III UK 43/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III UK 43/11

POSTANOWIENIE

Dnia 18 października 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Maciej Pacuda

w sprawie z odwołania Z. C.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w S.

o objęcie ubezpieczeniami społecznymi,

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 18 października 2011 r.,

na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 października 2010 r.,

odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 28

października 2010 r. zmienił zaskarżony apelacją organu rentowego wyrok Sądu

Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w S. z dnia 26 maja 2010 r.

i oddalił odwołanie wniesione przez ubezpieczoną Z. C. od decyzji organu

rentowego

stwierdzającej,

że

ubezpieczona

podlegała

obowiązkowo

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu oraz wypadkowemu z tytułu

prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej we wskazanych w tej decyzji

okresach przypadających na lata 2003 – 2008.

Ubezpieczona wywiodła skargę kasacyjną od wymienionego wyroku i

opierając ją na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię

art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 19 listopada 1999 r. – Prawo działalności gospodarczej

oraz art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej w

związku z art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 12 ust. 1 i art. 13 ust. 4 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, wniosła o uchylenie

tego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez uwzględnienie odwołania

ubezpieczonej od decyzji organu rentowego z dnia 23 października 2009 r. i

utrzymanie tym samym w mocy wyroku sądu pierwszej instancji (czyli w istocie

przez oddalenie apelacji organu rentowego wniesionej od tego wyroku),

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy sądowi drugiej

instancji do ponownego rozpoznania.

W skardze kasacyjnej został zawarty wniosek o przyjęcie jej do rozpoznania

oparty na treści art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. oraz wskazujący na potrzebę wykładni

przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości i wywołujących rozbieżności

w orzecznictwie sądów, tj. przepisu art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 19 listopada 1999 r. –

Prawo działalności gospodarczej oraz art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o

swobodzie działalności gospodarczej w zakresie ustalenia, czy i w jakich

przypadkach wynajmowanie pokoi we własnym domu kwalifikować należy jako

prowadzenie działalności gospodarczej w rozumieniu tych przepisów, czy też

stanowi ono czerpanie pożytków z rzeczy w rozumieniu art. 53 § 2 k.c. i nie może

być kwalifikowane jako działalność gospodarcza w rozumieniu powołanych wyżej

przepisów, a w konsekwencji, czy prowadzący taką działalność podlega

obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu oraz wypadkowemu.

Sąd Najwyższy zważył co następuje.

Stosownie do art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1),

istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność

postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4). Wypada

również dodać, iż zgodnie z art. 3984 § 2 k.p.c., określającym wymogi formalne

skargi kasacyjnej, skarga kasacyjna powinna zawierać wniosek o przyjęcie do

rozpoznania i jego uzasadnienie. Należy zatem stwierdzić, że wniosek o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania powinien wskazywać, że zachodzi przynajmniej

jedna z okoliczności wymienionych w powołanym wcześniej art. 398 9 § 1 k.p.c., a

jego uzasadnienie winno zawierać argumenty świadczące o tym, że rzeczywiście,

biorąc pod uwagę sformułowane w ustawie kryteria, istnieje potrzeba rozpoznania

skargi przez Sąd Najwyższy. Skarga kasacyjna nie jest bowiem (kolejnym)

środkiem zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej

instancji kończącego postępowanie w sprawie, z uwagi na przeważający w jej

charakterze element interesu publicznego. Służy ona kontroli prawidłowości

stosowania

prawa,

nie

będąc

instrumentem

weryfikacji

trafności

ustaleń

faktycznych stanowiących podstawę zaskarżonego orzeczenia.

Zgodnie z dotychczasowym orzecznictwem Sądu Najwyższego, przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi na potrzebę wykładni przepisów prawa

nakłada na skarżącego obowiązek określenia, które przepisy wymagają wykładni

Sądu Najwyższego, ze wskazaniem, na czym polegają związane z tym poważne

wątpliwości, lub z przedstawieniem rozbieżności w orzecznictwie sądów (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01,

Biuletyn SN, 2002, nr 7, s. 10). Ponadto konieczne jest opisanie tych wątpliwości

lub rozbieżności, wskazanie argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen

prawnych, a także przedstawienie własnej propozycji interpretacyjnej (por. m.in.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 listopada 2003 r., II UK 184/03, z dnia

22 czerwca 2004 r., III UK 103/04, czy też z dnia 17 grudnia 2007 r., I PK 233/07).

W przypadku powoływania się na rozbieżności w orzecznictwie konieczne jest

także, choćby przykładowe, wskazanie orzeczeń, w których ten sam przepis prawa

byłyby odmiennie wykładany. Wypada również dodać, iż nie istnieje potrzeba

wykładni przepisów prawnych (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) ani nie występuje w

sprawie istotne zagadnienie prawne (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), jeżeli Sąd

Najwyższy zajął już stanowisko w kwestii tego zagadnienia prawnego lub wykładni

przepisów i wyraził swój pogląd we wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą

żadne okoliczności uzasadniające zmianę tego poglądu (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 16 stycznia 2003 r., I PK 230/02, OSNAPiUS – wkładka z 2003

r., nr 13, poz. 5).

Oceniając przedstawione przez ubezpieczoną uzasadnienie wniosku o

przyjęcie jej skargi kasacyjnej do rozpoznania, należało dojść do wniosku, że nie

spełniało ono tak określonych wymagań. Wbrew odmiennemu stanowisku

skarżącej wymienione przez nią przepisy prawa interpretowane dla potrzeb

ustalenia istnienia obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym z tytułu

prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej mają bowiem jednolitą i

ugruntowaną wykładnię w judykaturze Sądu Najwyższego. Wypada zatem

przypomnieć, iż zdefiniowane w tych przepisach pojęcie działalności gospodarczej

należy, odmiennie niż wynikało to z praktyki ukształtowanej na gruncie przepisów

ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących

działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz.

250 ze zm.), pojmować z reguły formalnie. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 11

stycznia 2005 r. I UK 105/04 (OSNP 2005 nr 13, poz.198) wyjaśnił zaś, że zgodnie

z art. 2 ust. 1 ustawy – Prawo działalności gospodarczej, w brzmieniu

obowiązującym przed 1 stycznia 2004 r., działalnością gospodarczą jest

„zarobkowa

działalność

wytwórcza,

handlowa,

budowlana,

usługowa

oraz

poszukiwanie, rozpoznawanie i eksploatacja zasobów naturalnych, wykonywana w

sposób zorganizowany i ciągły". Działalność taka podlega obowiązkowemu

zgłoszeniu organowi ewidencyjnemu (art. 88b). Obowiązek ten obejmuje także

zmiany „stanu faktycznego i prawnego odnoszące się do przedsiębiorcy i

wykonywanej przez niego działalności gospodarczej [...] powstałe po dniu

dokonania wpisu do ewidencji działalności gospodarczej". Wpis do ewidencji

działalności gospodarczej podlega wykreśleniu - między innymi - w przypadku

zawiadomienia o zaprzestaniu wykonywania działalności gospodarczej (art. 88e

ust. 1 pkt 1). Wpis do ewidencji nie tylko „legalizuje" więc wykonywanie działalności

gospodarczej, ale też wyznacza czasowe granice bycia przedsiębiorcą. Wynikają z

niego również inne konsekwencje prawne, przewidziane - zwłaszcza - w prawie

podatkowym, czy szerzej - finansowym i w prawie ubezpieczenia społecznego.

Wykładając powołane przepisy, należy zatem uwzględnić nie tylko zmiany w

przepisach o działalności gospodarczej, ale także, a może nawet przede

wszystkim, systemowe zmiany w ubezpieczeniach społecznych dokonane po 31

grudnia 1998 r. W szczególności dotyczy to rozszerzenia zakresu podmiotowego

ubezpieczeń emerytalnego, rentowego i wypadkowego oraz ich ujednolicenia, jak

również ujednolicenia statusu ubezpieczonych poprzez wprowadzenie zasady

równego

ich

traktowania

(art.

2a

ustawy). Zasada

równego

traktowania

ubezpieczonych dotyczy - między innymi - warunków objęcia systemem

ubezpieczeń społecznych oraz obowiązku opłacania i obliczania wysokości składek

na ubezpieczenie społeczne (art. 2a ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy). Ma to znaczenie dla

pojmowania „wykonywania" działalności gospodarczej, a w konsekwencji dla

określenia granic czasowych przymusu ubezpieczenia. Przedstawiony pogląd

znajduje również potwierdzenie w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia

25 listopada 2005 r., I UK 80/05 (OSNP 2006 nr 19-20, poz. 309), w którym Sąd ten

stwierdził dodatkowo, że w przepisie art. 13 pkt 4 ustawy z 13.10.1998 r. o systemie

ubezpieczeń

społecznych

chodzi

o

faktyczne

wykonywanie

działalności

pozarolniczej, w tym gospodarczej. Oznacza to, iż wykonywanie działalności

pozarolniczej (gospodarczej) w rozumieniu art. 13 pkt 4 ustawy z 13.10.1998 r., to

rzeczywista działalność o cechach określonych w art. 2 ust. 1 Prawa działalności

gospodarczej, czyli działalność zarobkowa wykonywana w sposób zorganizowany i

ciągły. Ocena, czy działalność gospodarcza jest wykonywana, należy więc przede

wszystkim do sfery ustaleń faktycznych, a dopiero następnie do ich kwalifikacji

prawnej. Również wpis w ewidencji działalności gospodarczej (zarejestrowanie) ma

przede wszystkim znaczenie w sferze ustaleń faktycznych, gdyż ma on charakter

deklaratoryjny. Zgodnie z art. 7 ust. 2 Prawa działalności gospodarczej

przedsiębiorca, będący osobą fizyczną, może podjąć działalność po uzyskaniu

wpisu do ewidencji działalności gospodarczej. Oznacza to, że istnienie wpisu do

ewidencji działalności gospodarczej nie przesądza o faktycznym prowadzeniu tej

działalności, ale prowadzi do domniemania prawnego (art. 234 k.p.c.), według

którego osoba wpisana do ewidencji jest traktowana jako prowadząca działalność

gospodarczą.

Domniemanie

takie

może

być

obalone,

ale

wymaga

to

przeprowadzenia przeciwdowodu. To samo można powiedzieć o wykreśleniu wpisu

do ewidencji w przypadku zawiadomienia o zaprzestaniu wykonywania działalności

gospodarczej (art. 7e ust. 1 pkt 1 Prawa działalności gospodarczej). Można

stwierdzić, że osoba, która jest wpisana w ewidencji działalności gospodarczej, a

nie zgłosiła zawiadomienia o zaprzestaniu prowadzenia tej działalności, powinna

być traktowana jako prowadząca taką działalność. Podobne stanowisko zajął Sąd

Najwyższy również w wyroku z dnia 15 maja 2006 r., I UK 289/05 (OSNP 2007 nr

11-12, poz. 168), stwierdzając przy tym, iż faktyczne niewykonywanie działalności

w okresie oczekiwania na kolejne zamówienia lub w czasie ich poszukiwania nie

jest przerwą w prowadzeniu tej działalności równoznaczną z okresem zaprzestania

jej wykonywania i nie powoduje ustania przymusu ubezpieczenia. Z kolei w

postanowieniu z dnia 17 lipca 2003 r., II UK 111/03 (M.P.Pr.-wkł. 2004 nr 7, poz.

16) Sąd Najwyższy sformułował tezę, że działalność gospodarcza nie może mieć

charakteru przypadkowego. Dlatego też faktyczne niewykonywanie działalności

gospodarczej w czasie oczekiwania na kolejne zamówienia lub w czasie ich

poszukiwania, nie oznacza zaprzestania prowadzenia takiej działalności i nie

powoduje uchylenia obowiązku ubezpieczenia społecznego. W wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 19 marca 2007 r., III UK 133/06 (OSNP 2008 nr 7-8, poz. 114)

podkreślono zaś, że w sprawie o podleganie obowiązkowi ubezpieczenia

społecznego ciężar dowodu istnienia rzeczywistej przerwy w prowadzeniu

działalności gospodarczej (art. 6 k.c.) spoczywa na ubezpieczonym oraz że

obowiązek

ubezpieczenia

społecznego

osoby

prowadzącej

działalność

gospodarczą wynika z przepisów prawa i nie jest uzależniony od woli

ubezpieczonego lub organu rentowego (art. 13 pkt 4 w związku z art. 6 ust. 1 pkt 5 i

art. 12 ust. 1 oraz w związku z art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych). Analogicznie wypowiedział się także

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 4 stycznia 2008 r., I UK 202/07 (LEX nr 442890).

Wreszcie, w wyroku z tej samej daty, w sprawie I UK 208/07 (LEX nr 442841) Sąd

Najwyższy stwierdził, iż definicja legalna działalności gospodarczej, zamieszczona

w przepisie art. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej oznacza, że

działalność ta ma być z założenia działalnością wykonywaną w sposób

zorganizowany i nastawioną na nieokreślony z góry okres czasu, zatem bez

znaczenia dla charakteru takiej działalności są ewentualne przerwy w faktycznym

wykonywaniu tej działalności, już po jej uruchomieniu. Wspomniane przerwy

mogłyby jedynie uzasadniać zwolnienie przedsiębiorcy z obowiązku opłacenia

składek, oczywiście o ile zostałyby należycie usprawiedliwione i udokumentowane.

Wreszcie w wyroku z dnia 22 lutego 2010 r., I UK 240/09 (LEX nr 585723) Sąd

Najwyższy wyjaśnił, iż ocena, czy działalność gospodarcza rzeczywiście jest

wykonywana, a więc także czy zaistniała przerwa w jej prowadzeniu, należy do

sfery ustaleń faktycznych. Istnienie wpisu do ewidencji nie przesądza o faktycznym

prowadzeniu

działalności

gospodarczej,

jednakże

wpis

ten

prowadzi

do

domniemania prawnego, według którego osoba wpisana do ewidencji, która nie

zgłosiła zawiadomienia o zaprzestaniu prowadzenia działalności gospodarczej, jest

traktowana jako prowadząca taką działalność. W konsekwencji domniemywa się,

że skoro nie nastąpiło wykreślenie działalności gospodarczej z ewidencji, to

działalność ta była faktycznie prowadzona i w związku z tym istniał obowiązek

zapłaty składek na ubezpieczenie społeczne. Nawet pobieżna lektura pisemnych

motywów zaskarżonego wyroku jednoznacznie wskazuje, że sąd drugiej instancji w

pełni respektował przedstawione wyżej poglądy, a nawet przyjął je za podstawę

swych rozważań. Z kolei skarżąca nie przeciwstawiła tym poglądom jakiejkolwiek

własnej propozycji interpretacyjnej. Za taką nie mogły być bowiem uznane

rozważania nawiązujące do regulacji zawartej w art. 53 § 2 k.c. w sytuacji, w której

okoliczność bezsporną w rozpoznawanej sprawie stanowił fakt, iż skarżąca zgłosiła

od dnia 1 lipca 2003 r. do ewidencji działalności gospodarczej prowadzenie

działalności sezonowej w zakresie wynajmu pokoi gościnnych, którą następnie

faktycznie prowadziła, i uzyskała w związku z tym stosowny wpis, który został

wykreślony dopiero z dniem 9 marca 2009 r. Sposób sformułowania uzasadnienia

wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, poprzez przeniesienie

ciężaru oceny na skalę (rozmiar) działalności prowadzonej przez skarżącą oraz jej

specyfikę polegającą na wynajmowaniu pokoi w domu będącym równocześnie

miejscem jej zamieszkania przemawiał natomiast za uznaniem, iż skarżąca

usiłowała w istocie (wykorzystując zresztą w tym celu jedynie zarzut naruszenia

prawa materialnego) podważyć dokonane przez sąd drugiej instancji ustalenia

faktów i ocenę dowodów. Zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów

nie mogą być jednak podstawą skargi kasacyjnej (art. 3983 § 3 k.p.c.), co oznacza,

iż przy merytorycznym rozpoznaniu wniesionej skargi kasacyjnej Sąd Najwyższy

nie mógłby uwzględnić takich zarzutów, a tym samym przy rozstrzyganiu zarzutów

dotyczących naruszenia prawa materialnego byłby związany dokonanymi przez

Sąd Apelacyjny ustaleniami faktycznymi (art. 39813 § 2 k.p.c.).

Kierując

się

przedstawionymi

motywami,

Sąd

Najwyższy

uznał,

iż

ubezpieczona nie wykazała potrzeby rozpoznania jej skargi kasacyjnej. Dlatego, na

podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., orzekł, jak w sentencji.