III UK 87/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III UK 87/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 marca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

SSA Krzysztof Staryk

w sprawie z odwołania O. Agencji Ochrony Osób i Mienia M. J.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanej A. T.

o ustalenie podlegania ubezpieczeniu społecznemu wypadkowemu,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 10 marca 2011 r.,

skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 20 stycznia 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 13 października 2009 r. Sąd Okręgowy oddalił odwołanie

M. J. - Agencja Ochrony Osób i Mienia (zwanego dalej wnioskodawcą) od decyzji

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwanego dalej Zakładem) z dnia 16 lutego

2009 r. stwierdzającej, że B. T. powinien podlegać obowiązkowym ubezpieczeniom

społecznym: emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu w okresie od 4 marca 2008

r. do 5 marca 2008 r. z tytułu zawarcia i wykonywania umowy zlecenia na rzecz

wnioskodawcy. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia.

Wnioskodawca prowadzi działalność gospodarczą od 31 lipca 1997 r.,

ostatnio pod firmą „O. M. J." w miejscu zamieszkania przedsiębiorcy w G. oraz w

miejscu wykonywania działalności w W. Do zakresu działania przedsiębiorstwa

należy, między innymi, działalność detektywistyczna i ochroniarska, sprzątanie i

czyszczenie obiektów, wynajem samochodów ciężarowych z kierowcą, reklama. Na

prowadzenie działalności w zakresie usług ochrony mienia realizowanych w formie

bezpośredniej ochrony fizycznej wnioskodawca posiada koncesję Nr /.../ udzieloną

w dniu 22 maja 2002 r. przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji. W

koncesji jako obszar świadczenia usług określono cały kraj, a jako miejsce

wykonywania działalności - miejsce zamieszkania przedsiębiorcy. Biuro Agencji

mieści się w W. W biurze tym wnioskodawca zatrudnia dyrektora ds. handlowych,

dyrektora ds. ochrony, dyrektora ds. oddziału technicznego, pracowników ds.

personalnych, czterech koordynatorów i księgową. Wnioskodawca zatrudnia

łącznie 25 osób na stanowiskach administracyjnych oraz około 200 osób w

charakterze agentów ochrony mienia. Część z tych osób zatrudnionych jest na

podstawie umów o pracę, ale większość wykonuje swoje obowiązki w ramach

umów zlecenia. Kilkanaście osób pracuje jako agenci patrolowi, poruszający się

samochodami. Agenci nie mają swoich pomieszczeń w budynkach firmy. Świadczą

pracę w terenie na obszarze całego kraju. W dniu 16 sierpnia 2007 r. Z. K.,

działający w imieniu Agencji Ochrony Mienia /.../ , zawarł z Przedsiębiorstwem

Robót Drogowych S.A. (zwanym dalej Przedsiębiorstwem) umowę o fizycznej

ochronie mienia na obiektach określonych w załączniku nr 1 do umowy - między

innymi zapleczu budowy obwodnicy G. Umowa przewidywała pełnienie czynności

ochronnych przez jednego pracownika ochrony w godzinach od 15.30 do 19.00 w

dni robocze oraz w dni wolne od pracy całodobowo. Zgodnie z postanowieniami

umowy: zleceniobiorca miał obowiązek wykonywać umowę z dołożeniem należytej

staranności i odpowiadał za szkody w mieniu kontrahenta spowodowane

nienależytym wykonywaniem umowy (§ 9); wnioskodawca zobowiązał się do

zapewnienia swoim pracownikom oddelegowanym do realizacji przedmiotu umowy

jednolitego

ubioru

oraz

identyfikatorów

osobistych,

a

także

wyposażenia

niezbędnego do prawidłowego wykonywania zadań (§ 8); wnioskodawcę obciążały

kary umowne w przypadku niestawienia się pracownika ochrony na posterunku

zgodnie z godzinowym wykazem, opuszczenia przez pracownika posterunku

ochrony w godzinach pracy, wprawienia się pracownika ochrony w stan upojenia

alkoholowego lub odurzenia się innym środkiem w godzinach pracy, rażącego

naruszenia przez pracownika innych postanowień umowy (§ 16).

W dniu 3 marca 2008 r. pomiędzy wnioskodawcą a B. T. została zawarta

umowa zlecenia od 4 marca 2008 r. na czas nieoznaczony. Umowa pisemna nie

określała wynagrodzenia ani chronionego obiektu, jednakże w formie ustnej

ustalono po pierwsze - wynagrodzenie w stawce 4 zł za godzinę brutto oraz po

drugie - że B. T. zgłosi się do pracy o godzinie 15.00 na budowie obwodnicy G. w

celu dozorowania terenu robót drogowych wykonywanych przez Przedsiębiorstwo.

Następnego dnia znaleziono go martwego w barakowozie należącym do tego

Przedsiębiorstwa. Z ustaleń Prokuratury Rejonowej wynika, że przyczyną zgonu

było zatrucie tlenkiem węgla ulatniającym się z butli gazowej. Wnioskodawca zgłosił

B. T. do obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych, nie zgłosił go do

ubezpieczenia wypadkowego.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy - powołując się na pogląd

Sądu Najwyższego wyrażony w wyroku z dnia 20 maja 2008 r., II UK 291/07

(OSNP 2009 nr 17-18, poz. 242) - uznał, że na pojęcie miejsca prowadzenia

działalności zleceniodawcy w rozumieniu art. 12 ust. 3 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm. powoływanej dalej jako ustawa systemowa)

składa się zwłaszcza substrat materialny w postaci zorganizowanej przez

zleceniodawcę infrastruktury, organizowanie przez niego procesu pracy i nadzór

nad wykonywaniem zlecenia. Skoro zatem - zgodnie z umową zlecenia zawartego

z Przedsiębiorstwem - do wnioskodawcy należało zorganizowanie B. T. miejsca

pracy, wydawanie mu poleceń i wskazówek odnośnie do tego jak zadanie ma być

wykonywane,

nadzorowanie

prawidłowego

wykonywania

zaopatrzenie

zleceniobiorcy

w

umundurowanie,

odpowiednie

obowiązków

to

i

miejsce

wykonywania pracy przez B. T. na zapleczu budowy obwodnicy G. było miejscem

wykonywania działalności przez Agencję Ochrony Mienia /.../.

Wyrokiem z dnia 20 stycznia 2010 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

wnioskodawcy od powyższego wyroku, podzielając ustalenia i ocenę prawną

dokonane przez Sąd pierwszej instancji.

Sąd Apelacyjny wskazał, że w § 1 zawartej z Przedsiębiorstwem umowy o

świadczenie usług z dnia 16 sierpnia 2007 r. określono jej przedmiot jako

świadczenie przez wnioskodawcę usługi w formie fizycznej ochrony mienia

zleceniodawcy na odcinkach zwanych „obiektami” i określonych w załączniku nr 1

do umowy. W zawartym w tym załączniku wykazie posterunków ochrony

wymieniono pod poz. 8 „budowę obwodnicy G. (posterunki ruchome) w dni robocze

od 16.30 – 17.00, w soboty od 14.30, w weekendy i święta całodobowo”. Skoro w

załączniku do umowy wskazano wyraźnie obszar, tj. miejsce, w którym

wnioskodawca miał sprawować ochronę mienia, to właśnie ten obszar - znajdujący

się poza siedzibą wnioskodawcy - stał się miejscem, w obrębie którego prowadził

on działalność ochroniarską zgodnie z zakresem wykonywanej działalności

gospodarczej. Ochronę tego terenu wnioskodawca mógł wykonywać samodzielnie

lub przez inną osobę. Wskazując B. T. jako miejsce wykonywania ochrony „teren

budowy drogi krajowej nr 50 w okolicach G.” wnioskodawca wyznaczył miejsce

prowadzenia swojej działalności w rozumieniu art. 12 ust. 3 ustawy systemowej.

Nadto z umowy zlecenia wynika, że wnioskodawca zapoznał Bogusława T. z

podstawowymi zasadami i przepisami bhp (§ 4 pkt 5), oraz że zastrzegł sobie

prawo sprawdzania sposobu wykonywania zleconych mu czynności o każdej porze

w sposób przez siebie wybrany (§ 5 pkt 4). Oznacza to, iż wnioskodawca

sprawował nadzór nad wykonywaniem umowy zlecenia w konkretnym miejscu jej

realizacji.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku wnioskodawca zarzucił

naruszenie prawa materialnego polegające na błędnej wykładni art. 12 ust. 3

ustawy systemowej i w konsekwencji błędne przyjęcie, że B. T. świadczący usługi

na podstawie umowy zlecenia zawartej ze skarżącym (zleceniodawcą) podlegał

obowiązkowemu ubezpieczeniu wypadkowemu, bowiem świadczył te usługi w

miejscu prowadzenia działalności skarżącego (zleceniodawcy).

Wskazując na powyższy zarzut skarżący wniósł o uchylenie w całości

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania, ewentualnie uchylenie tego wyroku w całości i uwzględnienie apelacji.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że Sąd w nieuprawniony

sposób dokonał wykładni art. 12 ust. 3 ustawy systemowej, poprzez zrównanie

miejsca świadczenia usług przez skarżącego z miejscem prowadzenia działalności,

zmieniając przy tym zastosowany przez ustawodawcę łącznik alternatywy łącznej

na

łącznik

koniunkcji.

W

ocenie

skarżącego,

skoro

podmiot

trzeci

(Przedsiębiorstwo) zapewniał w całości organizację miejsca (w tym zaplecza)

wykonywania zlecenia na obszarze realizowanej przez siebie budowy, a

wnioskodawca dostarczał wyłącznie pracowników ochrony, nie mając przy tym

wpływu na bezpieczeństwo swoich zleceniobiorców, to w stosunku do B. T. winien

być zastosowany wyjątek określony w rat 12 ust. 3 ustawy systemowej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna jest niezasadna.

Rację ma skarżący, że wykładnia literalna art. 12 ust. 3 ustawy systemowej

(obowiązującego do dnia 31 grudnia 2009 r.) nie daje jasnego rozstrzygnięcia co do

zakresu

jej

normowania,

jednakże

przepis

ten

jest

aktualnie

jednolicie

interpretowany w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Przyjmuje się w nim, że

wskazanie na „miejsce prowadzenia działalności zleceniodawcy” nie oznacza samo

z siebie, że chodzi tu o miejsce, z którego zleceniodawca zarządza działalnością

(lokal zleceniodawcy). Wręcz przeciwnie, rozróżnienie na siedzibę i miejsce

prowadzenia działalności oznacza, że nie sposób ograniczać się tylko do jednego,

głównego lokalu podmiotu zatrudniającego. Jak się wydaje, ustawodawca miał w

tym

przypadku na myśli potoczne

rozumienie

tego

pojęcia

jako

lokalu

przedsiębiorstwa (por. wyrok z dnia 20 maja 2008 r., II UK 291/07).

Teorie interpretacji prawniczej nie ograniczają się do metod wykładni

literalnej

czy

systemowej,

ale

obejmują

także

wykładnię

funkcjonalną

i

celowościową i z tych metod należy przede wszystkim skorzystać, aby uzyskać

efekt w postaci prawidłowej wykładni art. 12 ust. 3 ustawy systemowej. Celem tej

normy jest wyłączenie niektórych kategorii zatrudnionych z obowiązku objęcia

ubezpieczeniem wypadkowym. Dlatego Sąd Najwyższy w powołanym wyżej

wyroku z dnia 20 maja 2008 r., II UK 291/07 odnosi się do historii ubezpieczenia

wypadkowego i jego ratio. Przypomnienia zatem wymaga, że ubezpieczenie to

powinno być stosowane wszędzie tam, gdzie podmiot zatrudniający organizuje

pracę i powinien zapewnić bezpieczne i higieniczne warunki jej wykonywania. A

contrario wyłączenie tego obowiązku następuje jedynie tam, gdzie podmiot ten nie

może takich działań podejmować. Zatrudnienie cywilnoprawne w ramach umowy

zlecenia cechuje mniej lub bardziej znaczna swoboda wykonawcy w doborze

miejsca i czasu świadczenia usług, co odróżnia tę podstawę zatrudnienia np. od

stosunku pracy. Oczywiście zasada swobody umów w rozumieniu art. 353 1 k.c.

oznacza, że strony mogą zakres podległości kształtować w mniejszym lub

większym zakresie, co może ograniczać wykonawcę co do miejsca podejmowania

działań. Jeśli miejsce to determinuje podmiot zatrudniający, to on też ma obowiązek

organizowania bezpiecznych warunków pracy. Dlatego w wyroku z dnia 6

października 2009 r., II UK 40/09 (LEX 559953) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że stosując metodę porównawczą - przepis art. 12 ust. 3 ustawy systemowej można

wykładać w sposób zbieżny z pojęciem „miejsca wyznaczonego” użytym w art. 304

§ 1 k.p., zgodnie z którym pracodawca jest obowiązany zapewnić bezpieczne i

higieniczne warunki pracy, o których mowa w art. 207 § 2, osobom fizycznym

wykonującym pracę na innej podstawie niż stosunek pracy w zakładzie pracy lub w

miejscu wyznaczonym przez pracodawcę, a także osobom prowadzącym w

zakładzie pracy lub w miejscu wyznaczonym przez pracodawcę na własny

rachunek działalność gospodarczą, a także w art. 10 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 13

kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. Nr 89, poz. 589 ze zm.), który

stanowi, że do zadań Państwowej Inspekcji Pracy należy nadzór i kontrola

zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy osobom fizycznym

wykonującym pracę na innej podstawie niż stosunek pracy oraz osobom

wykonującym

na

własny

rachunek

działalność

gospodarczą

w

miejscu

wyznaczonym przez pracodawcę lub przedsiębiorcę, niebędącego pracodawcą, na

rzecz którego taka praca jest świadczona.

Obowiązek organizacji bezpiecznych warunków pracy stanowi element

zapobiegania wypadkom przy pracy. W związku z tym istnieje pełne uzasadnienie

dla

ustanowienia

obowiązku

objęcia

ubezpieczeniem

wypadkowym

tych

zatrudnionych zleceniobiorców, w odniesieniu do których podmiot zatrudniający

powinien dbać o bezpieczne i higieniczne warunki pracy. Innymi słowy, choć nie

zawsze miejsce wykonywania usług przez zleceniobiorcę będzie miejscem

prowadzenia działalności przez zleceniodawcę, to jednak ten zleceniobiorca, który

wykonuje pracę w miejscach wynikających ściśle ze zleceń zleceniodawcy, podlega

obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu wypadków przy pracy, gdyż w

rozumieniu

ustawy

systemowej

-

miejsca

pracy

wskazanego

przez

zleceniodawcę nie można wyłączyć z pojęcia „miejsca prowadzenia działalności

zleceniodawcy” (por. między innymi wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada

2010 r., I UK 135/10 oraz z dnia 3 grudnia 2010 r., I UK 187/10, niepublikowane).

Skoro w sprawie, w której wniesiona została rozpoznawana skarga

kasacyjna, jest poza sporem, że B. T. wykonywał pracę w miejscu wskazanym

przez skarżącego, to podlegał ubezpieczeniu wypadkowemu i wyłączenie

przewidziane w art. 12 ust. 3 ustawy systemowej nie miało do niego zastosowania.

Z powyższych względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie

art. 39814 k.p.c.