III UK 4/07 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 17 maja 2007 r.

III UK 4/07

1. Przepis art. 47714 § 4 k.p.c. nie ma zastosowania w sprawie o rentę socjalną, w której decyzję wydano przed dniem 1 stycznia 2005 r., czyli przed jego

wejściem w życie.

2. Sąd drugiej instancji może orzec o przyznaniu renty socjalnej za okres

po wyroku sądu pierwszej instancji.

Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Zbigniew

Korzeniowski (sprawozdawca), Andrzej Wróbel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 maja

2007 r. sprawy z odwołania Moniki B. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń SpołecznychOddziału w S. o prawo do renty socjalnej, na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 4 października 2006 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny w Lublinie zmienił wyrok Sądu Okręgowego w Siedlcach z dnia 22 lutego 2005 r., oddalający odwołanie wnioskodawczyni Moniki B. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w S. z dnia

12 grudnia 2003 r., odmawiającej jej renty socjalnej z braku całkowitej niezdolności

do pracy, w ten sposób, że ustalił prawo do renty socjalnej od dnia 10 października

2005 r. do 31 grudnia 2007 r.

Wnioskodawczyni miała prawo do renty socjalnej ustalone do końca listopada

2003 r. Po wniosku o dalsze świadczenie lekarz orzecznik w dniu 4 grudnia 2003 r.

stwierdził u niej częściową niezdolność do pracy i na tej podstawie pozwany skarżoną decyzją odmówił jej renty socjalnej. W postępowaniu odwoławczym Sąd Okręgowy na podstawie opinii kilku biegłych ustalił, że wnioskodawczyni nie jest całkowicie

niezdolna do pracy i wobec tego na mocy art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 czerwca

2003 r. o rencie socjalnej decyzję pozwanego uznał za prawidłową i odwołanie wnioskodawczyni oddalił.

Sąd Apelacyjny uzupełnił postępowanie dowodowe i na podstawie opinii biegłej psychiatry ustalił, że wnioskodawczyni jest całkowicie niezdolna do pracy od

października 2005 r. do końca grudnia 2007 r. z powodu naruszenia sprawności organizmu, istniejącej u niej przed 18 rokiem życia. Jednakże w tym okresie wystąpiło

dalsze pogorszenie sprawności, co doprowadziło do całkowitej niezdolności do

pracy. Pomimo że w grudniu 2003 r., jak i w dacie wyrokowania przez pierwszą instancję, wnioskodawczyni nie była całkowicie niezdolna do pracy, to Sąd Apelacyjny

za uprawnione i uzasadnione uznał podjęcie orzeczenia reformatoryjnego, jako że

postępowanie apelacyjne jest kontynuacją poprzedniego (dotychczasowego) postępowania. Składanie przez wnioskodawczynię kolejnego wniosku do organu rentowego w oparciu o daną opinię „doprowadziłoby do pozbawienia jej wypłaty należnej

renty za okres około roku”. Stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy nie stanowiło nowej okoliczności w rozumieniu art. 47714 § 4 k.p.c., bowiem wynikała bezpośrednio z naruszenia sprawności organizmu przed 18 rokiem życia, przyjmującej

różny stopień natężenia.

Skargę kasacyjną pozwany oparł na podstawie procesowej i zarzucił naruszenie: 1. art. 378 § 1 w związku z art. 385 k.p.c., przez ich niezastosowanie i wyjście w

orzeczeniu poza granicę apelacji i zaskarżenia; 2. art. 382 k.p.c., przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu możliwości rozstrzygania przez Sąd drugiej instancji

na podstawie nowych stanów faktycznych, nieistniejących w czasie postępowania

przed Sądem pierwszej instancji; 3. art. 47714 § 3 k.p.c., przez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że ustalenie całkowitej niezdolności do pracy powstałej w czasie trwania postępowania apelacyjnego dla osoby, która miała uprzednio ustaloną

częściową niezdolność do pracy nie jest nową okolicznością w rozumieniu tego przepisu. W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania wskazano na potrzebę wykładni przepisów prawa budzących poważne wątpliwości i wywołujących

wątpliwości w orzecznictwie, o których mowa powyżej, ponieważ są stosowane od

niedawna, nie mają utrwalonego orzecznictwa, istnieją rozbieżności i wątpliwości co

do ich stosowania i wykładni. „Skarga wobec naruszenia przepisów postępowania

jest oczywiście uzasadniona”. Na tej podstawie organ rentowy wniósł o uchylenie

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi wnioskodawczyni wniosła o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionej podstawy i dlatego podlega oddaleniu.

Niewłaściwie skarżący rozumie art. 378 § 1 k.p.c., gdy zarzuca, że zostały przekroczone „granice czasowe” apelacji z tej przyczyny, iż postępowanie apelacyjne może

dotyczyć wyłącznie okoliczności faktycznych i prawnych, które istniały na dzień wyrokowania przez sąd pierwszej instancji i zaskarżenia apelacyjnego. Według skargi nie

było dopuszczalne zasądzenie renty za czas po wyroku pierwszej instancji. Sąd drugiej instancji orzeka w sprawie i jest również sądem merytorycznym. Samodzielnie

ustala stan faktyczny i dokonuje subsumcji. Nie jest związany zarzutami apelacji,

choć niewątpliwe stanowią one zasadniczy punkt ciężkości w drugiej instancji. Nie

jest też związany ustalonym stanem faktycznym. Sąd drugiej instancji orzeka na

podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym. Z tych przyczyn jurydycznie nieuzasadnione (a nawet niezrozumiałe) są więc zarzuty skargi o naruszeniu przez drugą instancję art. 382 k.p.c. i

art. 385 k.p.c. Pierwszy przepis nie mógł być niestosowany, a drugi wobec określonej

subsumcji został zastosowany, zresztą na korzyść skarżącego.

Przedmiot sprawy wyznaczała decyzja pozwanego i później w pierwszej oraz

w drugiej instancji był taki sam. Chodziło wszak cały czas o prawo do renty socjalnej.

Do świadczenia rentowego ma zastosowanie art. 383 k.p.c. W postępowaniu apelacyjnym w sprawach o świadczenia powtarzające się można rozszerzyć żądanie o

świadczenia za dalsze okresy. W sprawach o rentę nie jest więc niedopuszczalne

pozytywne orzekanie o rencie za okres późniejszy niż decyzja organu rentowego.

Ustalenia i ocena prawna nie zatrzymują się czasowo na dacie decyzji. Stąd i kwestia prawomocnego osądzenia sprawy (art. 365 i 366 k.p.c.) z zasady łączona jest z

prawomocnym zakończeniem sprawy (wyrokiem pierwszej lub drugiej instancji), a nie

z datą decyzji (por. wyroki: z dnia 10 marca 1998 r., II UKN 555/97, OSNAPiUS 1999

nr 5, poz. 181; z dnia 3 lipca 2001 r., II UKN 462/00, OSNP 2003 nr 7, poz. 184; z

dnia 18 lutego 2003 r., II UK 139/03, OSNP 2004 nr 7, poz. 128). Czasookres pomiędzy decyzją a zakończeniem sprawy był przedmiotem sprawy. Sądy pierwszej i

drugiej instancji orzekają według ustalonego stanu faktycznego i prawnego w dniu

zamknięcia rozprawy (art. 316 k.p.c.). Nie można twierdzić, że Sąd drugiej instancji

wyrokował co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem (art. 321 k.p.c.). Organ

rentowy z pozycji organu administracji wydającego decyzję staje się stroną postępowania w sprawie cywilnej (art. 1 i art. 47711 § 1 k.p.c.). Procesowo nie istniała więc

przeszkoda do orzekania o rencie socjalnej przez drugą instancję za okres po decyzji

i po wyroku pierwszej instancji.

Zarzut naruszenia art. 47714 § 4 k.p.c. (wobec argumentacji skargi w jej

podstawie zapewne tylko przez omyłkę powołano art. 477 14 § 3 k.p.c.) nie był uzasadniony. Wpierw jednak nie można było nie dostrzec, że przepis ten literalnie odnosi się do spraw o świadczenia z ubezpieczenia społecznego, którym renta socjalna

nie jest (jest świadczeniem z zabezpieczenia społecznego). Niemniej, należy zgodzić

się z wykładnią przedstawioną w odpowiedzi Sądu Najwyższego na pytanie prawne,

a stwierdzającą, że do odwołania od decyzji w sprawie renty socjalnej stosuje się

4779 § 31 k.p.c. (uchwała z dnia 29 listopada 2005 r., II UZP 12/05, OSNP 2006 nr

17-18, poz. 275). Zasadne są bowiem wnioski wynikające z wykładni systemowej i

celowościowej, że zmiana procedury cywilnej wprowadzona ustawą z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z FUS (Dz.U. Nr 121, poz.

1264) winna odnosić się nie tylko do rent z ubezpieczenia społecznego. Przepis art.

47714 § 4 k.p.c. ma więc również zastosowanie do rent socjalnych. Jednakże przepis

ten odnosi się do sądu pierwszej instancji, zatem ustrojowo nie może być naruszany

przez sąd drugiej instancji, który go nie stosuje. Skarga kasacyjna przysługuje zaś od

wyroku drugiej instancji (art. 3981 § 1 k.p.c.).

Całkowicie skarga pomija również względy czasowe. Przepis art. 47714 § 4

k.p.c. wszedł w życie 1 stycznia 2005 r. i nie może mieć zastosowania do sprawy, w

której decyzja zosta wydana w dniu 12 grudnia 2003 r. Brak jest podstaw do zastosowania zasady bezpośredniego stosowania nowej procedury, gdyż nowe rozwiązanie dotyczy kwestii odwoławczej, w której zastosowanie ma zasada stosowania

przepisów z chwili czynności odwoławczych (art. XV § 1 i § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania cywilnego). Taki sam

wniosek potwierdzają - co najmniej pośrednio - przepisy ustawy zmieniającej procedurę (z dnia 20 kwietnia 2004 r., wyżej powołanej) o stosowaniu jej rozwiązań dopiero od 1 stycznia 2005 r. (art. 20 i art. 21). Skoro od tej daty wprowadzono dwuinstancyjne orzekanie lekarskie, to również negatywny skutek procesowy oparcia odwołania na podstawie nowych okoliczności, określony w art. 47714 § 4 k.p.c., nie powinien

mieć zastosowania do decyzji wydanych przed tą datą.

Skoro przepis art. 47714 § 4 k.p.c. nie miał w sprawie zastosowania to zwalania to od wykładni tego przepisu, na potrzebę której wskazano w skardze. Mimo to,

całkowicie nie można podkreślić stanowiska skarżącego, że ustalenie prawa wynikającego z całkowitej niezdolności do pracy dla osoby, która dotychczas tego prawa

nie miała (wobec częściowej niezdolności do pracy) stanowi „nową okoliczność warunkującą niemożność orzeczenia co do istoty sprawy”. Nową okolicznością dotyczącą stwierdzenia niezdolności do pracy, nie braną pod uwagę w orzekaniu co do istoty

sprawy według art. 47714 § 4 k.p.c., jest stan chorobowy lub ułomność organizmu,

inne (nowe) niż istniejące w chwili wniosku o rentę i powstałe po złożeniu odwołania

od decyzji organu rentowego. Czym innym jest natomiast zmiana tego samego stanu

chorobowego lub ułomności wynikająca tylko z ich pogorszenia. Nową okolicznością

nie powinno być też to co związane jest z pierwotnie podawaną niezdolnością do

pracy. W jej ramach sytuacja może być zmienna. Sama definicja niezdolności do

pracy, to również przecież gradacja stanów, która z tych samych przyczyn zdrowotnych nie wyklucza pogorszenia i przekroczenia stopnia częściowej niezdolności do

pracy. W toku sprawy odwoławczej sytuacja taka może ulegać zmianie i to poza

sferą „nowych okoliczności dotyczących stwierdzenia niezdolności do pracy” niezależnie nawet od tego na ile całkowicie i należycie organ rentowy zbadał stan zdrowia

przed wydaniem decyzji.

Skarga nie zarzuciła naruszenia prawa materialnego ani innych przepisów

procesowych, stąd ustalenie okresowej całkowitej niezdolności do pracy i prawa do

renty socjalnej nie było objęte dalszą kontrolą kasacyjną (art. 39813 § 1 k.p.c.).

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji na mocy art. 39814 k.p.c.