III UK 64/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III UK 64/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 września 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania H. S. i T.S.

od decyzji Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Oddziału Regionalnego

w.

o podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 września 2006 r.,

skargi kasacyjnej odwołujących się

od wyroku Sądu Apelacyjnego w L. z dnia 12 grudnia 2005 r.,

sygn. akt III AUa …/05,

uchyla

zaskarżony

wyrok

i

sprawę

przekazuje

Apelacyjnemu w L. do ponownego rozpoznania.

Sądowi

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny w L. - Wydział III Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem

z dnia 12 grudnia 2005 r. oddalił apelację wnioskodawców H. S. i T. . od wyroku

Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w R. z dnia 21 grudnia

2004

r. oddalającego odwołanie wnioskodawców od decyzji Kasy Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego Oddziału Regionalny w R. z dnia 7 października 2004 r.,

stwierdzającej ustanie ubezpieczenia społecznego rolników H.S. w pełnym zakresie od

dnia 7 października 2004 r.

W sprawie tej ustalono, że decyzją z dnia 27 maja 1999 r. wydaną przez Kasę

Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Oddział Regionalny

H. S. została objęta

ubezpieczeniem społecznym rolników w pełnym zakresie od dnia 22 kwietnia 1999 r. W

dniu 28 września 2004 r. wnioskodawczyni złożyła w organie rentowym zaświadczenie

z dnia 8 września 2004 r., wydane przez Naczelnika Drugiego Urzędu Skarbowego w . z

którego wynika, że w 2004 roku podlegała ona opodatkowaniu z tytułu prowadzonej

działalności gospodarczej na zasadach ogólnych oraz że w roku 2003 należny

podatek wynikający z opodatkowania na zasadach ogólnych wyniósł 1.552,40 zł.

Decyzją z dnia 7 października 2004 r. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Rolników

stwierdziła ustanie ubezpieczenia społecznego rolników wnioskodawczyni w zakresie

ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego oraz emerytalnorentowego od dnia 1 października 2004 r. W uzasadnieniu tej decyzji powołano art. 5

ust. 2 ustawy z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników oraz zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 91, poz. 873,

powoływanej dalej jako ustawa zmieniająca z dnia 2 kwietnia 2004 r.), podnosząc,

że zgodnie z jego treścią i wobec okoliczności rozliczania się z tytułu prowadzonej

działalności gospodarczej na zasadach ogólnych, wnioskodawczyni nie spełnia

warunków podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników.

Odwołanie od tej decyzji wnieśli T. S. - rolnik obowiązany do opłacania składek i

H. S., podnosząc, że wyłączenie z ubezpieczenia jest niezgodne z Konstytucją,

ponieważ różnicuje podmioty gospodarcze w zależności od formy opodatkowania, a

ponadto przepisów podatkowych nie można zmieniać w ciągu trwania roku podatkowego.

Wyłączenie takie nie było uzasadnione z uwagi na kwotę podatku uiszczonego w 2003

r., nie przekraczającą kwoty 2.528 zł. Dodatkowo odwołujący zarzucili, że wyłączenie z

ubezpieczenia uniemożliwi wnioskodawczyni ubieganie się w przyszłości o rentę

strukturalną.

Sąd Okręgowy uznał, że wbrew twierdzeniom wnioskodawców zaskarżona

decyzja jest zgodna z art. 5 ust. 2 ustawy. Z jego brzmienia wynika, iż rolnik lub

domownik zostaje wyłączony z ubezpieczenia z końcem trzeciego kwartału 2004 r.,

jeżeli prowadzona przez niego działalność gospodarcza jest opodatkowana na

zasadach innych niż określone w przepisach o zryczałtowanym podatku

dochodowym lub należny podatek za rok ubiegły przekroczył kwotę 2.528 zł.

Użyta w tym przepisie konstrukcja sprawia, że wyłączeniu z ubezpieczenia

społecznego rolników podlega rolnik lub domownik, który prowadzi działalność

gospodarczą opodatkowaną na zasadach ogólnych, jak również rolnik lub domownik,

którego należny podatek za 2003 r. przekroczył 2.528 zł. Łącznik „lub" sprawia, iż

przesłanki te nie muszą być spełnione łącznie, ale wystarczające jest spełnienie jednej

z nich.

Sąd Apelacyjny nie stwierdził zarzucanego przez wnioskodawców w apelacji

naruszenia przepisów Konstytucji oraz błędnej interpretacji łącznika „lub", uznając

zastosowanie art. 5 ust. 2 ustawy zmieniającej za prawidłowe, a jego interpretację za

prawidłową. Istotą rozpoznawanej sprawy było ustalenie, czy wnioskodawczyni jako

osoba

podlegająca

ubezpieczeniu

społecznemu

rolników

i

jednocześnie

prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą podlega nadal temu ubezpieczeniu

po wejściu w życie zmiany przepisów dotyczących zasad wyboru rodzaju

ubezpieczenia. Ustawa zmieniająca z dnia 2 kwietnia 2004 r. zmieniła treść art. 5 a

ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst:

Dz.U. z 1998 r., Nr 7, poz. 25, powoływanej dalej jako ustawa o ubezpieczeniu

społecznym rolników), zawężając krąg osób uprawnionych do wyboru rolniczego

ubezpieczenia społecznego do tych rolników lub domowników, którzy prowadzą

pozarolniczą działalność gospodarczą opodatkowaną zgodnie z przepisami o

zryczałtowanym podatku dochodowym. Przepis ten był stosowany zarówno wobec

osób, które rozpoczynały prowadzenie działalności, jak i wobec tych, które tę

działalność prowadziły w dniu wejścia w życie tej zmiany. Zgodnie z ust. 3 i 4

zmienionego przepisu art. 5 a, jeżeli z dokumentów przedstawionych przez rolnika

wynika, że nie są spełnione warunki dalszego podlegania ubezpieczeniu

społecznemu, ubezpieczenie to ustaje z końcem kwartału. Przy ocenie warunków

dalszego podlegania ubezpieczeniu rolników zasadnicze znaczenie miała kwestia

rodzaju opodatkowania, wybór ubezpieczenia ustawodawca pozostawiał bowiem

wyłącznie osobom, których pozarolnicza działalność była opodatkowana podatkiem

zryczałtowanym. Osoby, które opodatkowały dochody według innych zasad

przewidzianych w ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych zostały

wyłączone z ubezpieczenia społecznego rolników bez względu na wysokość

przychodu i wysokość należnego podatku. Sąd Apelacyjny podkreślił, że sporny przepis

nie dotyczy różnicowania podmiotów gospodarczych i nie wprowadza rozróżnienia

co do rodzaju działalności prowadzonej przez te podmioty. Ma on zastosowanie

wyłącznie w sferze ustalania podlegania ubezpieczeniu społecznemu przez rolników,

którzy jednocześnie podejmują inną działalność gospodarczą i z mocy prawa spełniają

również warunki do objęcia ubezpieczeniem społecznym przewidzianym w ustawie

z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz.

887 ze zm.). Sąd drugiej instancji uznał zarzut naruszenia przepisów o swobodzie

działalności gospodarczej za całkowicie bezzasadny, ponieważ ustawa ta nie ma

zastosowania w rozpoznawanej sprawie.

W skardze kasacyjnej wnioskodawcy jako jej podstawę wskazali „zastosowanie

przepisu art. 5a ustawy z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 91 poz. 873), oraz

wykładni tego przepisu prowadzącej do uznania, że jest on zgodny z przepisami

Konstytucji, mimo jednoznacznego uzależnienia prawa do ubezpieczenia w KRUS od

formy opodatkowania, co narusza swobodę działalności gospodarczej.” Jako okoliczność

uzasadniającą przyjęcie skargi do rozpoznania skarżący wskazali na istnienie potrzeby

„wykładni przepisów prawnych i wyjaśnienie zagadnienia prawnego dotyczącego

możliwości stosowania przepisów prawa sprzecznych z Konstytucją”. Skarżący

podnieśli, że zarówno przed Sądem pierwszej, jak i Sądem drugiej instancji

powoływali się na naruszenie Konstytucji, jednakże Sąd Okręgowy nie odniósł się

do tego zarzutu, zaś Sąd Apelacyjny skwitował ten zarzut stwierdzeniem, że nie

zostały naruszone przepisy Konstytucji. Zdaniem skarżących, „wynika z tego, że Sąd II

instancji rozważał zarzut skarżących - pozostaje jednak zagadnienie możliwości

odmowy stosowania przepisów, których ocena, że są sprzeczne z Konstytucją, wynika

jedynie z analizy sądu orzekającego.” Skarżący podnieśli także, że stosowanie przepisu

art. 5a w brzmieniu wynikającym z ustawy zmieniającej, wyklucza ich z Kasy Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego jedynie z powodu formy opodatkowania prowadzonej

dodatkowo działalności gospodarczej. „Przepis ten wprowadził również, jak gdyby

'obowiązek' zmiany formy opodatkowania w trakcie roku podatkowego”. Tym samym,

zdaniem skarżących, wprowadzone zostały przepisy naruszające swobodę działalności

gospodarczej oraz zakaz zmian w trakcie roku podatkowego, które dyskryminują część

grupy zawodowej. Przy uwzględnieniu zmian wprowadzonych ustawą z dnia 1 lipca

2005 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. Nr 150, poz. 1248) zarzut, że kwestionowane przepisy mogą

podważać zaufanie do stanowionego prawa jest uzasadniony. Skarżący wnieśli o

uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy Sądowi drugiej

instancji celem ponownego rozpoznania apelacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona, ponieważ Sąd Apelacyjny, wyrokując w dniu

12 grudnia 2005 r., nie rozważył stanu prawnego obowiązującego w dacie

orzekania, a w szczególności nie rozważył apelacji ubezpieczonych na gruncie

ustawy z dnia 1 lipca 2005 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 150, poz. 1248), która w art. 2

zmieniła treść art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, a w art. 3 – w

ustawie zmieniającej z dnia 2 kwietnia 2004 r. dodała art. 5a, przewidujący, że

rolnikowi lub domownikowi, prowadzącym pozarolniczą działalność gospodarczą

lub współpracującym przy prowadzeniu tej działalności, którzy na podstawie art. 5a

zostali wyłączeni z ubezpieczenia z dniem 1 października 2004 r., z uwagi na formę

opodatkowania pozarolniczej działalności gospodarczej (ust.1), albo jeżeli ustanie

ubezpieczenia było spowodowane formą opodatkowania pozarolniczej działalności

gospodarczej (ust. 2) przywraca się prawo do podlegania temu ubezpieczeniu,

jeżeli należny podatek dochodowy od pozarolniczej działalności gospodarczej za

2004 r. nie przekroczył kwoty 2.526 zł. Wprawdzie regulacje te odnosiły się do

kwoty należnego podatku z pozarolniczej działalności gospodarczej za 2004 r., to

nie można pominąć okoliczności, że Trybunał Konstytucyjny w dwóch wyrokach: z

dnia 13 marca 2006 r., P 8/05 (OTK ZU nr 3/A/2006, poz. 28) i z dnia 18 lipca 2006

r., P 6/05 (Dz. U. z 2006 r. Nr 134, poz. 947) orzekł, że art. 5a ust. 6 ustawy z 20

grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, w brzmieniu nadanym przez

art. 1 pkt 3 ustawy z 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw, w zakresie, w jakim w

2004 r. z dniem 1 października 2004 r. wyłączył, ze względu na formę

opodatkowania i wysokość należnego za 2003 r. podatku, z obowiązkowego

ubezpieczenia społecznego rolników lub domowników prowadzących pozarolniczą

działalność gospodarczą, jest niezgodny z art. 2 i 32 Konstytucji. Ze względu na

fakt, że art. 5a w treści poddanej kontroli konstytucyjności już nie obowiązywał, bo

był zmieniony przez art. 2 ustawy z dnia 1 lipca 2005 r., to zgodnie z utrwalonym

orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego - formalne uchylenie lub zmiana

przepisu nie zawsze oznacza utratę mocy obowiązującej wyrażonych w nim norm

prawnych, a za przepis zachowujący moc obowiązującą należy uznawać także taki,

który wprawdzie został formalnie derogowany, ale nadal ma zastosowanie do

ustalania skutków prawnych zdarzeń zaistniałych w czasie, w którym ten przepis

obowiązywał. W rozpoznawanych sprawach sytuacja taka nie zaistniała.

Trybunał Konstytucyjny zwrócił bowiem uwagę na zasadniczą zbieżność treści

normatywnej przepisów: art. 5 ustawy nowelizującej z 2 kwietnia 2004 r. będącego

przedmiotem badania konstytucyjności w sprawie P 8/05 oraz art. 5a ust. 1, 2 i 6

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w brzmieniu nadanym art. 1 pkt 3

ustawy nowelizującej z 2 kwietnia 2004 r., poddanego kontroli konstytucyjności w

sprawie P 6/05. Obydwie sprawy odnosiły się do pytań prawnych sądów w

przedmiocie treści normatywnej regulacji, zawartych w dwu odrębnych jednostkach

systematycznych (art. 1 pkt 3 oraz art. 5 ustawy nowelizującej z 2 kwietnia 2004 r.),

ale dotyczyły tej samej materii prawnej „oceny skutków zmiany ustawy zmieniającej

warunki dostępu do ubezpieczenia społecznego rolników w trakcie roku

podatkowego 2004 i bez odpowiedniego okresu dostosowawczego w stosunku do

osób objętych uprzednio tym ubezpieczeniem, do których nowe warunki się

odnosiły i których sytuację prawną zmieniały”.

Celem nowelizacji dokonanej ustawą z 2 kwietnia 2004 r. była racjonalizacja

zasad podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników i dążenie do uszczelnienia

tego systemu przez ograniczenie dostępności do niego osób, dla których

działalność rolnicza i praca w gospodarstwie rolnym nie stanowi jedynego, czy

głównego źródła utrzymania. W związku z tym rolnikom prowadzącym równolegle

działalność rolniczą i gospodarczą ograniczono możliwości wyboru pomiędzy

ubezpieczeniem w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych i w Kasie Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego. W tym zakresie Trybunał uznał, że władza publiczna,

partycypująca (z uwagi na wymiar składki) w przeważającej mierze w kosztach

preferencyjnego systemu ubezpieczeń rolniczych, ma prawo określać i zmieniać

warunki uczestnictwa w tym systemie, a postulat, by ubezpieczenie obejmowało

tylko tych rolników, dla których praca w gospodarstwie stanowi zasadnicze źródło

utrzymania, nie może być, zdaniem Trybunału, kwestionowany na gruncie zasad

konstytucyjnych, także co do ustanowienia czasowych ograniczeń ubiegania się

przez obywateli o pewne uprawnienia, ograniczenia takie co do zasady mieszczą

się bowiem w zakresie swobody przysługującej ustawodawcy.

Równocześnie Trybunał uznał, że przy jednodniowej vacatio legis ustawy

oraz braku precyzyjnej regulacji przejściowej dotyczącej art. 5a ust. 6 ustawy,

określającej sytuację podmiotów ubezpieczonych w 2004 r. i objętych tym

przepisem w okresie przejściowym do końca roku podatkowego 2004, przepis ten

został wprowadzony z naruszeniem zasady zaufania do państwa (art. 2 Konstytucji

RP) w zakresie, w jakim z dniem 1 października 2004 r. radykalnie i nagle wyłączył

z obowiązkowego rolniczego ubezpieczenia społecznego rolników lub domowników

prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą ze względu na formę

opodatkowania tej działalności lub wysokość należnego podatku.

Uznanie przez Trybunał Konstytucyjny niekonstytucyjności radykalnego i

nagłego wyłączenia od 1 października 2004 r. z rolniczego ubezpieczenia

społecznego rolników prowadzących działalność gospodarczą, jedynie z uwagi na

formę opodatkowania, które jest adekwatne do aktualnie obowiązujących regulacji

prawnych, wykluczających dyferencjację podlegania różnym tytułom ubezpieczenia

społecznego

jedynie

ze

względu

na

formę

opodatkowania

pozarolniczej

działalności, doprowadziło do uwzględnienia skargi kasacyjnej. Wymaga to

ponownej oceny rolniczego tytułu ubezpieczenia H. S., która została wyłączona z

rolniczego ubezpieczenia społecznego od 1 października 2004 r. wyłącznie ze

względu na formę opodatkowania prowadzonej pozarolniczej działalności, z której

w 2003 r. odprowadziła podatek w wysokości 1.552,40 zł, a prawo podlegania

rolniczemu tytułowi ubezpieczenia społecznego przywrócono jej dopiero od 1

października 2005 r. Tymczasem należy eliminować z orzekania uznany za

niekonstytucyjny przepis prawa ubezpieczeń społecznych, który naruszył sferę

istotnych uprawnień ubezpieczonego i z tej przyczyny nie mógł być podstawą

prawną prawidłowego i sprawiedliwego osądzenia przedmiotowej

konsekwencji Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

sprawy. W