III UK 82/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III UK 82/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 września 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krystyna Bednarczyk (przewodniczący)

SSN Jerzy Kwaśniewski

SSN Herbert Szurgacz (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania M. W.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w R.

o wyłączenie z ubezpieczenia społecznego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 14 września 2006 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w R.

z dnia 1 lutego 2006 r., sygn. akt III AUa …06,

1. uchyla zaskarżony wyrok i zmienia wyrok Sądu Okręgowego

w R. z dnia 25 października 2005 r. (IV U …/05) w ten sposób, że

oddala odwołanie

2. nie

obciąża

kasacyjnego.

wnioskodawczyni

kosztami

postępowania

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w R. wyrokiem z

dnia 1 lutego 2006 r. oddalił apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału

w R. od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w R.

z dnia 25 października 2005 r., zmieniającego decyzję organu rentowego z 3

sierpnia 2005 r., stwierdzającą, że M. W. podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu

emerytalnemu, rentowemu i wypadkowemu w systemie osób prowadzących

pozarolniczą działalność gospodarczą w okresach: od 30 do 31 grudnia 1999 r. i od

28 stycznia 2001 r. do 28 lipca 2001 r., w których wnioskodawczyni pozostawała w

zatrudnieniu w Szkole Języków Y. mając zarejestrowaną działalność gospodarczą,

w ten sposób, że stwierdził brak podlegania wnioskodawczyni ubezpieczeniom

emerytalnemu, rentowemu i wypadkowemu w okresie od 28 stycznia 2001 r. do 28

lipca

2001

r.

w

systemie

osób

prowadzących

pozarolniczą

działalność

gospodarczą, oddalając odwołanie w pozostałym zakresie.

Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne i ich

prawna ocena: Zakład Ubezpieczeń Społecznych

decyzją z 3 sierpnia 2005 r.

objął

emerytalnym,

M.

W. wypadkowym

obowiązkowym

w

systemie

ubezpieczeniem

osób

prowadzących

pozarolniczą

rentowym

i

działalność

gospodarczą w okresach: od 30 do 31 grudnia 1999 r. i od 28 stycznia 2001 r. do

28 lipca 2001 r., w których wnioskodawczyni pozostawała w zatrudnieniu w Szkole

Języków Y.

mając zarejestrowaną działalność gospodarczą. Organ rentowy

powołał się na art. 6 ust. 1 pkt 19 oraz art. 9 ust. 6 ustawy z dnia 13 października

1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 78, poz. 338 ze zm.) –

powoływanej dalej także jako „ustawa”.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w R. po

rozpoznaniu odwołania M. W. wyrokiem z dnia 25 października 2005 r. zmienił

zaskarżoną decyzję w ten sposób, że stwierdził brak podlegania wnioskodawczyni

ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu i wypadkowemu w okresie od 28

stycznia 2001 r. do 28 lipca 2001 r. w systemie osób prowadzących pozarolniczą

działalność gospodarczą, a w pozostałym zakresie odwołanie oddalił. Zdaniem tego

Sądu, art. 9 ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, który stanowi o

podleganiu

ubezpieczeniu

społecznemu

osób

przebywających

na

urlopie

wychowawczym lub pobierających zasiłek macierzyński w sytuacji, gdy nie mają

ustalonego prawa do emerytury lub renty albo nie mają innych tytułów

ubezpieczenia, nie może być interpretowany w sposób zaprezentowany przez

organ rentowy jako konieczność objęcia ubezpieczeniem osób korzystających z

zasiłku macierzyńskiego z jednego tytułu ubezpieczenia przy prowadzeniu

działalności. Ponieważ wnioskodawczyni we wskazanym okresie pozostawała w

stosunku pracy to podlegała ubezpieczeniu z tego tytułu. Dodatkowo mogła

ubezpieczyć się z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Decyzję w

zakresie dotyczącym objęciem wnioskodawczynię ubezpieczeniem w dniach 30 i

31 grudnia 1999 r. Sąd uznał za zasadną i w tej części odwołanie oddalił.

W apelacji od wyroku Sądu Okręgowego pełnomocnik organu rentowego

zarzucił naruszenie art. 16 ust. 8 i art. 9 ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych i wniósł o jego zmianę poprzez oddalenie odwołania.

Sąd Apelacyjny uznał apelację za nieuzasadnioną. Powołując orzeczenie

Sądu Najwyższego z dnia 18 stycznia 2005 r., II UK 128/04, (OSNP z 2006 r. Nr

15, poz. 233), wskazał, że art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych stanowi o obowiązkowym ubezpieczeniu pracowników, a w art. 6 ust.

1 pkt 5 tej ustawy jest mowa o osobach prowadzących pozarolniczą działalność

gospodarczą. Z art. 9 ust. 1 ustawy wynika zasada przymusowego ubezpieczenia

jedynie z jednego tytułu. Wyjątkiem od tej reguły jest art. 9 ust. 1a ustawy, który

dotyczy obowiązkowego ubezpieczenia z innego tytułu, jeżeli z tytułu pozostawania

w stosunku pracy podstawa wymiaru składek jest niższa od tej określonej w art. 18

ust. 4 pkt 5 ustawy, (z czego organ rentowy prawidłowo skorzystał obejmując

wnioskodawczynię ubezpieczeniem w dniach 30 i 31 grudnia 1999 r.). Jakkolwiek

obowiązek ubezpieczenia społecznego na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 19 ustawy

dotyczy również osób korzystających z urlopu wychowawczego i pobierających

zasiłek macierzyński lub zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego, to wedle art.

9 ust. 6 ustawy, przymus ubezpieczenia tej grupy istnieje wówczas, gdy osoby te

nie mają ustalonego prawa do emerytury lub renty i nie mają innych tytułów

rodzących obowiązek ubezpieczenia. Przepis ten nie stanowi o obowiązku

ubezpieczenia z tego „innego tytułu”. Skoro więc wnioskodawczyni pozostawała w

okresie od 28 stycznia do 28 lipca 2001 r. w stosunku pracy, to podlegała temu

ubezpieczeniu.

Pełnomocnik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zaskarżył ten wyrok skargą

kasacyjną, wskazując jako jej podstawy naruszenie prawa materialnego, a

mianowicie art. 16 ust. 8 i art. 9 ust. 6 w związku z art. 6 ust. 1 pkt 5 i pkt 19 i art. 12

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej pełnomocnik strony skarżącej podniósł, że

Sąd niewłaściwie zinterpretował art. 9 ust. 6 w związku z art. 6 ust. 1 pkt 19 ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych. Błędny, jego zdaniem, jest pogląd, że

względem osób przebywających na urlopach macierzyńskim i wychowawczym

mających inny tytuł do ubezpieczeń społecznych niż korzystanie z tych urlopów nie

powstaje obowiązek ubezpieczeń na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 19 tej ustawy.

Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 5 i art. 12 ustawy, obowiązkowo ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowemu oraz wypadkowemu podlegają osoby prowadzące

pozarolniczą działalność gospodarczą, również osoby korzystające z urlopu

macierzyńskiego z tytułu zatrudnienia w ramach umowy o pracę i jednocześnie

prowadzące

działalność

gospodarczą.

Obowiązkowym

ubezpieczeniom

społecznym podlegają, między innymi, osoby fizyczne, które na obszarze RP są

pracownikami, jak i osoby prowadzące działalność gospodarczą. Wedle art. 6 ust. 1

w pkt 19 ustawy, obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym podlegają

osoby przebywające na urlopach wychowawczych lub pobierające zasiłek

macierzyński albo zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego. Osoby te

podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu, jeżeli nie

mają ustalonego prawa do emerytury lub renty i nie mają innych tytułów rodzących

obowiązek ubezpieczania. W ocenie strony skarżącej, „innym tytułem” rodzącym

obowiązkowe

ubezpieczenie

wnioskodawczyni jest

prowadzenie przez nią

działalności gospodarczej. Oznacza to, że osoba pobierająca zasiłek macierzyński

lub

przebywająca

na

urlopie

wychowawczym,

prowadząca

jednocześnie

pozarolniczą działalność gospodarczą, podlega obowiązkowo na zasadach

ogólnych ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia tej działalności. Osoba

ta w okresie prowadzenia działalności pozarolniczej nie podlega ubezpieczeniom

emerytalnym i rentowym z tytułu pobierana zasiłku macierzyńskiego lub

przebywania

na

urlopie

wychowawczym.

Dlatego

z

chwilą

rozpoczęcia

prowadzenia pozarolniczej działalności zobowiązana jest wyrejestrować się z

ubezpieczeń jako osoba pobierająca zasiłek macierzyński lub przebywająca na

urlopie wychowawczym, a następnie zgłosić się do ubezpieczeń jako osoba

prowadząca działalność gospodarczą.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną M. W. wnosiła o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga

kasacyjna

zawiera

usprawiedliwione

podstawy.

Zagadnienie

obowiązku ubezpieczenia społecznego (ubezpieczenia emerytalnego i rentowego)

osób,

które

w

wychowawczego

okresie

pozostają

pobierania

w

zasiłku

stosunku

pracy

macierzyńskiego

i

równocześnie

lub

urlopu

prowadzą

pozarolniczą działalność było przedmiotem rozbieżnych interpretacji i prowadziło do

niejednolitych rozstrzygnięć w judykaturze. W związku z rozbieżnościami w

orzecznictwie Rzecznik Praw Obywatelskich przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi

Najwyższemu

w

składzie

wymienionej

kwestii.

Sąd

powiększonym

Najwyższy

zagadnienie

w składzie

prawne

siedmiu

dotyczące

sędziów Sądu

Najwyższego w dniu 23 maja 2006 r. podjął uchwałę, że „Osoby, które w okresie

pobierania zasiłku macierzyńskiego lub urlopu wychowawczego pozostają w

stosunku pracy i równocześnie prowadzą pozarolniczą działalność podlegają

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu prowadzenia tej działalności

(art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 9 ust. 6 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych - Dz.U. nr 137, poz. 887 ze zm.)”.

W uzasadnieniu tego stanowiska Sąd Najwyższy wskazał, że w ustawie z

dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, która uchyliła

m.in. ustawę z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń

społecznych, zwanej dalej ustawą systemową, wyodrębnione zostały cztery ryzyka

ubezpieczeniowe: emerytalne, rentowe, chorobowe oraz wypadkowe. Zostały one

odrębnie uregulowane: emerytalne i rentowe w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.

U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) obowiązującej od dnia 1 stycznia 1999 r., która

uchyliła moc obowiązującą między innymi ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.)

oraz ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o

zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104,

poz. 450 ze zm.), chorobowe - w ustawie z dnia 25 czerwca 1999 r. o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego na wypadek choroby i

macierzyństwa (tekst jednolity: Dz.U. z 2005 r., Nr 31, poz. 267), która uchyliła

poprzednio obowiązującą ustawę z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach

pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa

(jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 143 ze zm.)

i wypadkowe -

uregulowane ustawą z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z

tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. Nr 199, poz. 1673), która

uchyliła ustawę z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy

pracy i chorób zawodowych (tekst jednolity: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze

zm.).

Zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu i rentowym

oraz kwestie ewentualnego zbiegu różnych tytułów tych ubezpieczeń regulują art. 6

i 9 ustawy systemowej, stanowiąc – w części istotnej z uwagi na rozpatrywane

zagadnienie – że obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym

podlegają osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są m.in.

pracownikami (art. 6 ust. 1 pkt 1), osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność

oraz osobami z nimi współpracującymi (art. 6 ust. 1 pkt 5) oraz osobami

przebywającymi

na

urlopach

wychowawczych

lub

pobierającymi

zasiłek

macierzyński albo zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego (art. 6 ust. 1 pkt

19). Tak więc, ubezpieczenia emerytalne i rentowe dotyczą wszystkich osób

utrzymujących się z własnej pracy, a ustawa systemowa powiązała obowiązek

ubezpieczenia nie tylko z działalnością przynoszącą stały dochód, ale także z

faktem osiągania jakichkolwiek stałych źródeł dochodu, w tym z tytułu zasiłków z

ubezpieczenia społecznego (zasiłek macierzyński i wychowawczy), zasiłki dla

bezrobotnych, zasiłki stałe z pomocy społecznej oraz zasiłki i świadczenia socjalne

(por. I. Jędrasik-Jankowska,

Pojęcia

i konstrukcje prawne

ubezpieczenia

społecznego tom 1, Warszawa 2006 r., s. 55 i następne, podobnie J. Jończyk,

Prawo zabezpieczenia społecznego, Kraków 2001 r., s. 103 – 107). Sygnalizowany

wyżej podział ubezpieczeń społecznych na cztery rodzaje oznacza nie tylko

odrębną składkę na każdy rodzaj ubezpieczenia, ale także różny zakres

podmiotowy podlegających obowiązkowi ubezpieczenia z tytułu tych odrębnych

ryzyk. Wszystkie grupy osób wymienione w art. 6 ust. 1 i 2 ustawy o systemie

ubezpieczeń

społecznych

podlegają

tylko

obowiązkowi

ubezpieczenia

emerytalnego i rentowym.

Stosunek pracy jest szczególnym tytułem obowiązku ubezpieczenia

społecznego. Powstanie stosunku pracy powoduje bowiem jednoczesne (tzw.

zasada automatyzmu) powstanie stosunku ubezpieczenia społecznego.

Z kolei, w myśl ustawy systemowej, za osobę prowadzącą pozarolniczą

działalność uważa się osobę prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą na

podstawie

przepisów

o

działalności

gospodarczej

lub

innych

przepisów

szczególnych, a więc na podstawie ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie

działalności gospodarczej (Dz.U. nr 173, poz. 1807 ze zm.), a także ustawy z dnia

22 marca 1989 r. o rzemiośle (tekst jednolity: Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 979 ze

zm.).

Obowiązkiem

ubezpieczenia

społecznego

w

zakresie

ubezpieczenia

emerytalnego i rentowych objęte zostały również osoby pobierające różnego

rodzaju zasiłki i świadczenia w okresach przerw w pracy zawodowej z różnych

przyczyn, w tym osoby pobierające zasiłek dla bezrobotnych, zasiłek macierzyński i

zasiłek na zasadach zasiłku macierzyńskiego.

Przebywanie

macierzyńskiego

na

albo

urlopach

zasiłku

w

wychowawczych

wysokości

lub

zasiłku

pobieranie

zasiłku

macierzyńskiego,

jest

samodzielnym tytułem ubezpieczeniowym obok posiadania statusu pracownika czy

statusu osoby prowadzącej pozarolniczą działalność i powstaje w związku z

osiąganiem przychodów „zasiłkowych”, pełniących rolę swoistego substytutu

wynagrodzenia. Przepis art. 9 ust. 1 ustawy systemowej, przesądza, że osoby,

będące m. in. pracownikami, spełniające jednocześnie warunki do objęcia ich

obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z innych tytułów, są

obejmowane ubezpieczeniem tylko z tytułu stosunku pracy (zasada pierwszeństwa

ubezpieczenia pracowniczego). Osoby te mogą dobrowolnie, na swój wniosek, być

objęte ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi również z innych tytułów.

W okresach urlopów macierzyńskiego (art. 180 k.p.) i wychowawczego (art.

186 k.p.), których udzielenie jest obowiązkiem pracodawcy, pracownicy są

zwolnieni z obowiązku świadczenia pracy. Za czas tych urlopów pracownik nie

zachowuje prawa do wynagrodzenia, otrzymując z tego tytułu świadczenia z

zabezpieczenia społecznego – zasiłek macierzyński, albo dodatek z tytułu opieki

nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego, rekompensujące w

jakiejś mierze niepobieranie wynagrodzenia. Fakt, że przerwy w świadczeniu pracy

z tytułu urodzenia dziecka i sprawowania nad nim osobistej opieki nie powodują

utraty statusu pracownika (rozumianego w art. 8 ust. 1 ustawy systemowej jako

„osoba pozostająca w stosunku pracy”) nie może jednak prowadzić do wniosku, że

pozostaje „w mocy” pracowniczy tytuł ubezpieczenia. Trzeba przypomnieć, że

stosownie do art. 16 ust 2 ustawy systemowej, składki na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe -

ponoszą w równych częściach ubezpieczony i płatnik

(pracodawca). Ze względu na to, że podczas pobierania zasiłku macierzyńskiego i

zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego, pracownik nie zachowuje prawa do

wynagrodzenia, należy przyjąć, że ustał tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń

społecznych ze stosunku pracy. Tak więc przerwy w świadczeniu pracy z tytułu

urodzenia dziecka i sprawowania nad nim osobistej opieki mają po stronie

pracownika ten skutek, że nie ma on obowiązku uiszczenia składki na

ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Obowiązku tego nie ma również pracodawca

ze względu na nieświadczenie pracy przez pracownika - art. 16 ust. 8 ustawy

systemowej, który stanowi, że w przypadku takich osób, składki na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe finansuje w całości budżet państwa. Z powyższego wynika, że

ustawodawca na czas opieki nad dzieckiem, w miejsce stosunku pracy (mimo jego

formalnego trwania), wprowadził odrębny tytuł obowiązkowych ubezpieczeń

społecznych w postaci pobierania zasiłku macierzyńskiego i zasiłku w wysokości

zasiłku macierzyńskiego.

Skoro zgodnie z art. 9 ust. 6 ustawy systemowej, osoby przebywające na

urlopach wychowawczych i pobierające zasiłek macierzyński, albo zasiłek w

wysokości zasiłku macierzyńskiego, podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym, jeżeli nie mają ustalonego prawa do emerytury lub renty

i nie mają innych tytułów rodzących obowiązek ubezpieczeń społecznych, a obo-

wiązkowemu

ubezpieczeniu

emerytalnemu

i

rentowym

podlegają

osoby

prowadzące pozarolniczą działalność oraz osoby z nimi współpracujące (art. 6 ust.

1 pkt 5 ustawy systemowej), to w sytuacji gdy obowiązek ubezpieczeń

emerytalnego i rentowych przestał wypływać z zatrudnienia, a powstał z uwagi na

korzystanie z urlopu wychowawczego i pobierania zasiłku macierzyńskiego, albo

zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego

obowiązkowego

ubezpieczenia

ze

względu

na

– pojawia się nowy tytuł

prowadzenie

pozarolniczej

działalności. Tytuł ten, tym samym „eliminuje” dotychczasowe ubezpieczenie z

tytułu korzystania z urlopu wychowawczego i pobierania zasiłku macierzyńskiego,

albo zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego.

Z przytoczonych motywów, na podstawie art. 398 16 k.p.c., orzeczono jak w

sentencji wyroku.