III UK 56/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III UK 56/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 lipca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska

SSA Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania S. B. i C. B.

od decyzji Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Oddziału Regionalnego w

P. o podleganie rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 26 lipca 2006 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego

od wyroku Sądu Apelacyjnego w R.

z dnia 17 listopada 2005 r., sygn. akt III AUa …/05,

uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację C.B. i S. B. od

wyroku Sądu Okręgowego

- Sądu Pracy i

Ubezpieczeń

Społecznych w R. z dnia 28 czerwca 2005 r., sygn. akt IV U …/05,

nie obciążając wnioskodawców kosztami postępowania.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w R. wyrokiem z dnia

28 czerwca 2005 r. oddalił odwołanie S. B. i C. B. od decyzji Kasy Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego Oddziału Regionalnego w P. z dnia 18 lutego 2005 r.

stwierdzającej ustanie wobec wnioskodawców ubezpieczenia społecznego rolników

w pełnym zakresie od 1 stycznia 2003 r.

Sąd ten ustalił, że C. B. od 1993 r. rozpoczęła prowadzenie działalności

gospodarczej w zakresie handlu w formie spółki cywilnej, do której w dniu 31

grudnia 1993 r. przystąpił także jej mąż – S. B. W dniu 1 lipca 2002 r.

wnioskodawcy

złożyli

w

Kasie

Rolniczego

Ubezpieczenia

Społecznego

oświadczenie, że chcą podlegać ubezpieczeniu społecznemu rolników, jako że w

tej dacie byli też współwłaścicielami gospodarstwa rolnego położonego na terenie

gminy A. Odwołujący załączyli także postanowienie Sądu Rejonowego w R. z dnia

19 listopada 2001 r. dotyczące wpisu do KRS spółki jawnej powstałej na skutek

zawarcia stosownej umowy przez dotychczasowych wspólników spółki cywilnej.

Decyzją

z dnia

lipca

2002

r. organ

rentowy stwierdził

podleganie

wnioskodawców ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy od 1 lipca

2002 r. Kolejną decyzją z dnia 17 lutego 2004 r. ten sam organ uznał, że od 1

kwietnia 2004 r. wobec odwołujących ustało ubezpieczenie społeczne rolników. Na

skutek odwołania C. i S. B. od tej decyzji, Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 29 lipca

2004 r. w sprawie IV U …/04 dokonał jej zmiany poprzez ustalenie, że

wnioskodawcy podlegają takiemu ubezpieczeniu od 1 kwietnia 2004 r. Sąd

Apelacyjny, rozpoznając apelację organu rentowego, uchylił jednak ten wyrok wraz

z poprzedzającą go decyzją i przekazał sprawę Kasie Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego do ponownego rozpoznania. Konsekwencją tego orzeczenia była

zaskarżona w niniejszej sprawie decyzja z dnia 18 lutego 2005 r. stwierdzająca

ustanie ubezpieczenia społecznego rolników w stosunku do wnioskodawców od

dnia 1 stycznia 2003 r., którą Sąd pierwszej instancji uznał za prawidłową.

Sąd Okręgowy wskazał, że stosownie do art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia

1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz. U. z 1998 r., Nr 7,

poz. 25 ze zm.), rolnik, który podlegając ubezpieczeniu w pełnym zakresie z mocy

ustawy nieprzerwanie co najmniej 1 rok, podejmuje pozarolniczą działalność

gospodarczą, nie będąc pracownikiem i nie pozostając w stosunku służbowym,

podlega nadal temu ubezpieczeniu. Wnioskodawcy jako wspólnicy spółki jawnej nie

prowadzili działalności gospodarczej, bowiem taką działalność prowadziła spółka,

co wynikało z obowiązujących wówczas przepisów ustawy z dnia 19 listopada 1999

r. – Prawo o działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 101, poz. 1178 ze zm.), do

których odwoływała się ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), stanowiąc w art. 8 ust.

6 pkt 1, że osobą prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą jest osoba

prowadząca taką działalność na podstawie przepisów o działalności gospodarczej

lub innych przepisów szczególnych. W takiej sytuacji odwołujący jako osoby

fizyczne nie podlegali obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu

prowadzenia działalności gospodarczej, wobec czego objęci byli ubezpieczeniem

społecznym rolników. Stan taki trwał do 31 grudnia 2002 r.

Z dniem 1 stycznia 2003 r. zmieniony został art. 8 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych i stosownie do treści

przepisu zawartego w ust. 6 pkt 4 tego artykułu, wspólnicy spółki jawnej zostali

zaliczeni do osób prowadzących pozarolniczą działalność i tym samym objęci

obowiązkowym ubezpieczeniem z tego tytułu (art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych). Przepis art. 5a ustawy

z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, prawo pozostania

w rolniczym ubezpieczeniu przyznaje tym rolnikom, którzy podejmują pozarolniczą

działalność gospodarczą na podstawie przepisów o działalności gospodarczej.

Zgodnie z art. 4 aktualnie obowiązującej ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie

działalności gospodarczej, przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna i

jednostka organizacyjna, nie będąca osobą prawną, której odrębna ustawa

przyznaje zdolność prawną – wykonująca we własnym imieniu działalność

gospodarczą. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, wnioskodawcy jako wspólnicy

spółki jawnej są osobami prowadzącymi działalność gospodarczą w świetle tej

definicji, ale zgodnie z art. 8 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych, nie są zaliczani do prowadzących pozarolniczą

działalność gospodarczą, o której mowa w art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r.

o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w R. wyrokiem z

dnia 17 listopada 2005 r. zmienił zaskarżony przez wnioskodawców wyrok Sądu

Okręgowego oraz poprzedzającą go decyzję Kasy Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego w ten sposób, że ustalił podleganie C. B. i S. B. rolniczemu

ubezpieczeniu społecznemu z mocy ustawy w pełnym zakresie od 1 stycznia 2003

r. do 30 września 2004 r. i zasądził od organu rentowego na rzecz wnioskodawców

kwotę 180 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd drugiej instancji podniósł, że włączenie odwołujących do systemu

rolniczego ubezpieczenia społecznego od dnia 1 lipca 2002 r. nastąpiło na

podstawie art. 2 ustawy z dnia 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników, co oznacza, że nie spełniali warunków do

dokonania wyboru ubezpieczenia w oparciu o art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia

1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Przepis, na podstawie którego objęto

wnioskodawców ubezpieczeniem rolniczym, został uchylony z dniem 2 maja 2004 r.

(art. 2 ustawy z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu

społecznym

rolników).

Ta

zmiana

w

obowiązującym

porządku

prawnym

spowodowała, że nie mogły nadal podlegać ubezpieczeniu społecznemu rolników

osoby

prowadzące

pozarolniczą

działalność

gospodarczą,

która

była

opodatkowana na innych zasadach niż określone w przepisach o zryczałtowanym

podatku dochodowym, lub gdy podatek należny za rok 2003 przekroczył kwotę

2528 zł. W ocenie Sądu Apelacyjnego, regulacja zawarta w tym przepisie stanowi

samodzielną podstawę, eliminującą z rolniczego ubezpieczenia społecznego

osoby, które znalazły się w takiej sytuacji, jak odwołujący w tej sprawie. Sąd drugiej

instancji zwrócił przy tym uwagę, że wnioskodawcy z własnej inicjatywy zgłosili się

od 1 października 2004 r. do ubezpieczenia w Zakładzie Ubezpieczeń

Społecznych, gdyż jako wspólnicy spółki jawnej podlegają opodatkowaniu na

zasadach ogólnych.

Niezależnie

od

powyższego,

Sąd

Apelacyjny

stwierdził,

że

wbrew

odmiennemu stanowisku Sądu pierwszej instancji, przepisy ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych nie mają zastosowania

do rozstrzygnięcia tej sprawy. Przepis art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990

r. o ubezpieczeniu społecznym rolników dozwala bowiem na odpowiednie

stosowanie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, ale tylko w kwestiach,

które nie znajdują w niej samodzielnego uregulowania.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego złożyła Kasa Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego Oddział Regionalny w P., która zaskarżyła go w

całości, zarzucając naruszenie prawa materialnego w postaci:

-

art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz. U. z 1998 r., Nr 7,

poz. 25 ze zm.) oraz art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 12 ust. 1 i art. 8 ust. 6 pkt 4

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(Dz. U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) poprzez błędne przyjęcie, że wnioskodawcy

w okresie od 1 stycznia 2003 r. do 30 września 2004 r. podlegali z mocy

ustawy ubezpieczeniu społecznemu rolników, mimo że powinni w tym czasie

podlegać ubezpieczeniu w ZUS;

-

art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym

rolników poprzez przyjęcie, że w kwestii ubezpieczenia społecznego

wspólników spółki jawnej nie znajdują zastosowania przepisy ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych;

-

art. 2 ustawy z dnia 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników (Dz. U. Nr 124, poz. 858) oraz art. 2 ustawy z dnia 2

kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników

oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 91, poz. 873) polegające

na niewłaściwym zastosowaniu tych przepisów i powodujące w konsekwencji

nieprawidłowe uznanie, iż podstawy prawnej wyłączenia wnioskodawców z

ubezpieczenia rolniczego nie stanowiły przepisy ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych.

Opierając skargę na takiej podstawie, organ rentowy wniósł o zmianę w całości

zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie apelacji ubezpieczonych od wyroku Sądu

Okręgowego oraz o

zasądzenie od wnioskodawców kosztów zastępstwa

procesowego przed Sądem Najwyższym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Problem prawny występujący w tej sprawie budził szereg wątpliwości, czego

wynikiem była także rozbieżność orzecznictwa Sądu Najwyższego w tym

przedmiocie, co z kolei dało asumpt do poddania tego zagadnienia do

rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego, który w uchwale z

dnia 22 lutego 2006 r., I UZP 4/05 (dotychczas nie publikowanej) stwierdził, że

rolnik prowadzący gospodarstwo rolne oraz pozarolniczą działalność jako wspólnik

spółki jawnej nie korzysta po dniu 1 stycznia 2003 r. z prawa wyboru rolniczego

tytułu ubezpieczenia społecznego dokonanego na podstawie art. 5a ustawy z dnia

20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz. U. z

1998 r., Nr 7, poz. 25 ze zm.) oraz art. 2 ustawy z dnia 12 września 1996 r. o

zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. Nr 24, poz. 585) i od

tej daty podlega ubezpieczeniu społecznemu jako osoba prowadząca pozarolniczą

działalność (art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - Dz. U. Nr 137, poz. 887

ze zm.).

W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że określenie

rolnika podlegającego rolniczemu tytułowi ubezpieczenia społecznego zależy od

spełnienia przesłanek określonych w przepisach ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników. Zgodnie z art. 16 ust. 1 pkt 1 tej ustawy, rolnik, którego

gospodarstwo obejmuje obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub

dział specjalny, podlega z mocy ustawy ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu.

Przepisu tego nie stosuje się do osoby, która podlega innemu ubezpieczeniu

społecznemu lub ma ustalone prawo do emerytury lub renty (ust. 3). Podobnie,

stosownie do art. 7 ust. 1 pkt 1 ustawy, ubezpieczeniu wypadkowemu,

chorobowemu i macierzyńskiemu podlega z mocy ustawy rolnik, którego

gospodarstwo obejmuje obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub

dział specjalny, jeżeli rolnik ten nie podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu i

nie ma ustalonego prawa do emerytury lub renty. Regulacje te wyznaczały

subsydiarny standard polegania rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu rolnika

prowadzącego

gospodarstwo

rolne,

ograniczony

ustawowym

warunkiem

niepodlegania innemu ubezpieczeniu społecznemu, przez które rozumie się

ubezpieczenie społeczne lub zaopatrzenie emerytalne, określone w odrębnych

przepisach (art. 6 pkt 12 ustawy).

Zasada pierwszeństwa podlegania przez rolnika innemu niż rolniczy tytuł

ubezpieczenia społecznego doznała wyłomu przez dodanie ustawą z dnia 12

września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. Nr

124, poz. 585) do ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, z dniem 1 stycznia

1997 r., art. 5a stanowiącego, że rolnik lub domownik, który podlegając

ubezpieczeniu (rolniczemu) w pełnym zakresie z mocy ustawy, nieprzerwanie co

najmniej 1 rok, podejmuje pozarolniczą działalność gospodarczą nie będąc

pracownikiem i nie pozostając w stosunku służbowym, podlega nadal temu

ubezpieczeniu

(rolniczemu).

Może

on

podlegać

innemu

ubezpieczeniu

społecznemu wówczas, gdy złoży Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych lub Kasie

Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego oświadczenie, że chce podlegać innemu

ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej, o ile

spełnia w tym zakresie warunki określone w odrębnych przepisach. Ustawa ta

zawierała także przejściowy przepis art. 2, zgodnie z którym rolnik lub domownik,

który w dniu wejścia w życie tej ustawy podlegał innemu ubezpieczeniu z tytułu

pozarolniczej działalności gospodarczej, nie będąc pracownikiem i nie pozostając w

stosunku

służbowym,

a

spełniał

inne

warunki

podlegania

ubezpieczeniu

społecznemu rolników z mocy ustawy w pełnym zakresie, mógł złożyć Zakładowi

lub Kasie oświadczenie, że chce podlegać temu ubezpieczeniu z wyłączeniem

innego ubezpieczenia społecznego.

Przepisy art. 6 ust. 1 pkt 5 i art. 12 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, zwanej dalej ustawą systemową, stanowią, iż obowiązkowo

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym oraz wypadkowemu podlegają osoby

prowadzące pozarolniczą działalność, przez które - stosownie do pierwotnego

brzmienia art. 8 ust. 6 ustawy - rozumiano osoby prowadzące pozarolniczą

działalność gospodarczą na podstawie przepisów o działalności gospodarczej lub

innych przepisów szczególnych (pkt 1), twórców i artystów (pkt 2) oraz osoby

wykonujące wolny zawód w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób

fizycznych (pkt 3). Równocześnie pierwotnie niezmienione pozostało prawo wyboru

przez rolników, prowadzących równocześnie działalność gospodarczą, rolniczego

tytułu ubezpieczenia według art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników,

które odnosiło się wyłącznie do rolników podejmujących pozarolniczą działalność

gospodarczą, a nie każdą działalność pozarolniczą podlegającą powszechnemu

obowiązkowi ubezpieczenia społecznego w rozumieniu art. 6 ust. 5 ustawy

systemowej. Równocześnie z art. 5 ust. 1 tej ostatniej ustawy wynika

pierwszeństwo podlegania powszechnemu obowiązkowi ubezpieczeń społecznych

na podstawie jej przepisów, a ubezpieczeniu społecznemu rolników tylko wtedy,

gdy nie podlegają powszechnemu systemowi ubezpieczeń społecznych w

następstwie zastosowania art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Prawo wyboru rolniczego tytułu ubezpieczenia społecznego przysługuje zatem

wyłącznie rolnikowi, który równocześnie prowadzi pozarolniczą działalność

gospodarczą. Inny rodzaj pozarolniczej działalności nie daje rolnikowi takiego

uprawnienia.

Sąd Najwyższy wskazał, że w dotychczasowej judykaturze orzekanie o prawie

wyboru rolniczego tytułu ubezpieczenia społecznego z art. 5a ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników było uzależnione od przesądzenia tego, czy po

wejściu w życie przepisów ustawy systemowej wspólnicy spółki jawnej podlegali

obowiązkowi ubezpieczenia społecznego jako osoby prowadzące pozarolniczą

działalność gospodarczą, jak w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2005 r., I

UK 258/04 (OSNP 2006 nr 3 - 4, poz. 58), czy też zostali przejściowo pominięci

(wyłączeni) z podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym, jak w

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia 2005 r., I UK 157/04 (OSNP 2005 nr

17, poz. 274). W tym pierwszym orzeczeniu Sąd Najwyższy uznał, że w okresie od

1 stycznia 1999 r. do 31 grudnia 2002 r. wspólnicy spółki jawnej podlegali

obowiązkowi ubezpieczenia społecznego jako osoby prowadzące działalność

gospodarczą. Taka koncepcja została poparta istotnymi argumentami wykładni

funkcjonalnej i systemowej. Sąd Najwyższy założył, że w zakresie obowiązku

ubezpieczenia społecznego wspólników spółki jawnej istnieje luka aksjologiczna, a

nie prawna. Nie ma usprawiedliwionych argumentów, aby przyjąć, że ustawodawca

od 1 stycznia 1999 r. zrezygnował w ukształtowanego zakresu podmiotowego

obowiązkowego ubezpieczenia z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności

gospodarczej, zwłaszcza na „jakiś przejściowy, niewytłumaczalny racjonalnie,

przypadkowy okres”. W zakresie prowadzenia działalności gospodarczej ustawa

systemowa odsyła nie tylko do przepisów ustawy o działalności gospodarczej, ale

także do przepisów innych ustaw. Na takim gruncie Sąd Najwyższy uznał, że status

prawny spółki jawnej i jej wspólników wynikający z Kodeksu spółek handlowych nie

uległ zasadniczym zmianom w porównaniu z ich sytuacją wyznaczoną poprzednio

przez przepisy Kodeksu handlowego. Jakkolwiek podmiotem gospodarczym była i

jest spółka jawna, to w sferze i dla celów ubezpieczeń społecznych jej wspólnicy

powinni być traktowani jako osoby prowadzące działalność gospodarczą i z tego

tytułu objęci ubezpieczeniem społecznym. Taka wykładnia jest zgodna z zasadami

ubezpieczeń społecznych, w tym z zasadą powszechności, polegającą na objęciu

przymusem ubezpieczenia wszystkich zarobkujących własną pracą niezależnie od

podstawy jej świadczenia, a także z zasadą równego traktowania ubezpieczonych

w zakresie objęcia obowiązkiem ubezpieczenia (art. 2a ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy

systemowej). Przyjęta koncepcja uznania wspólników spółki jawnej za osoby

prowadzące działalność gospodarczą prowadziła do wniosku, że rolnikowi,

będącemu jednocześnie wspólnikiem spółki jawnej podlegającym systemowi

ubezpieczeń społecznych jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność

gospodarczą, przysługiwałoby prawo wyboru rolniczego tytułu ubezpieczenia na

podstawie art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników tylko do dnia 1

stycznia 2003 r. - dodania pkt 4 do art. 8 ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, stanowiącego że wspólnik spółki jawnej jest osobą prowadzącą

działalność

pozarolniczą

objętą

powszechnym

obowiązkiem

ubezpieczenia

społecznego, która jest innym rodzajem działalności niż pozarolnicza działalność

gospodarcza (art. 8 ust. 6 pkt 1). Takie uznanie w zbiegu z rolniczym tytułem

ubezpieczenia społecznego dawało rolnikowi prawo wyboru rolniczego tytułu

ubezpieczenia społecznego do dnia 1 stycznia 2003 r. (art. 5a ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników). Powyższe oznaczało, że dodanie pkt 4 do art.

8 ust. 6 ustawy systemowej miało skutek merytoryczny, ponieważ do dnia tej

nowelizacji ustawy systemowej wspólnicy spółki jawnej byli traktowani jako osoby

prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą (art. 8 ust. 6 pkt 1 sprzed

nowelizacji) także przez organy ubezpieczeń społecznych (rentowe). Natomiast

wskutek tej nowelizacji - po dniu 1 stycznia 2003 r. - wspólnicy spółek jawnych

zostali wskazani jako osoby prowadzące jedynie działalność pozarolniczą (art. 8

ust. 6 pkt 4), która nie mogła być dalej uznawana za pozarolniczą działalność

gospodarczą w rozumieniu art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy systemowej w związku z art.

5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

W innej koncepcji, wyrażonej w wyroku z 25 stycznia 2005 r., Sąd Najwyższy

uznał, że członkostwo w handlowych spółkach osobowych nie było prowadzeniem

działalności gospodarczej w rozumieniu art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 19 listopada

1999 r. - Prawo o działalności gospodarczej, gdyż status przedsiębiorcy

podejmującego i wykonującego działalność gospodarczą przysługiwał tylko

osobowej spółce handlowej mającej zdolność prawną, nie zaś jej wspólnikom. W

konsekwencji, rolnicy - będący wspólnikami handlowej spółki jawnej - w ogóle nie

spełniali

warunków

do

podlegania

innemu,

niż

rolnicze,

ubezpieczeniu

społecznemu i dlatego nie znajdował do nich zastosowania art. 5a ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników. Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały

podniósł, że to stanowisko, jak się wydaje, zostało oparte na założeniu, że

przejściowo - od wejścia w życie ustawy systemowej do dnia 1 stycznia 2003r. wspólnicy spółki jawnej jakoby w ogóle nie podlegali systemowi obowiązkowych

ubezpieczeń społecznych z tytułu członkostwa i działalności w tej spółce prawa

handlowego, a zostali włączeni do systemu ubezpieczeń dopiero w dniu 1 stycznia

2003 r. przez dodanie punktu 4 do art. 8 ust. 6 ustawy systemowej, uznającego,

między innymi, wspólników spółek jawnych za osoby prowadzące działalność

pozarolniczą objętą powszechnym obowiązkiem ubezpieczenia społecznego. Takie

stanowisko zakładało, że wspólnicy spółki jawnej pierwotnie nie podlegali

obowiązkowi ubezpieczenia społecznego pod rządem ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych (niezależnie od tego, czy pominięcie ich było zamierzone

przez ustawodawcę, czy też wynikało z przeoczenia), a wcześniejszy obowiązek

ubezpieczenia wspólników takich spółek istniejący na podstawie przepisów

dotychczasowych jakoby wygasał z mocy prawa.

Zdaniem Sądu Najwyższego w powiększonym składzie, takie założenie

pozostaje w zasadniczej opozycji do wprowadzenia ustawą systemową z dnia 13

października 1998 r. ujednoliconego systemu ubezpieczeń społecznych, którego

podstawowym celem było scalenie i ujednolicenie zasad podlegania różnym

rodzajom ubezpieczeń społecznych. Nie ma żadnych racjonalnych, ale przede

wszystkim prawnych przesłanek do przyjęcia, że przy okazji tworzenia i

wprowadzenia

ograniczył

systemu

wcześniej

ubezpieczeń

ukształtowany

społecznych

w

wielu

racjonalny

odrębnych

ustawodawca

ustawach

zakres

podmiotowy obowiązkowego ubezpieczenia społecznego, co miałoby polegać na

wyłączeniu

wspólników

spółek

jawnych,

niebędących

pracownikami,

z

obowiązkowego podlegania ubezpieczeniu społecznemu osób prowadzących

działalność gospodarczą. Takie wyłączenie z powszechnego, „scalonego” systemu

ubezpieczenia społecznego podmiotów wcześniej podlegających ubezpieczeniu na

podstawie ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność

gospodarczą, musiałoby mieć wyraźną podstawę prawną, której walor normatywny

byłby wątpliwy ze względu na konstytucyjne zasady państwa prawnego, równości,

w tym prawa do zabezpieczenia społecznego (art. 2, 32 i 57 Konstytucji RP), a

także ustawowy nakaz równego traktowania wszystkich ubezpieczonych (art. 2a

ustawy systemowej). W żadnym razie do takiego wniosku nie prowadzi wykładnia

art. 6 pkt 5 w związku z art. 8 ust. 6 ustawy systemowej, które nie wyłączyły

wspólników

spółek

handlowych

społecznych.

Takie

osoby

z

systemu

podlegają

obowiązkowych

obowiązkowo

ubezpieczeń

ubezpieczeniom

jako

prowadzące pozarolniczą działalność (art. 6 pkt 5 ustawy systemowej) i nie zostały

wskazane

ani

w

zamkniętych

ustawowych

katalogach

jako

podmioty

niepodlegające powszechnemu systemowi ubezpieczeń społecznych (art. 5

ustawy), ani jako osoby, którym ustawa systemowa przyznaje wyłącznie prawo do

dobrowolnego objęcia ubezpieczeniami społecznymi (art. 7) lub możliwość

dobrowolnego kontynuowania obowiązkowych ubezpieczeń społecznych po ich

ustaniu (art. 10 ustawy). W powszechnym systemie ubezpieczeń społecznych nie

ma miejsca na domniemane wyłączenie wspólników spółki jawnej z tego systemu.

Spójna celowościowa i systemowa wykładnia art. 6 pkt 5 w związku z art. 8 ust. 6

ustawy systemowej, które gramatycznie nie wyłączały wspólników spółek

handlowych z powszechnego systemu obowiązkowych ubezpieczeń społecznych,

przemawiała za traktowaniem - w okresie od 1 stycznia 1999 r. (dnia wejścia w

życie ustawy systemowej) do dnia 1 stycznia 2003 r. (dodania pkt 4 do art. 8 ust. 6

tej ustawy) - wspólników spółki jawnej jako podlegających obowiązkowemu

ubezpieczeniu osób prowadzących pozarolniczą działalność (art. 6 pkt 5 ustawy) w

rozumieniu jej art. 8 ust. 6 pkt 1, tj. za uznaniem ich za osoby prowadzące

pozarolniczą

działalność

gospodarczą

na

podstawie

innych

przepisów

szczególnych. Taka koncepcja oznacza, że w tym zakresie nie było żadnej luki ani

aksjologicznej (tak jak to przyjął Sąd Najwyższy w wyroku z 12 maja 2005 r.), ani

prawnej (jak w wyroku Sądu Najwyższego z 25 stycznia 2005 r.). To, że przepisy

prawa ubezpieczeń społecznych nie definiowały pojęcia pozarolniczej działalności

gospodarczej, a jedynie wskazywały osoby prowadzące pozarolniczą działalność

objęte obowiązkowym systemem ubezpieczeń społecznych (art. 8 ust. 6 ustawy

systemowej w pierwotnym brzmieniu), nie oznaczało, że wspólnicy handlowej spółki

jawnej, prowadzącej we wspólnym imieniu przedsiębiorstwo zarobkowe (art. 75 § 1

k.h.) lub przedsiębiorstwo pod własną firmą (art. 22 i nast. k.s.h.), zostali wyłączeni

z systemu obowiązkowych ubezpieczeń społecznych. Przeciwnie, wspólników

spółki jawnej w zakresie prowadzonej przez nią działalności gospodarczej należało

uznać za osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą na podstawie

przepisów szczególnych w rozumieniu art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy systemowej aż do

czasu wyraźnego ustawowego wskazania ich jako osób prowadzących jedynie

pozarolniczą działalność, która z woli ustawodawcy jest pojęciowo oddzielną od

pozarolniczej działalności gospodarczej, co nastąpiło przez dodanie pkt 4 do art. 8

ust. 6 ustawy z dniem 1 stycznia 2003 r. Dopiero od tej daty wspólnik

jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz wspólnicy spółki

jawnej, komandytowej lub partnerskiej nie mogą być traktowani jako osoby

prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą w rozumieniu art. 8 ust. 6 pkt 1

ustawy systemowej, ponieważ z tego kręgu zostali wyłączeni poprzez wyraźne

uznanie ich za osoby prowadzące pozarolniczą działalność (art. 8 ust. 6 pkt 4),

niebędące osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność gospodarczą (art. 8

ust. 6 pkt 1). Za taką koncepcją opowiedział się Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia

16 czerwca 2005 r., I UK 335/04 (OSNP 2006 nr 2-3, poz. 630) i z dnia 23 sierpnia

2005 r., I UK 388/04 (dotychczas nie publikowany), wypowiadając pogląd, że rolnik

prowadzący gospodarstwo rolne, będący jednocześnie wspólnikiem spółki jawnej,

nie ma po dniu 1 stycznia 2003 r. prawa wyboru ubezpieczenia społecznego na

podstawie art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i podlega

ubezpieczeniu społecznemu na podstawie art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność, ale już

nie pozarolniczą działalność gospodarczą. W uzasadnieniu tych stanowisk

wskazano, między innymi, że dokonywana w obrębie prawa ubezpieczeń

społecznych wykładnia systemowa, prowadzi do wniosku, że powszechny system

ubezpieczenia społecznego ma pierwszeństwo przed systemem szczególnym,

jakim

jest

system

ubezpieczenia

społecznego

rolników,

dlatego

wszelkie

wątpliwości należy tłumaczyć na rzecz podlegania powszechnemu systemowi

ubezpieczenia

społecznego.

Oznacza

to,

że

rolnik, będący jednocześnie

wspólnikiem spółki jawnej, nie jest osobą prowadzącą pozarolniczą działalność

gospodarczą na podstawie przepisów o działalności gospodarczej lub innych

przepisów szczególnych (art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w

brzmieniu obowiązującym do 1 maja 2004 r. w związku z art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych), ale osobą prowadzącą jedynie pozarolniczą

działalność w rozumieniu art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy systemowej, która po dniu 1

stycznia 2003 r. nie miała już prawa wyboru rolniczego tytułu ubezpieczenia

społecznego na podstawie art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Określone w tym ostatnim przepisie prawo wyboru podlegania rolniczemu

ubezpieczeniu społecznemu odnosi się tylko do osób prowadzących pozarolniczą

działalność gospodarczą, które wymieniono w art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy

systemowej, a zatem nie obejmuje grup ubezpieczonych prowadzących - inną niż

gospodarcza - pozarolniczą działalność, które wymieniono w punktach 2-4 tego

przepisu, w tym rolników będących jednocześnie wspólnikami spółek jawnych.

Skoro w punkcie 4 przytoczonego przepisu wymieniono wspólników spółki jawnej,

to od daty 1 stycznia 2003 r. nie są oni traktowani jako osoby prowadzące

pozarolniczą działalność gospodarczą w rozumieniu punktu 1 tego przepisu.

Wyraźne rozdzielenie normatywne tych dwóch kategorii osób, ubezpieczonych w

powszechnym systemie ubezpieczeń z jednego tytułu prowadzonej działalności

pozarolniczej (art. 6 pkt 5 ustawy systemowej), przekłada się na wykładnię art. 5a

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w kierunku przyjęcia stanowiska, że

rolnik posiadający i prowadzący gospodarstwo rolne, podejmujący pozarolniczą

działalność jako wspólnik spółki jawnej - po 1 stycznia 2003 r. nie był uprawniony

do wyboru systemu ubezpieczenia na podstawie art. 5a tej ustawy.

Sąd Najwyższy podniósł nadto, że na gruncie zasady automatyzmu powstania z

mocy prawa stosunków obowiązkowego ubezpieczenia społecznego, oświadczenie

rolnika będącego wspólnikiem spółki jawnej o wyborze rolniczego tytułu

ubezpieczenia społecznego traci swój walor prawny w razie zmiany prawa,

polegającej na utracie możliwości wyboru od daty 1 stycznia 2003 r. wskutek

ustawowego uznania, że pozarolnicza działalność wspólników spółek handlowych

(art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy systemowej) nie jest pozarolniczą działalnością

gospodarczą (art. 8 ust. 6 pkt 1 tej ustawy).

Za nietrafne Sąd Najwyższy uznał zatem sugestie, jakoby „zachowały moc”

oświadczenia o wyborze rolniczego tytułu ubezpieczenia również po zmianie stanu

prawnego, prowadzącego z mocy prawa do wyłączenia rolników będących

równocześnie

wspólnikami

spółek

jawnych

z

rolniczego

ubezpieczenia

społecznego, dlatego że od 1 stycznia 2003 r. nie prowadzą działalności uznawanej

za pozarolniczą działalność gospodarczą, a jedynie za działalność pozarolniczą.

Taka zmiana stanu prawnego w omawianym zakresie wymagała jedynie, w ocenie

Sądu Najwyższego, deklaratoryjnego stwierdzenia decyzją Kasy Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego ustania z mocy samego prawa rolniczego tytułu

ubezpieczenia społecznego. Obowiązkowe ubezpieczenie społeczne trwa bowiem

tylko w okresie spełniania przesłanek prawnych określonych ustawowo dla danego

rodzaju (tytułu) ubezpieczenia, natomiast z chwilą odpadnięcia tych warunków ustaje.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę w całości akceptuje

pogląd prawny wyrażony w przytoczonej powyżej uchwale, w czego wyniku

stwierdzić należy, że skarga kasacyjna organu rentowego ma usprawiedliwione

podstawy.

Niezależnie bowiem od tego, czy wnioskodawcy zostali od dnia 1 lipca 2002r.

objęci ubezpieczeniem społecznym rolników na podstawie art. 5a ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników, czy na podstawie przejściowego przepisu art.

2 ustawy z dnia 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników, od dnia 1 stycznia 2003 r. utracili możliwość podlegania temu

ubezpieczeniu. Jako wspólnicy spółki jawnej nie są bowiem osobami prowadzącymi

pozarolniczą działalność gospodarczą, a tylko przy spełnieniu tego warunku, z

przyczyn

szczegółowo

opisanych

powyżej,

mieliby

możliwość

wyboru

ubezpieczenia.

Trafnie zatem skarżący zarzucił, iż wyrok Sądu Apelacyjnego narusza

przytoczone w skardze kasacyjnej przepisy prawa materialnego, wobec czego Sąd

Najwyższy, stosownie do art. 39816 k.p.c. w związku z art. 385 k.p.c. i art. 108 § 1

k.p.c. w związku z art. 102 k.p.c. oraz art. 39821 k.p.c. w związku z art. 108 § 1

k.p.c. w związku z art. 102 k.p.c., orzekł jak w sentencji.