III UK 53/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III UK 53/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z odwołania E. T. i in.,

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem "E. " Spółki Akcyjnej

o jednorazowe odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 17 lutego 2012 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 16 grudnia 2010 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego,

2. odrzuca wniosek Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o

zwrot spełnionego świadczenia.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 16 grudnia 2010 r. Sąd Okręgowy zmienił wyrok Sądu

Rejonowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 września 2010 r. w

ten sposób, że zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27

kwietnia 2010 r. i przyznał prawo do jednorazowego odszkodowania w związku ze

śmiercią J. T. w dniu 30 listopada 2009 r. na skutek zrównanego z wypadkiem przy

pracy wypadku podczas podróży służbowej wnioskodawcom /.../. Sąd drugiej

instancji ustalił, że zmarły J. T. był synem T. i K. T. oraz bratem E. i M. T.

W skardze kasacyjnej, obejmującej część rozstrzygnięcia, odnoszącą się do

M. T. i E. T. organ rentowy, Zakład Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie

zarzucił naruszenie prawa materialnego – art. 13 ust. 2 pkt 2 w związku z art. 13

ust. 1 ustawy z dnia 30 października 2003 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu

wypadków przy pracy i chorób zawodowych w związku z art. 69 i 68 ustawy z dnia

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

przez niewłaściwe ich zastosowanie i przyznanie prawa do jednorazowego

odszkodowania braciom poszkodowanego pracownika oraz naruszenie przepisów

postępowania – art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez niedokonanie

ustalenia, czy są osobami uprawnionymi do tego świadczenia. Podniósł, że tylko

niektórzy krewni poszkodowanego w wypadku uprawnieni są do świadczeń z

ubezpieczenia społecznego, przy czym ich uprawnienie powiązane jest z realną

zmianą sytuacji życiowej wywołaną zgonem ubezpieczonego i w związku z tym jest

uzależnione od spełnienia dodatkowych warunków.

Skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu drugiej instancji w zaskarżonej

części i o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu

wraz z orzeczeniem o zwrocie spełnionego na rzecz M. T. i E. T. świadczeń w

kwotach po 15.126,75 zł z ustawowymi odsetkami od dnia doręczenia im skargi

kasacyjnej do dnia zapłaty.

W odpowiedzi na skargę E. i M. T.

podnieśli, że organ rentowy nie

kwestionował prawa rodzeństwa zmarłego do jednorazowego odszkodowania, nie

zaoferował dowodów na okoliczności, które wskazał w skardze kasacyjnej. W

związku z żądaniem restytucyjnym powołał się na zasady zwrotu nienależnie

pobranych świadczeń z ubezpieczenia społecznego regulowane w art. 84 ust. 1

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Kładąc

nacisk na przyznanie żądanych świadczeń prawomocnym wyrokiem, wskazał, że

do czasu jego zmiany lub uchylenia nie może być mowy o świadczeniu

nienależnym lub o zwłoce wnioskodawców w zwrocie świadczenia nienależnego.

Stwierdził także, że świadczenie nie zostało przyznane lub wypłacone na podstawie

nieprawdziwych zeznań lub fałszywych dokumentów albo w innym przypadku

świadomego wprowadzania w błąd organu wypłacającego świadczenia przez

osobę pobierającą świadczenia. Kwotę ewentualnego zwrotu określił na 21.720,00

zł, czyli wartość powiększającą jednorazowe odszkodowanie dla wszystkich

członków rodziny do kwoty 60.507,00 zł, ponad przysługującą matce zmarłego

kwotę 27.927,00 zł i ojcu zmarłego kwotę 10.860,00 zł, określone w decyzji z dnia

26 stycznia 2011 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia przewidzianego w art. 13 ust.

2 ustawy z dnia 30 października 2003 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu

wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst – Dz.U. z 2009 r. Nr

167, poz. 1322 ze zm.) nie obejmuje bezwarunkowo rodzeństwa poszkodowanego

pracownika. Wymieni w nim jako uprawnieni bezwarunkowo są małżonek, co do

którego nie orzeczono separacji, dzieci własne, dzieci drugiego małżonka, dzieci

przysposobione oraz warunkowo przyjęte na wychowanie i utrzymanie przed

osiągnięciem pełnoletniości wnuki, rodzeństwo i inne dzieci, w tym również w

ramach rodziny zastępczej, spełniające w dniu śmierci ubezpieczonego lub rencisty

warunki uzyskania renty rodzinnej oraz rodzice, osoby przysposabiające, macocha

oraz ojczym, pod warunkiem, że w dniu śmierci ubezpieczonego prowadzili z nim

wspólne gospodarstwo domowe lub ubezpieczony bezpośrednio przed śmiercią

przyczyniał się do ich utrzymania albo ustalone zostało wyrokiem lub ugodą

sądową prawo do alimentów z jego strony.

Sąd

drugiej

instancji,

ustaliwszy,

że

wnioskodawcami

są

bracia

poszkodowanego, nie doszedł do konkluzji, które mogłyby wskazywać na ich

uprawnienie do jednorazowego odszkodowania. W braku stosownych ustaleń nie

jest możliwe badanie, w którym kręgu uprawnionych należy poszukiwać braci

poszkodowanego, zatem Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok do ponownego

rozpoznania przez Sąd drugiej instancji (art. 39815 § 1 k.p.c.).

W wyniku ponownego rozpoznania sprawy Sąd Okręgowy uzyska podstawę

do stwierdzenia, czy jednorazowe odszkodowanie spełnione na rzecz M. T. i E. T.

były świadczeniami nienależnymi, których zwrotu organ rentowy może domagać się

na podstawie prawa cywilnego (art. 405 k.c., art. 415 k.p.c.), jednakże wniosek

restytucyjny był niedopuszczalny w skardze kasacyjnej zawierającej żądanie

uchylenia zaskarżonego wyroku; Sąd Najwyższy, uwzględniając to żądanie nie

orzeka o zwrocie spełnionego świadczenia.