwalała także na obdarzenie wiarą zgromadzonych w sprawie dowodów nieosobowych w postaci dokumentów znajdujących się w aktach organu rentowego oraz aktach sprawy.W pierwszej kolejności Sąd Apelacyjny wskazał, że w świetle poczynionych ustaleń, wnioskodawczyni zadeklarowała pozorną chęć powrotu do pracy bez zamiaru jej świadczenia, a sporządzone i złożone przez płatnika dokumenty miały jedynie na celu przekonanie, że czynności te zostały skutecznie dokonane, podczas gdy są one pozorne, a więc nieważne, także w odniesieniu do zmiany stanowiska a w konsekwencji zakresu obowiązków wnioskodawczyni oraz wynagrodzenia, od 1 stycznia 2018 r., bez faktycznego podjęcia pracy.W przedmiotowej sprawie organ rentowy wydając zaskarżoną decyzję stanął na stanowisku, że chęć powrotu ubezpieczonej do pracy od 13 listopada 2019 r., na którą płatnik wyraził zgodę, bez zamiaru świadczenia pracy, była czynnością pozorną w rozumieniu art. 83 § 1 k.c., dokonaną w celu obejścia prawa, co zdaniem organu skutkuje jej nieważnością i w konsekwencji brakiem podstaw prawnych do objęcia ubezpieczonej ubezpieczeniem społecznym od 13 listopada 2019 r.

Stanowisko to, w świetle poczynionych ustaleń, Sąd Apelacyjny uznał za zasadne.Zdaniem Sądu Apelacyjnego w momencie złożenia wniosku o przerwanie urlopu wychowawczego i wyrażenia zgody przez płatnika składek, strony miały świadomość, że wnioskodawczyni nie będzie świadczyć pracy z uwagi na stan ciąży. Wnioskodawczyni była w drugim miesiącu ciąży i miała świadomość, że stosunek pracy od 13 listopada 2019 r. nie będzie realizowany, a przedłożone zwolnienie lekarskie w dniu, w którym wnioskodawczyni deklarowała powrót do pracy uniemożliwi korzystanie z przysługujących pracownikom uprawnień z ubezpieczeń społecznych.

Pracodawca z kolei miał świadomość - z uwagi na powyższe okoliczności - że nie będzie korzystać z pracy wnioskodawczyni.Sąd Apelacyjny wskazał, że oczywiście regułą jest, że strony mogą dowolnie ustalać wzajemne stosunki prawne i układać relacje, jednak zasada swobody zawieranych umów doznaje ograniczenia, w sytuacji, w której zawarcie postanowień umownych prowadzi do obejścia obowiązujących przepisów prawa, do nadużycia prawa, jego naruszenia, czy wreszcie naruszenia zasad sprawiedliwości społecznej. O tym, czy strony prawidłowo układają i realizują stosunek pracy stanowiący tytuł ubezpieczeń społecznych nie decyduje formalne zawarcie umowy o pracę, wypłata wynagrodzenia, przystąpienie do ubezpieczenia i opłacenie składki, wystawienie świadectwa pracy, ale faktyczna realizacja umowy, zgodnie z jej treścią i w warunkach charakterystycznych dla tego stosunku prawnego.Reasumując, sytuacja, w której przy składaniu oświadczeń woli obie strony mają świadomość, że osoba określona w umowie jako pracownik nie będzie świadczyć pracy a pracodawca nie będzie korzystać z jej pracy, czyli gdy strony z góry zakładają, że nie będą realizowały swoich praw i obowiązków wypełniających treść stosunku pracy, w pełni wyczerpuje hipotezę art. 83 § 1 k.c. i uzasadnia jego zastosowanie.

Konsekwencją powyższego jest przyjęcie, że nie może ona stanowić tytułu do objęcia pracowniczym ubezpieczeniem społecznym. Dlatego, zdaniem Sądu Apelacyjnego, należy uznać, iż nieistnienie ważnego stosunku pracy, w rozumieniu art. 22 § 1 k.p. w zw. z art. 8 ust. 1 ustawy systemowej, przesądza o tym, iż wnioskodawczyni, na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy systemowej jako pracownik nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Zaś stosownie do regulacji art. 11 ust. 1 oraz 12 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jako pracownik niepodlegający obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym nie podlega także obowiązkowo ubezpieczeniu chorobowemu i wypadkowemu.Powyższy wyrok został w całości zaskarżony skargą kasacyjną wniesioną przez wnioskodawczynię, w której zarzuciła:

1. naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy tj.:- art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 245 k.p.c. w zw. z art. 299 k.p.c. poprzez dowolną, a nie swobodną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego tj. w sposób sprzeczny z doświadczeniem życiowym oraz zasadami logicznego rozumowania polegające na uznaniu, że z zeznań wnioskodawczyni i płatnika składek wprost wynika, że od 13 listopada 2019 r. Wnioskodawczyni świadomie nie miała zamiaru powrócić do pracy u płatnika i jej świadczyć, a jej deklaracja powrotu do pracy miała charakter pozorny bez faktycznego zamiaru wykonywania pracy przez wnioskodawczynię, co w konsekwencji czyni pozornym zmianę stanowiska wnioskodawczyni, zmianę zakresu jej obowiązków oraz ustalonego wynagrodzenia, pomimo iż z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż wnioskodawczyni zamierzała powrócić do pracy i ją świadczyć, co potwierdza podjęcie przez nią po zakończeniu urlopu macierzyńskiego i urlopu wychowawczego czynności zmierzających do powrotu do pracy m.in. umówienie się na badania dopuszczające do pracy, zorganizowanie opieki nad małoletnim dzieckiem na czas pracy, skrócenie urlopu wychowawczego oraz powzięcie wiadomości o drugiej ciąży dopiero podczas wizyty u ginekologa;- art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 245 k.p.c. w zw. z art. 299 k.p.c. poprzez dowolną, a nie swobodną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego tj. w sposób sprzeczny z doświadczeniem życiowym oraz zasadami logicznego rozumowania polegające na uznaniu, że z zeznań Wnioskodawczyni wprost wynika, że świadomie nie miała zamiaru powrócić do pracy po urlopie macierzyńskim i po urlopie wychowawczym, podczas gdy zeznania te odnoszą się do okoliczności związanych z przebywaniem przez Wnioskodawczynię na powyższych urlopach po urodzeniu pierwszego dziecka w 2017 r. i nie świadczą o pozorności działań związanych z planowanym powrotem Wnioskodawczyni do pracy w listopadzie 2019 r.;- art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 245 k.p.c. w zw. z art. 299 k.p.c. poprzez dowolną, a nie swobodną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego tj. w sposób sprzeczny z doświadczeniem życiowym oraz zasadami logicznego rozumowania polegające na uznaniu, że z zeznań wnioskodawczyni i płatnika składek wynika, że od 13 listopada 2019 r. wnioskodawczyni świadomie nie miała zamiaru powrócić do pracy u płatnika i jej świadczyć, a jej deklaracja powrotu do pracy miała charakter pozorny bez faktycznego zamiaru wykonywania pracy przez wnioskodawczynię, co w konsekwencji czyni pozornym zmianę stanowiska wnioskodawczyni, zmianę zakresu jej obowiązków oraz ustalonego wynagrodzenia, pomimo iż z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż po zakończeniu zwolnienia lekarskiego tj. w kwietniu 2020 r. i będąc w zaawansowanej drugiej ciąży wnioskodawczyni świadczyła pracę aż do dnia porodu i świadczy ją obecnie;- art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 245 k.p.c. w zw. z art. 299 k.p.c. poprzez dowolną, a nie swobodną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego tj. w sposób sprzeczny z doświadczeniem życiowym oraz zasadami logicznego rozumowania polegające na uznaniu, że z zeznań Wnioskodawczyni, płatnika składek i świadków wynika, że W.

G. i M. G. przejęli jedynie obowiązki wnioskodawczyni jako sprzedawcy, nie zaś jako menadżera, podczas gdy prawidłowa analiza zeznań świadków w niniejszym postępowaniu wskazuje, że wyżej wymienieni faktycznie przejęli i wykonywali zwiększone obowiązki wnioskodawczyni jako menadżera wynikające z aneksu do umowy o pracę z 28 grudnia 2017 r. tj.: zamawianie towarów, sprawdzanie terminów ważności i uzupełnianie braków towarów, fakturami, zajmowanie się bieżącą dokumentacją oraz współpracą z przedstawicielami handlowymi.2. naruszenie przepisów prawa materialnego tj.:- art. 6 ust. 1 pkt 1 zw. z art. 11, art. 12 oraz art. 13 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez jego błędne zastosowanie i w konsekwencji przyjęcie, że wnioskodawczyni nie powinna być objęta obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu od 13 listopada 2019 r., w sytuacji, gdy wnioskodawczyni w tym okresie powinna zostać objęta obowiązkowo ubezpieczeniem z tytułu jako pracownik płatnika składek.Na podstawie art. 3984 § 2 k.p.c. w zw. z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. wniesiono o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, wskazując, że „skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Oczywista zasadność skargi wynika z naruszenia przez Sąd II instancji przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 245 k.p.c. w zw. z art. 299 k.p.c., jak również z naruszenia przez Sąd przepisów prawa materialnego tj. art. 6 ust. 1 pkt. 1 w zw. z art. 8 ust. 6 w zw. z art. 11 w zw. art. 12 w zw. z art. 13 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 266 ze zm.), polegającego na ich niewłaściwym zastosowaniu”.W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania i zasądzenie na rzecz ZUS O/Lublin kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie mogła zostać przyjęta do rozpoznania, gdyż skarżąca nie wykazuje, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona – art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.Skargę kasacyjną wnosi się od prawomocnego wyroku sądu drugiej instancji (art. 3981 ust. 1 k.p.c.), co tłumaczy wymagania stawiane podstawom przedsądu.Wniosek odwołuje się jedynie do podstawy przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. Jest to szczególna, bo jedyna podstawa przedsądu, która ma na uwadze indywidualny interes strony w przyjęciu jej skargi kasacyjnej do rozpoznania.Na etapie przedsądu nie ocenia się podstaw kasacyjnych (art. 3983 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.).

Stanowią odrębną część skargi kasacyjnej i podlegają rozpoznaniu dopiero po przyjęciu skargi kasacyjnej do rozpoznania. Oznacza to, że nie zastępują podstawy przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. ani jej uzasadnienia. Skarżąca we wniosku powinna zatem samodzielnie, odrębnie od zarzutów podstaw kasacyjnych, wskazać i wykazać, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Brak jest tego we wniosku.Pierwsza negatywna ocena wniosku wynika z braku zarzutu naruszenia art. 83 k.c., z tej przyczyny, że przepis ten był podstawą decyzji pozwanego i jest podstawą materialną rozstrzygnięcia wyroku Sądu Apelacyjnego.

Sąd stwierdził pozorność umowy o pracę na podstawie art. 83 k.c., co oznacza, że umowa była nieważna. Pozorność umowy to sytuacja faktyczna i prawna. Sytuacja faktyczna to określone zachowanie stron, które pozwala ustalić rzeczywistą wolę stron albo sama wola stron, która nie składa się na umowę, bo w rzeczywistości strony nie zawierają umowy i nie realizują. W tej sferze decydują więc ustalenia stanu faktycznego Sądu powszechnego, które wiążą Sąd Najwyższy z mocy art. 39813 § 2 k.p.c. Zarzuty procesowe wniosku w tym zakresie nie są uprawnione ze względu na ograniczenie wynikające z art. 3983 § 3 k.p.c. Skoro podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów, to ograniczenie to obowiązuje również w odniesieniu do podstawy przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. Sąd powszechny mógł ustalić wolę stron z uwzględnieniem art. 65 k.c. Odnosi się to do ustalenia o pozornej deklaracji świadczenia pracy po 13 listopada 2019 r.

Granicę ustaleń stanu faktycznego stanowi dwuinstancyjne postępowanie przed sądem powszechnym. Na podstawie przepisów procesowych wskazanych we wniosku nie można ustalić na etapie przedsądu, że skarżąca powróciła do pracy. Sąd Apelacyjny samodzielnie ustala stan faktyczny na podstawie materiału zebranego w sprawie i suwerennie stosuje prawo materialne. Skarżąca nie zarzuca naruszenia art. 382 k.p.c., czyli orzekania przez Sąd drugiej instancji z pominięciem materiału zebranego w sprawie.Po wtóre skarżąca nie zarzuca we wniosku naruszenia art. 22 k.p., podstawowego w sprawie, również powołanego przez Sąd Apelacyjny, skoro stosunek pracy miałby być tytułem ubezpieczenia społecznego w spornym okresie, nawet gdyby próbować przyjąć, że mimo nieważności umowy (art. 83 k.c.) doszło do faktycznej realizacji stosunku pracy.

Wszak powołane we wniosku przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych odnoszą się do pracownika (art. 6 ust. 1 pkt 1 i następne ustawy). Nie można stwierdzić naruszenia tych przepisów, gdyż w sprawie nie ustalono stosunku pracy. Wniosek nie podważa tego rozstrzygnięcia.Z tych motywów orzeczono jak w sentencji (art. 3989 § 2 k.p.c.).O kosztach orzeczono na podstawie § 9 ust. 2 i § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych w zw. z art. 98 § 1 i 3, art. 99 i art. 39821 k.p.c.[ał] (M.D.)