III UK 84/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III UK 84/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 października 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Maria Tyszel (sprawozdawca)

SSN Andrzej Wasilewski

Protokolant Małgorzata Beczek

w sprawie z wniosku B. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w R.

o wcześniejszą emeryturę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 7 października 2004 r.,

kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w R.

z dnia 4 marca 2004 r.,

oddala kasację

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w R. wyrokiem z

dnia 4 marca 2004 r.,

uwzględnił apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

Oddziału w R. i zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w T. z dnia 10 października 2003 r., przywracający

wnioskodawczyni B. S. począwszy od dnia 1 października 2002 r., prawo do

wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad chorym dzieckiem w ten sposób, że

oddalił odwołanie wnioskodawczyni B. S. od dwóch decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych Oddziału w R. z dnia 19 września 2002 r., którymi wstrzymano jej

dalszą wypłatę emerytury wcześniejszej oraz odmówiono prawa do niej. Zdaniem

Sądu drugiej instancji, wydanie zaskarżonego apelacją wyroku nastąpiło z

naruszeniem § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie

uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi

wymagającymi stałej opieki

rozporządzeniem,

(Dz.

U. Nr 28,

poz.

149), zwanego

dalej

Sąd Okręgowy błędnie bowiem stanął na stanowisku, iż w

sprawie nie zostały ujawnione żadne nowe okoliczności, które nie były znane

organowi rentowemu przed wydaniem decyzji przyznającej na rzecz B. S., od dnia

1 listopada 2000 r., prawo do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad synem T.

urodzonym 28 sierpnia 1986 r., a które to okoliczności uzasadniałyby ponowną

ocenę jej prawna do tego świadczenia w oparciu o przepis art. 114 ustawy z dnia

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), zwanej dalej ustawą o FUS, i w konsekwencji

wydania decyzji odmawiającej przyznania uprawnienia do tego świadczenia. Sąd

Apelacyjny podkreślił, że decyzje organów rentowych mają jedynie charakter

deklaratoryjny i pomimo swej ostateczności nie tworzą prawa, nie korzystają

również

z

przymiotu

powagi

rzeczy

osądzonej,

przysługującego

jedynie

prawomocnym wyrokom sądowym (art. 366 k.p.c.). Oznacza to, że w każdym

przypadku

stwierdzenia

ich wadliwości,

istnieją podstawy do wznowienia

postępowania i to nawet w sytuacji pobierania świadczenia, jak ma to miejsce w

niniejszej sprawie. Zdaniem Sądu Apelacyjnego w sprawie nie zachodzi sytuacja

odmiennej oceny dowodów dołączonych do wniosku o przyznanie prawa do

emerytury, przez B. S., lecz w wyniku postępowania wyjaśniającego uzyskano

nowe dowody, które miały wpływ na ocenę jej uprawnienia do tego świadczenia, i

dlatego organ rentowy był uprawniony do wznowienia postępowania na podstawie

art. 114 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. Skoro więc tenże organ rentowy w

oparciu o analizę dokumentacji lekarskiej z przebiegu leczenia syna T. ustalił, że

nie

wymagał

on

stałej

opieki,

pielęgnacji

lub

pomocy

w

czynnościach

samoobsługowych do dnia 31 grudnia 1998 r., więc decyzja przyznająca na rzecz

wnioskodawczyni prawo do tego świadczenia, jako błędna i niezgodna z prawem

została

uchylona, a w konsekwencji wstrzymana została wypłata świadczenia,

zgodnie z art. 134 ust. 1 pkt.4 ustawy o FUS. Wobec zakwestionowania

odwołaniem powyższej decyzji, rzeczą Sądu pierwszej instancji było, po

przesądzeniu dopuszczalności wznowienia postępowania w sprawie dokonanie

weryfikacji stanowiska organu rentowego w zakresie oceny stanu zdrowia T. S., do

czego zresztą przystąpił. Sąd drugiej instancji uznał za wiarygodne opinie wydane

przez biegłych lekarzy sądowych urologa i nefrologa, zgodne z orzeczeniem

Lekarza Orzecznika ZUS. Wskazał ponadto, iż ponowne ustalenie prawa do

świadczenia lub jego wysokości, nie jest uzależnione od wykazania, że organ

rentowy z okoliczności faktycznych lub dowodów podważających prawo do

świadczeń lub ich wysokości nie mógł skorzystać w poprzednim postępowaniu. Sąd

Apelacyjny podkreślił, że przepisy systemu prawa ubezpieczeń społecznych nie

zawierają uregulowania, które upoważniałoby do stosowania zasad współżycia

społecznego, przy wykładni prawa materialnego.

W kasacji od powyższego wyroku pełnomocnik wnioskodawczyni wniósł o

jego zmianę i orzeczenie co do istoty sprawy lub jego uchylenie i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Podstawę kasacji

stanowiły zarzuty naruszenia prawa materialnego: art. 114 ust. 1 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a

także zarzut naruszenia przepisów postępowania, który mogły mieć istotny wpływ

na wynik sprawy: art. 145 § 1 pkt 5 kpa, art. 149 § 1, art. 151 § 1 pkt 2 oraz art. 9

i 10 kpa oraz art. 233 § 1 k.p.c.

Rozpoznając sprawę Sąd Najwyższy wziął pod uwagę co następuje:

Wobec przytoczenia w kasacji obydwu podstaw przewidzianych w art. 393 1

k.p.c., w pierwszej kolejności Sąd Najwyższy rozpoznaje zasadność zarzutów

naruszenia przepisów

postępowania. W tym zakresie należy stwierdzić, że

wszystkie podniesione zarzuty naruszenia wymienionych w kasacji przepisów

postępowania Kodeksu postępowania administracyjnego są nie tylko chybione lecz

całkowicie pozbawione znaczenia prawnego. Sąd Najwyższy wielokrotnie już

wyjaśniał, że przepisy te, w określonym zakresie mają zastosowanie w

postępowaniu przed organem rentowym, natomiast sprawy z zakresu ubezpieczeń

społecznych w postępowaniu przed sądami pracy i ubezpieczeń społecznych

rozpoznawane są na podstawie przepisów kodeksu postępowania

Stosownie

do

art.

3931

k.p.c.

naruszenia

przepisów

cywilnego.

postępowania

administracyjnego nie są podstawą kasacji.

Zarzut „sprzeczności" zaskarżonego wyroku z art. 379 pkt 5 k.p.c.,

podniesiony także w okolicznościach uzasadniających rozpoznanie kasacji, jest

bezsensowny. Przepis art. 379 k.p.c. wymieniający przyczyny nieważności odnosi

się

wyłącznie

do

nieważności

sądowego

postępowania

cywilnoprawnego,

natomiast kasacja przedstawia ten zarzut w odniesieniu do postępowania przez

organem rentowym. Stwierdzenie nieważności w postępowaniu administracyjnym,

wykracza poza ramy wynikające z art. 1 k.p.c. Błędne wskazanie organu

rentowego, że podstawą prawną zaskarżonej decyzji jest art. 145 k.p.a. zamiast art.

114 ustawy o FUS nie ma wpływu na cywilnoprawny charakter sprawy, toczącej się

z odwołania od tej decyzji, przed sądem pracy i ubezpieczeń społecznych.

Chybiony jest natomiast zarzut naruszenia przez sąd drugiej instancji art.

233 § 1 k.p.c. „przez przyjęcie, że organ rentowy był (...) uprawnionym do

wznowienia z urzędu i w takiej formie postępowania". „Przyjęcie", że organ rentowy

był uprawniony do wznowienia postępowania zarówno „z urzędu" jak i „w takiej

formie" nie jest wynikiem oceny dowodów dokonywanej w ramach art.233 § l k.p.c.

lecz oceną prawną przesłanek warunkujących to wznowienie.

Bezzasadny jest podniesiony w kasacji zarzut naruszenia „art. 114 ustawy

(...) o FUS, w związku z § 1.1 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia

15.05.1989 r. oraz przepisów rozdziału 3 tej ustawy w zakresie kompetencji lekarzy

orzeczników ZUS opiniujących stan zdrowia dziecka do lat 16, jak i zakresu ich

uprawnień określonych w Rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia

8.08.1997r. (Dz.U. Nr 99, poz. 612) w sprawie orzekania, w sytuacji kiedy, w

sprawie nie zostały ujawnione żadne nowe nieznane organowi rentowemu

okoliczności w chwili wydawania decyzji pierwszorazowej.”

Przede wszystkim należy przypomnieć, że art. 114 ustawy o FUS wskazuje

przesłanki wznowienia postępowania w sprawach o świadczenia wynikające z

zakresu ubezpieczeń społecznych, zakończonych prawomocną decyzją. Zgodnie z

ust.1 tego przepisu, prawo do świadczeń lub ich wysokość ulegają ponownemu

ustaleniu

na

wniosek

osoby

zainteresowanej

lub

z

urzędu,

jeżeli

po

uprawomocnieniu się decyzji w sprawie świadczeń zostaną przedłożone nowe

dowody lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które

mają wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość W przepisie tym

ustawodawca wskazał dwie przesłanki wznowienia postępowania w sprawach o

świadczenia z ubezpieczenia społecznego: 1) przedłożenie nowych dowodów a

także 2) ujawnienie okoliczności istniejących przed wydaniem decyzji, a mających

wpływ na prawo lub wysokość tych świadczeń. Każda z tych przesłanek jest

samodzielną podstawę wznowienia postępowania. Tak więc ujawnienie wszelkich a

nie tylko nowych, jak to określa kasacja, okoliczności istniejących przed wydaniem

decyzji lub orzeczenia sądowego z których wynika, że prawo do świadczenia nie

istnieje (i nie istniało) stanowi wystarczającą przesłankę wznowienia postępowania

organ rentowy w razie stwierdzenia jej istnienia może wznowić postępowanie w

każdym czasie.

Pozbawione znaczenia prawnego jest powołanie się wnoszącej kasację na

„naruszenie uchwały Sądu Najwyższego z 5 czerwca 2003 r, III UZP 5/03". Jak to

trafnie zauważył Sąd Apelacyjny uchwała ta nie ma mocy wiążącej a nadto, w jej

uzasadnieniu (OSNAPiUS 2003 nr 18, poz. 442) Sąd Najwyższy jednoznacznie

wskazał, że ponowną ocenę umożliwia nie tylko uzyskanie nowych dowodów lecz

także „ujawnienie okoliczności nieznanych organowi rentowemu w chwili orzekania

o prawie do świadczenia, mających wpływ na to prawo”. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego niejednokrotnie już wyrażano pogląd, że warunkiem ponownego

ustalenia prawa do świadczeń nie jest ujawnienie okoliczności nowych, lecz takich,

które istniały przed wydaniem decyzji o przyznaniu świadczenia lecz nie zostały

przez organ rentowy uwzględnione i to także wówczas, gdy zostały pominięte

wskutek niedbałego lub wadliwego działania tego organu (Por. wyroki: z 12 stycznia

2001 r., II UKN 182/00 - OSNAPiUS 2002 r, nr 17, poz.149; z 28 stycznia 2004r., II

UK 228/03 - OSPUS 2004,nr 19, poz. 341; oraz z 11 marca 2004 r. II UK 289/03 niepublikowany). Stanowisko to ma zastosowanie w rozpatrywanej sprawie, a skład

orzekający podziela je w całej rozciągłości. Podstawą wznowienia w tej sprawie

była ujawniona okoliczność, że organ rentowy przed przyznaniem wnioskodawczyni

prawa do wcześniejszej emerytury nie dokonał weryfikacji przedłożonych

zaświadczeń o stanie zdrowia syna wnioskodawczyni dla ustalenia, czy istniejące u

niego schorzenia są schorzeniami, o jakich stanowił § 1 ust. 3 rozporządzenia. To

zaniechanie Zakładu, aczkolwiek wysoce naganne i wymagające napiętnowania,

nie oznacza jednak, że przyznane wnioskodawczyni prawo było prawem słusznie

nabytym, podlegającym konstytucyjnej ochronie. To, że wnioskodawczyni „działała

w dobrej wierze" oznacza tylko to, że nie ciąży na niej obowiązek zwrotu pobranego

świadczenia a nie, że nabyła do niego prawo. Sąd Najwyższy konsekwentnie

wyjaśnia, że prawo do świadczeń emerytalno - rentowych - stosownie do art. 100

ustawy o FUS - powstaje z mocy samego prawa, z dniem spełnienia wszystkich

warunków wymaganych do jego nabycia, a decyzja organu rentowego ma

charakter deklaratoryjny, czyli nie nadaje tego prawa lecz potwierdza tylko

spełnienie warunków. Tak więc wadliwa decyzja organu rentowego nie jest

podstawą prawną „słusznego nabycia prawa" i może być usunięta z obrotu

prawnego właśnie poprzez dopuszczalność wznowienia postępowania w trybie art.

114 ustawy o FUS. Dlatego też chybione jest powoływanie się w kasacji na

naruszenia zaskarżonym wyrokiem przepisów Konstytucji RP, bowiem żaden z

nich nie służy, i nie może służyć, ochronie pobierania świadczenia nabytego

niezgodnie z prawem.

Sąd Najwyższy w żadnej mierze nie podziela przedstawionego w kasacji

poglądu, że tylko „lekarz poradni specjalistycznej, wolą ustawodawcy był jako

jedyny upoważnionym § 1.1. ust. 2 w/w rozporządzenia i wydał na obowiązującym

wówczas opracowanym przez Ministra Zdrowia druku Mz/L-1 zaświadczenie, w

którym określił zgodnie z zawartymi tam rubrykami tylko: rozpoznanie oraz cel

wydania zaświadczenia w którym wymienił ZUS, konieczność sprawowania stałej

opieki zgodnie z § 1.1 pkt. 3 w/w rozporządzenia. Lekarz ten nie miał więc wydać

zaświadczenia do tego celu na innych niż obowiązujące druki, oraz wykazywać w

nim innych danych, niż były wymagane prawem,

czyli w/w rozporządzeniem.

Utrzymywanie więc w tym zakresie obecne twierdzenie organu rentowego, jak i

sądu II instancji, że rzekomo do wniosku emerytalnego zaświadczenie lekarskie nie

było pełną wymaganą dokumentacją medyczną lub nie odzwierciedlało właściwego

stanu zdrowia dziecka zgodnie z wymogami rozporządzenia z dnia 15.05.1989 .r,

jest więc twierdzeniem chybionym i nie może być uznane jako właściwe, bo jest

sprzeczne z w/w aktem”.

Pogląd ten zdaje się wskazywać, że - zdaniem skarżącego - to lekarz

leczący jest „jedynym upoważnionym" do stwierdzenia, że dziecko spełnia warunki

określone w § 1 ust. 3 rozporządzenia i jego ocena nie podlega kontroli. Jest to

pogląd nie do zaakceptowania, ponieważ sprowadza się do przypisania temu

lekarzowi kompetencji decydowania o spełnieniu jednej z zasadniczych przesłanek

warunkujących powstanie prawa do świadczenia. Oznaczałoby to przekazanie, w

tym zakresie, lekarzowi leczącemu uprawnień organu rentowego, z przypisaniem

mu roli nadrzędnej nad tym organem.

Mając powyższe na uwadze, wobec braku usprawiedliwienia przytoczonych

podstaw kasacyjnych Sąd Najwyższy, na podstawie art. 393 12 k.p.c. orzekł, jak w

sentencji wyroku.