III UK 62/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III UK 62/11

POSTANOWIENIE

Dnia 26 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Maciej Pacuda

w sprawie z odwołania A.K.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 26 stycznia 2012 r.,

na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z

dnia 19 stycznia 2011 r.,

odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 19

stycznia 2011 r. oddalił apelację wniesioną przez ubezpieczoną A. K. od wyroku

Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 30 września

2010 r. oddalającego odwołanie od decyzji organu rentowego odmawiającej

przyznania ubezpieczonej prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym, w

związku z wykonywaniem pracy w szczególnych warunkach.

Ubezpieczona wywiodła skargę kasacyjną od wymienionego wyroku i

opierając ją na obu podstawach kasacyjnych (naruszenia prawa materialnego przez

błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie § 1 ust. 1 i 2 oraz § 2 ust. 1

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze w związku z art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a także

naruszenia przepisów postępowania mogącego mieć istotny wpływ na wynik

sprawy, tj. art. 233 § 1 k.p.c. oraz art. 278 § 1 k.p.c. w związku z art. 217 § 1 i 2

k.p.c. i w związku z art. 381 k.p.c.), wniosła o uchylenie tego wyroku i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

W skardze kasacyjnej został zawarty wniosek o przyjęcie jej do rozpoznania

wskazujący na istnienie potrzeby wykładni przepisów § 1 ust. 1 i 2 oraz § 2 ust. 1

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego

pracowników

zatrudnionych

w

szczególnych

warunkach

lub

w szczególnym charakterze w związku z art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Ubezpieczona, formułując ten wniosek, stwierdziła równocześnie, że istotnym

zagadnieniem prawnym wymagającym zajęcia stanowiska przez Sąd Najwyższy

jest odpowiedź na pytanie: „czy rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze stosuje się tylko i wyłącznie do

pracowników wykonujących prace wymienione w tym rozporządzeniu i jego

załącznikach, czy wobec stwierdzenia w opinii biegłego, iż ubezpieczony

wykonywał pracę – wprawdzie niewymienioną w rozporządzeniu – w warunkach

szkodliwych

dla

zdrowia,

tj.

narażony

na

oddziaływanie

czynników

przekraczających dopuszczalne normy i w ten sposób wywołujących lub

przyczyniających się do zaostrzenia określonych chorób, może ono znaleźć

zastosowanie także do niego?”. Cytując treść art. 32 ust. 2 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, skarżąca zauważyła ponadto, iż

przepis ten nie pozostawia wątpliwości, jakie były intencje ustawodawcy przy

ustalaniu wykazu stanowisk uprawniających do wcześniejszej emerytury –

decydująca szkodliwość dla zdrowia. Dlatego też zdaniem skarżącej wątpliwe

wydaje się, aby ustawodawca bądź Rada Ministrów byli w stanie ustalić absolutnie

zamknięty katalog stanowisk pracy, podczas wykonywania których pracownicy

narażeni są na czynniki szkodliwe dla zdrowia. Intuicyjnie wydaje się więc, że

zawsze można znaleźć takie stanowisko, które nie zostało ujęte w wykazie, a które

winno się tam znaleźć, jeśli jedynym kryterium jego kwalifikacji byłoby szkodliwe

środowisko. Nie można przy tym wykluczyć zwykłego przeoczenia ze strony

autorów rozporządzenia. Z kolei kierowanie się przez ustawodawcę uznaniem w

tym zakresie nie dałoby się pogodzić z zasadą sprawiedliwości społecznej.

Ubezpieczona podniosła także, iż wskazane zagadnienie zrodziło się na kanwie

dwóch spraw o emeryturę toczących się przed Sądem Okręgowym z wniosków

dwóch pracownic wykonujących niemal dokładnie te same obowiązki u tego

samego pracodawcy, zakończonych odmiennymi wyrokami.

Sąd Najwyższy zważył co następuje.

Stosownie do art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1),

istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność

postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4). Wypada

również dodać, iż zgodnie z art. 3984 § 2 k.p.c., określającym wymogi formalne

skargi kasacyjnej, skarga kasacyjna powinna zawierać wniosek o przyjęcie do

rozpoznania i jego uzasadnienie. Należy zatem stwierdzić, że wniosek o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania powinien wskazywać, że zachodzi przynajmniej

jedna z okoliczności wymienionych w powołanym wcześniej art. 398 9 § 1 k.p.c., a

jego uzasadnienie winno zawierać argumenty świadczące o tym, że rzeczywiście,

biorąc pod uwagę sformułowane w ustawie kryteria, istnieje potrzeba rozpoznania

skargi przez Sąd Najwyższy. Skarga kasacyjna nie jest bowiem (kolejnym)

środkiem zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej

instancji kończącego postępowanie w sprawie, z uwagi na przeważający w jej

charakterze element interesu publicznego. Służy ona kontroli prawidłowości

stosowania

prawa,

nie

będąc

instrumentem

weryfikacji

trafności

ustaleń

faktycznych stanowiących podstawę zaskarżonego orzeczenia.

Wypada również dodać, że zgodnie z dotychczasowym orzecznictwem Sądu

Najwyższego, przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi na potrzebę

wykładni przepisów prawa wymaga od skarżącego nie tylko określenia, które

przepisy wymagają wykładni Sądu Najwyższego, ale także wskazania, na czym

polegają poważne wątpliwości związane ze stosowaniem tych przepisów, lub

przedstawienia rozbieżności w orzecznictwie sądów (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, Biuletyn SN, 2002, nr 7, s.

10). Ponadto konieczne jest opisanie tych wątpliwości lub rozbieżności, wskazanie

argumentów,

które

prowadzą

do

rozbieżnych

ocen

prawnych,

a

także

przedstawienie własnej propozycji interpretacyjnej (por. m.in. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 3 listopada 2003 r., II UK 184/03, z dnia 22 czerwca 2004 r., III

UK 103/04, czy też z dnia 17 grudnia 2007 r., I PK 233/07). W przypadku

powoływania się na rozbieżności w orzecznictwie konieczne jest także, choćby

przykładowe, wskazanie orzeczeń, w których ten sam przepis prawa byłyby

odmiennie wykładany. Podkreślenia wymaga również to, że nie istnieje potrzeba

wykładni przepisów prawnych (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.), analogicznie jak nie

występuje w sprawie istotne zagadnienie prawne (art. 398 9 § 1 pkt 1 k.p.c.), jeżeli

Sąd Najwyższy zajął już stanowisko w kwestii tego zagadnienia prawnego lub

wykładni przepisów i wyraził swój pogląd we wcześniejszych orzeczeniach, a nie

zachodzą

żadne

okoliczności

uzasadniające

zmianę

tego

poglądu

(por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 2003 r., I PK 230/02,

OSNAPiUS – wkładka z 2003 r., nr 13, poz. 5).

Zdaniem Sądu Najwyższego sformułowany przez ubezpieczoną wniosek o

przyjęcie jej skargi kasacyjnej do rozpoznania nie spełnia wyżej wskazanych

kryteriów przede wszystkim dlatego, iż wykładnia wskazanych we wniosku

ubezpieczonej przepisów prawa materialnego była wielokrotnie przedmiotem

orzecznictwa Sądu Najwyższego i obecnie ma ugruntowany charakter. Należy

również dodać, iż wykładnia wskazanego we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej

do rozpoznania art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z FUS nie może być dokonywana w oderwaniu od całego przepisu art. 32,

a zwłaszcza jego ust. 4, zgodnie z którym wiek emerytalny, o którym mowa w ust.

1, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których osobom

wymienionym w ust. 2 i 3 przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie

przepisów dotychczasowych. Szczegółowej wykładni użytego w art. 32 ust. 4

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS pojęcia „przepisy

dotychczasowe” dokonał Sąd Najwyższy w uchwale z 13 lutego 2002 r., III ZP

30/01 (OSNP 2002, nr 10, poz. 243), wskazując tam na niektóre tylko przepisy

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze, z wyłączeniem tych, które zobowiązywały ministrów,

kierowników urzędów centralnych i centralne związki spółdzielcze do ustalania

wykazów stanowisk pracy w podległych im zakładach pracy. Sąd Najwyższy

stwierdził przy tym, że odesłanie do „przepisów dotychczasowych” w kwestii

wykazów obejmujących świadczenie pracy w warunkach szczególnych, zawarte w

art. 32 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie obejmuje przepisów

kompetencyjnych, tj. § 1 ust. 2 – 3 rozporządzenia. Odesłanie odnosi się więc tylko

do „wieku emerytalnego, rodzajów prac, stanowisk, warunków” uprawniających do

wcześniejszej emerytury. To zaś z kolei pozwala na wniosek, iż „przepisy

dotychczasowe”, o których mowa w odesłaniu, to § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U.

Nr 8, poz. 43 ze zm.) stanowiący, że okresami pracy uzasadniającymi prawo do

świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w których praca

w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze była wykonywana stale

i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy, § 4

– 8a wymienionego rozporządzenia określające wiek emerytalny i okres

wykonywania pracy w szczególnych warunkach pracowników wykonujących prace

w szczególnych warunkach wymienione w wykazach A i B stanowiących załącznik

do rozporządzenia oraz § 9 – 15 tego rozporządzenia dotyczące wieku

emerytalnego i warunków przechodzenia na emeryturę osób zatrudnionych w

szczególnym charakterze. Zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w powołanej

uchwale pogląd prawny zyskał następnie poparcie w wyroku Sądu Najwyższego z

dnia 21 kwietnia 2004 r., II UK 337/03 (OSNP 2004, nr 22, poz. 392), w

uzasadnieniu którego została sformułowana ogólna teza, iż skutki prawne

wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

określone są w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS i

utrzymanym jej przepisami w mocy rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze. Z kolei w wyroku z dnia 20

października 2005 r., I UK 41/05 (OSNP 2006, nr 19-20, poz. 306) Sąd Najwyższy

wyraził pogląd, że wykonywanie pracy na stanowisku określonym w zarządzeniu

resortowym, której nie wymieniono w wykazach A i B, stanowiących załącznik do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze, nie uprawnia do uzyskania emerytury na podstawie art.

32 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach

i rentach z FUS. Wypada także dodać, iż w wyroku z dnia 22 lutego 2007 r., I UK

258/06 (M.P.Pr. 2007, nr 6, poz. 316) podkreślił, że wcześniejsza emerytura jest dla

powszechnego

systemu

świadczeń

emerytalnych

„instytucją"

wyjątkową,

określającą szczególne uprawnienia. Zawarcie przez ustawodawcę w zamkniętym

katalogu wykazu pracowników zatrudnionych w szczególnym charakterze wyłącza

możliwość jego rozszerzania w procesie stosowania prawa. Możliwość odstępstwa

od zasady powszechnej - zwłaszcza ze względu na przesłankę szczególnego

charakteru zatrudnienia - pozostaje atrybutem władzy ustawodawczej, a nie

sądowniczej. Podsumowując należy zatem stwierdzić, że „przepisy dotychczasowe"

w rozumieniu art. 32 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach, to wyłącznie przepisy

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 16 czerwca 2009 r., I UK 20/09, LEX nr 515698). Jeżeli

natomiast chodzi o pracę wymienioną w pkt 24, działu XIV, wykazu A do

rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U.

Nr 8, poz. 43), do której odnoszona była praca wykonywana przez ubezpieczoną, to

w jej przypadku podstawowe znaczenie ma ustalenie, jakie prace wykonywali

pracownicy podwładni (ewentualnie podlegający kontroli). Warunkiem jest tu

pozytywne stwierdzenie, że jako podstawowe wykonywali oni prace wymienione w

wykazie. Dopiero wówczas można oceniać czy określona kontrola bądź dozór

stanowiły pracę w szczególnych warunkach, przy czym łącznikiem jest narażenie

ubezpieczonego na czynniki istniejące na stanowiskach pracy podwładnych

zatrudnianych w szczególnych warunkach (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

4 listopada 2008 r., I UK 111/08, LEX nr 741095).

Podkreślenia wymaga i to, że przepis § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze

zm.) także był wielokrotnie przedmiotem wykładni sądowej i jest jednolicie

interpretowany. W wyroku z dnia 15 grudnia 1997 r., II UKN 417/97 (OSNP 1998 nr

21, poz. 638) Sąd Najwyższy wyjaśnił bowiem, że nie korzysta z uprawnienia do

emerytury przy niższym wieku emerytalnym pracownik, który nie udowodnił, że

wykonywał pracę w szczególnych warunkach i w pełnym wymiarze czasu pracy

obowiązującym na danym stanowisku. Podobnej wykładni wymienionego przepisu

dokonał Sąd Najwyższy w wyrokach: z dnia 5 czerwca 2007 r., I UK 376/06 (OSNP

2008 nr 13-14, poz. 203) oraz z dnia 19 września 2007 r., III UK 38/07 (OSNP 2008

nr 21-22, poz. 329). Analogicznie wypowiadał się na ten temat także Naczelny Sąd

Administracyjny, stwierdzając w wyrokach z dnia 25 czerwca 1998 r., II SA 660/98

(LEX nr 41951) oraz z dnia 25 lipca 2001 r., II SA 429/01 (LEX nr 121886), że

zgodnie z przepisami § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie

wieku

emerytalnego

pracowników

zatrudnionych

w

szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze, tylko praca wykonywana stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy może

zostać uznana za pracę wykonywaną w warunkach szczególnych.

Nawet bardzo pobieżna lektura pisemnych motywów zaskarżonego wyroku

musiała zdaniem Sądu Najwyższego prowadzić do wniosku, że ocena prawna

ustalonego w rozpoznawanej sprawie stanu faktycznego dokonana przez sąd

drugiej instancji uwzględniała przedstawioną wyżej wykładnię art. 32 ustawy o

emeryturach i rentach oraz rozumianych jako „przepisy dotychczasowe” przepisów

rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze,

pozostając z nią w pełnej zgodności. Skarżąca w uzasadnieniu swojego wniosku o

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania w żaden sposób nie podała natomiast w

wątpliwość słuszności przedstawionych wyżej poglądów. W szczególności nie

mogła bowiem podważać słuszności dotychczasowej wykładni omawianych

przepisów prawa sugestia, jakoby wątpliwe było, aby „ustawodawca bądź Rada

Ministrów była w stanie ustalić absolutnie zamknięty katalog stanowisk pracy,

podczas wykonywania których pracownicy narażeni są na czynniki szkodliwe dla

zdrowia”, czy też że „nie można wykluczyć zwykłego przeoczenia ze strony autorów

rozporządzenia”. Wskazana sugestia oparta została bowiem na niedopuszczalnym

założeniu, że prawodawca mógł działać nieracjonalnie. Takie założenie nie może

zaś w żadnym razie stanowić punktu wyjścia do interpretacji przepisów prawa.

Przeciwnie, podstawę wykładni musi stanowić założenie racjonalnego działania

prawodawcy.

Pisząc z kolei o rozbieżności w orzecznictwie sądów, skarżąca jako przykład

wskazała jedynie orzeczenie Sądu Okręgowego i chociaż podała przy tym, że

zapadło ono w sprawie „pracownic wykonujących niemal dokładnie te same prace u

tego samego pracodawcy”, to jednak przyznała równocześnie, iż dotyczyło ono

innej ubezpieczonej. Wypadało więc jeszcze raz podkreślić, że w przypadku

powoływania się na rozbieżności w orzecznictwie konieczne jest wskazanie

orzeczeń, w których ten sam przepis prawa byłyby odmiennie wykładany, a nie

tych, w których doszło do różnej oceny stanu faktycznego. W sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych różnice w orzekaniu o prawie do określonego

świadczenia, wynikające z ocen różnych stanów faktycznych w stosunku do

różnych osób, ubiegających się o takie same świadczenia, nie są bowiem

„rozbieżnościami w orzecznictwie", o których stanowi art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c., a

okoliczność, że nie wszyscy wnioskodawcy uzyskują świadczenia, o które się

ubiegali, nie jest okolicznością uzasadniającą rozpoznanie skargi kasacyjnej (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego 2002 r., II UKN 144/01, OSNPwkł. 2002 nr 13, poz. 11).

Kierując

się

przedstawionymi

motywami,

Sąd

Najwyższy

uznał,

iż

ubezpieczona nie wykazała potrzeby rozpoznania jej skargi kasacyjnej. Dlatego, na

podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., orzekł, jak w sentencji.