III UK 60/18 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III UK 60/18 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 7 marca 2019 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (przewodniczący, sprawozdawca)‎SSN Zbigniew Korzeniowski‎SSN Romualda Spyt w sprawie z odwołania J. T.-B.‎od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w J.‎o zwrot świadczenia,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 7 marca 2019 r.,‎skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]‎z dnia 23 listopada 2017 r., sygn. akt III AUa […], 1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od odwołującej się na rzecz organu rentowego kwotę 240 (dwieście czterdzieści) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 23 listopada 2017 r. Sąd Apelacyjny w […] oddalił apelację od wyroku z dnia 17 stycznia 2017 r., którym Sąd Okręgowy w K. oddalił odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w J. z dnia 17 marca 2016 r. zobowiązującej J. T.-B. do zwrotu nienależnego świadczenia w kwocie 11.397,66 zł w związku z osiągnięciem przychodu przekraczającego o 24.367,42 zł wyższą graniczną kwotę ustaloną dla 2015 r. na 61.119,90 zł.Sąd odwoławczy uznał za trafne ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, zgodnie z którymi ubezpieczona w okresie od 1 stycznia 2015 r. do 7 maja 2015 r. korzystała z zasiłku macierzyńskiego i z tego tytułu otrzymała łącznie kwotę 27.368,50 zł.

Niezależnie od tego, będąc rencistką, prowadziła od maja 2015 r. pozarolniczą działalność gospodarczą, osiągając przychód w wysokości 58.118,82 zł. Łącznie odwołująca się uzyskała w 2015 r. przychód w kwocie 85.487,32 zł, co spowodowało, że przekroczona została wyższa kwota graniczna ustalona na ten rok w wysokości 61.119,90 zł o 24.367,42 zł.Sąd drugiej instancji zaakceptował też ocenę prawną spornej w sprawie okoliczności odnośnie do uwzględnienia kwot pobranego przez odwołującą się zasiłku macierzyńskiego w kwocie przychodu stanowiącego podstawę rozliczenia jej świadczenia rentowego za 2015 r.

Sąd ten wskazał, że zgodnie z art. 104 ust. 6 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2018 r., poz. 1280 ze zm.; dalej jako ustawa emerytalna), za przychód, o którym mowa w ust. 1, uważa się również kwoty pobranych zasiłków: chorobowego, macierzyńskiego i opiekuńczego oraz wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy, wypłacanego na podstawie przepisów Kodeksu pracy, i kwoty świadczenia rehabilitacyjnego i wyrównawczego, zasiłku wyrównawczego i dodatku wyrównawczego.

Również z § 2 ust. 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 22 lipca 1992 r. w sprawie szczegółowych zasad zawieszania lub zmniejszania emerytury i renty (Dz.U. Nr 58, poz. 290 ze zm.; dalej także jako rozporządzenie) wynika, że przy ustalaniu kwoty osiąganego dochodu dolicza się kwoty pobranych zasiłków: chorobowego, macierzyńskiego i opiekuńczego oraz kwoty świadczenia rehabilitacyjnego i wyrównawczego, zasiłku wyrównawczego i dodatku wyrównawczego. Oba te przepisy rozwijają ogólnie zdefiniowane w art. 104 ust. 1 ustawy emerytalnej i w § 1 rozporządzenia określenie pojęcia przychodu odnoszącego się do wszystkich świadczeniobiorców, których świadczenia podlegają rozliczeniu w razie osiągania przychodu z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego.

Nie może być więc mowy o odmiennym w tym względzie traktowaniu tych osób, dla których tytułem ubezpieczenia jest pozarolnicza działalność gospodarcza, do czego musiałoby prowadzić uwzględnienie argumentacji apelującej, bo kłóciłoby to się z wyrażoną w art. 2a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2019 r., poz. 300 ze zm.; dalej jako ustawa systemowa) zasadą równego traktowania wszystkich ubezpieczonych, między innymi, w zakresie obliczania wysokości świadczeń.

Sąd Apelacyjny zwrócił również uwagę, że pojęcie przychodu, jakim posługuje się ustawodawca w art. 104 ustawy emerytalnej, nawiązuje do przychodu przewidzianego w ustawie z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2018 r., poz. 1509 ze zm.), a na gruncie tej regulacji nie budzi wątpliwości, że zasiłek macierzyński podlega opodatkowaniu.W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku J. T.-B. zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: art. 104 ust. 1 w zw. z art. 104 ust. 1a w zw. z art. 104 ust. 6 ustawy emerytalnej, przez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że na kwotę przychodów emeryta i rencisty prowadzącego pozarolniczą działalność gospodarczą, oprócz wymienionego w art. 104 ust. 1a ustawy przychodu stanowiącego podstawę wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne, składają się również kwoty pobranych zasiłków chorobowego, macierzyńskiego i opiekuńczego oraz wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy i kwoty świadczenia rehabilitacyjnego i wyrównawczego, zasiłku wyrównawczego i dodatku wyrównawczego, o których mowa w art. 104 ust. 6 ustawy, podczas gdy prawidłowa wykładnia wskazanych przepisów prowadzi do wniosku, że art. 104 ust. 1a określa wyłączną podstawę ustalenia przychodu, o którym mowa w art. 104 ust. 1 w przypadku emeryta i rencisty prowadzącego pozarolniczą działalność gospodarczą i do tego ustalenia nie znajduje zastosowania art. 104 ust. 6 w/w ustawy.Mając powyższe na uwadze, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.W uzasadnieniu skargi podniesiono, między innymi, że Sąd drugiej instancji błędnie uznał, iż do przychodów emeryta i rencisty prowadzącego pozarolniczą działalność zalicza się również kwoty pobranych zasiłków, w tym macierzyńskiego.

Zdaniem skarżącej, art. 104 ust. 1a ustawy emerytalnej stanowi samodzielną jednostkę aktu normatywnego, precyzując, w jaki sposób ustala się przychód, o którym mowa w art. 104 ust. 1 tej ustawy, w przypadku emerytów i rencistów prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą. Ustawodawca w sposób jednoznaczny wskazał, co stanowi podstawę tego przychodu, odsyłając przy jego ustalaniu wyłącznie do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne w rozumieniu przepisów ustawy systemowej. Przepis art. 104 ust. 6 ustawy emerytalnej wskazuje wyłącznie podstawę ustalenia przychodu, o którym mowa w ust. 1 tego artykułu, ale już nie w rozumieniu ust. 1a, który określa sposób ustalenia przychodu emeryta i rencisty prowadzącego pozarolniczą działalność gospodarczą.

Tym samym rozwiązania zawartego w art. 104 ust. 6 ustawy emerytalnej nie stosuje się do przychodu ustalanego na podstawie art. 104 ust. 1a tej ustawy, a więc do emerytów i rencistów prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą.Organ rentowy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie od skarżącej kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Dla prawidłowej wykładni przepisów art. 104 ustawy emerytalnej w zakresie dotyczącym świadczeniobiorców prowadzących pozarolniczą działalność istotne jest prześledzenie zmian, jakie odnośnie do określenia kwot osiąganych z tej działalności i mających wpływ na zawieszenie lub zmniejszenie świadczeń następowały na przestrzeni lat. Z dniem 1 stycznia 1999 r. utraciła moc obowiązującą ustawa z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U.

Nr 104, poz. 450 ze zm.; dalej: ustawa o rewaloryzacji). Ustawa ta wiązała skutek w postaci zawieszenia prawa do emerytury lub renty albo zmniejszenia należnych z wymienionych tytułów świadczeń z pojęciem dochodu. Zgodnie bowiem z art. 24 ust. 1 ustawy o rewaloryzacji, prawo do emerytury, renty inwalidzkiej i renty rodzinnej ulegało zawieszeniu lub świadczenia te ulegały zmniejszeniu, na zasadach określonych w ust. 3-6, w razie osiągania wynagrodzenia lub dochodu z tytułu wykonywania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo pozarolniczej działalności gospodarczej, której wykonywanie podlega obowiązkowi ubezpieczenia społecznego.

Chociaż przepisy tej ustawy nie zawierały definicji pojęcia „dochód”, to jednak w orzecznictwie i doktrynie dominowało stanowisko, że należy posługiwać się takim jego znaczeniem, jakie nadają mu przepisy podatkowe, a konkretnie art. 10 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. W konsekwencji przyjmowano, że dochód, o którym mowa w przepisach ustawy o rewaloryzacji, jest przychodem pomniejszonym o koszty jego uzyskania (por. uchwałę Sądu Najwyższego z 28 września 1994 r., II UZP 26/94, OSNAPiUS 1994 nr 12, poz. 196, czy wyrok Sądu Najwyższego z 3 października 1996 r., II URN 25/96, OSNAPiUS 1997 nr 9, poz. 154).

Jednocześnie z § 2 ust. 2 rozporządzenia z 22 lipca 1992 r., wydanego na podstawie art. 25 ust. 4 ustawy o rewaloryzacji, wynikało, że przy ustalaniu kwoty osiąganego dochodu dolicza się kwoty pobranych zasiłków: chorobowego, macierzyńskiego i opiekuńczego oraz kwoty świadczenia rehabilitacyjnego i wyrównawczego, zasiłku wyrównawczego i dodatku wyrównawczego.Z dniem 1 stycznia 1999 r. weszły w życie przepisy ustawy emerytalnej. W myśl art. 104 ust. 1 tej ustawy, prawo do emerytury lub renty ulega zawieszeniu lub świadczenia te ulegają zmniejszeniu, na zasadach określonych w ustawie, w razie osiągania przychodu z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego oraz z tytułu pełnienia określonej służby.

Stosownie zaś do treści art. 104 ust. 2 tej ustawy, za działalność podlegającą obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, o której mowa w ust. 1, uważa się zatrudnienie, służbę lub inną pracę zarobkową albo prowadzenie pozarolniczej działalności, z uwzględnieniem ust.

3. Przepisy ustawy emerytalnej związały instytucję zawieszenia praw wynikających z emerytury lub renty oraz zmniejszenia świadczeń emerytalnych i rentowych z pojęciem przychodu. Pojęcie to obejmuje także koszty uzyskania przychodu, a zatem „odrywa się” od rzeczywistych dochodów emerytów i rencistów. Zgodnie bowiem z brzmieniem art. 4 pkt 9 ustawy systemowej, chodzi tutaj o przychody w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych z tytułu: zatrudnienia w ramach stosunku pracy, pracy nakładczej, służby, wykonywania mandatu posła lub senatora, wykonywania pracy w czasie odbywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania, pobierania zasiłku dla bezrobotnych, świadczenia integracyjnego i stypendium wypłacanych bezrobotnym oraz stypendium sportowego, a także z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności oraz umowy agencyjnej lub umowy zlecenia, jak również z tytułu współpracy przy tej działalności lub współpracy przy wykonywaniu umowy oraz przychody z działalności wykonywanej osobiście przez osoby należące do składu rad nadzorczych, niezależnie od sposobu ich powoływania.

Zgodnie z treścią art. 14 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, za przychód z działalności, o której mowa w art. 10 ust. 1 pkt 3 (pozarolnicza działalność gospodarcza), uważa się kwoty należne, choćby nie zostały faktycznie otrzymane, po wyłączeniu wartości zwróconych towarów, udzielonych bonifikat i skont. U podatników dokonujących sprzedaży towarów i usług opodatkowanych podatkiem od towarów i usług, za przychód z tej sprzedaży uważa się przychód pomniejszony o należny podatek od towarów i usług.

Zmiana podstawy rozliczania świadczenia emerytalnego i rentowego (z dochodu na przychód) nie wpłynęła na sposób ustalania tej podstawy w przypadku pobierania przez świadczeniobiorcę w okresie rozliczeniowym zasiłków i innych świadczeń wymienionych w art. 104 ust. 6 ustawy emerytalnej. Zgodnie z tym przepisem za przychód, o którym mowa w ust. 1, czyli także z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności, uważa się również kwoty pobranych zasiłków: chorobowego, macierzyńskiego i opiekuńczego oraz wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy, wypłacanego na podstawie przepisów Kodeksu pracy, i kwoty świadczenia rehabilitacyjnego i wyrównawczego, zasiłku wyrównawczego i dodatku wyrównawczego.Zmiana stanu prawnego polegająca na rozliczaniu świadczeń emerytalnych i rentowych przy uwzględnianiu przychodu a nie dochodu spowodowała pogorszenie warunków wypłacania świadczeń emerytalnych i rentowych osobom uzyskującym przychody z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej (osiągających wysokie przychody, ale ponoszących również wysokie koszty ich uzyskania, niebrane pod uwagę przy ustalaniu, czy ich prawo do świadczeń ulega zawieszeniu lub zmniejszeniu).

W efekcie skarg kierowanych przez te osoby podjęte zostały prace nad nowelizacją ustawy emerytalnej. Na mocy art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 1999 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 70, poz. 774) do art. 104 ustawy o emeryturach i rentach dodany został ustęp 1a stanowiący, że dla emerytów i rencistów prowadzących pozarolniczą działalność za przychód, o którym mowa w ust. 1, przyjmuje się przychód stanowiący podstawę wymiaru składki na ubezpieczenia społeczne w rozumieniu przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych, czyli co do zasady kwotę zadeklarowaną, nie niższą jednak niż 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego przyjętego do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek, ogłoszonego w trybie art. 19 ust. 10 na dany rok kalendarzowy (art. 18 ust. 8 ustawy systemowej).Z powyższego wynika, że dodanie ust. 1a do art. 104 ustawy emerytalnej miało na celu wyłącznie uniezależnienie zawieszania lub zmniejszania świadczeń osób prowadzących pozarolniczą działalność od osiąganego przez nie przychodu w rozumieniu ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych i związanie rozliczania tych świadczeń z przychodem stanowiącym podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne.

Inaczej rzecz ujmując, art. 104 ust. 1a ustawy emerytalnej ingeruje wyłącznie w treść art. 104 ust. 1 tej ustawy, ustanawiając wyjątek od wyrażonej tam ogólnej zasady o uwzględnianiu przy rozliczaniu świadczeń emerytalnych i rentowych przychodu z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego rozumianemu jak w ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych. Wynika to zresztą z samej konstrukcji art. 104 ust. 1a ustawy, stanowiącego o przyjmowaniu dla emerytów i rencistów prowadzących pozarolniczą działalność do rozliczenia pobranych przez nich świadczeń przychodu stanowiącego podstawę wymiaru składki na ubezpieczenia społeczne w rozumieniu przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych za przychód, o którym mowa w ust. 1.Jeżeli zatem przychód określony w art. 104 ust. 1a ustawy emerytalnej jest dla osób prowadzących pozarolniczą działalność przychodem, o którym mowa w art. 104 ust. 1 tej ustawy, to znajduje do osiąganego przez nie przychodu zastosowanie również art. 104 ust. 6 ustawy, także odwołujący się do przychodu, o którym mowa w ust. 1 (za przychód, o którym mowa w ust. 1 uważa się również kwoty pobranych zasiłków i innych wymienionych tam świadczeń).

W zawartym w art. 104 ust. 6 ustawy emerytalnej odesłaniu do art. 104 ust. 1 zawiera się zatem także odesłanie do art. 104 ust. 1a tej ustawy.Nie ma więc racji skarżąca, twierdząc że art. 104 ust. 6 ustawy emerytalnej wskazuje wyłącznie podstawę ustalenia przychodu, o którym mowa w ust. 1 tego artykułu, ale już nie w rozumieniu ust. 1a, który określa sposób ustalenia przychodu emeryta i rencisty prowadzącego pozarolniczą działalność gospodarczą, wobec czego rozwiązanie zawarte w art. 104 ust. 6 ustawy emerytalnej miałoby nie mieć zastosowania do przychodu ustalanego na podstawie art. 104 ust. 1a tej ustawy, a więc do emerytów i rencistów prowadzących pozarolniczą działalność.Z tych przyczyn brak było podstaw do uwzględnienia skargi kasacyjnej, w związku z czym Sad Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39814 k.p.c. i art. 39821 w związku z art. 108 § 1 k.p.c.).