III UK 29/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III UK 29/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 maja 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Iwulski

SSA Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z odwołania Gimnazjum [...]

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w [...]

o zwrot składek od dodatku mieszkaniowego nauczycieli,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 maja 2006 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w [...]

z dnia 24 listopada 2005 r., sygn. akt III AUa …/05,

1. uchyla zaskarżony wyrok i zmienia wyrok Sądu Okręgowego

w [...] - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 13

czerwca 2005r., III U …/05, w ten sposób, że oddala odwołanie;

2. odstępuje od obciążenia odwołującego się Gimnazjum [...]

kosztami postępowania.

Uzasadnienie

Zakład Ubezpieczeń Społecznych – Oddział w [...] decyzją z 30 marca 2005

r. odmówił Gimnazjum [...] zwrotu składek opłaconych od dodatku mieszkaniowego

nauczycieli za okres od 1 stycznia 1999 r. do 31 sierpnia 1999 r., od 1 września

1999 r. do 31 stycznia 2000 r. oraz od 1 lutego 2000 r.

Sąd Okręgowy w [...] – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 13

czerwca 2005 r., w sprawie III U …/05, w wyniku rozpoznania odwołania

Gimnazjum [...], zmienił zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych –

Oddziału w [...], ustalając że Gimnazjum [...] ma prawo do zwrotu od Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych – Oddziału w [...] należności z tytułu opłaconych składek

na ubezpieczenie społeczne od dodatku mieszkaniowego za okres od 1 stycznia

1999 r.

W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Okręgowy stwierdził, że dodatek

mieszkaniowy przewidziany w art. 54 ust. 3 Karty Nauczyciela ma charakter

socjalny, jego wysokość jest zależna od stanu rodzinnego nauczyciela i może być

zróżnicowana w zależności od miejscowości, w której nauczyciel jest zatrudniony.

Zdaniem Sądu na socjalny charakter dodatku mieszkaniowego wskazuje

również fakt, że został on przewidziany w rozdziale 7 Karty Nauczyciela,

regulującym

uprawnienia

socjalne.

Świadczenie

to

nie

jest

składnikiem

wynagrodzenia i w ocenie Sądu Okręgowego nie stanowi przychodu ze stosunku

pracy, wchodzącego do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne

pracowników w rozumieniu przepisów rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161,

poz. 1106 ze zm.). Powołując art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych, Sąd Okręgowy wskazał, że podstawę wymiaru

składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe pracowników stanowi przychód w

rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych z tytułu

zatrudnienia w ramach stosunku pracy. Tymczasem dodatek mieszkaniowy

wypłacany nauczycielom jest zwolniony od podatku dochodowego na podstawie §

9 ust. 1 pkt 29 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 24 marca 1995 r. w

sprawie wykonywania niektórych przepisów ustawy o podatku dochodowym od

osób fizycznych.

Organ rentowy wniósł apelację od powyższego wyroku Sądu Okręgowego,

zarzucając naruszenie art. 4 ust. 9 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych, art. 12 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o

podatku dochodowym od osób fizycznych oraz § 2 ust. 1 pkt 1 – pkt 32

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w

sprawie

szczegółowych

zasad

ustalania

podstawy

wymiaru

składek

na

ubezpieczenie emerytalne i rentowe – przez błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie tych przepisów. Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i

oddalenie odwołania lub uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. W ocenie ZUS dodatek

mieszkaniowy nie jest składnikiem wynagrodzenia, ale przychodem ze stosunku

pracy. Wśród przychodów, które nie stanowią podstawy wymiaru składek,

wymienionych w rozporządzeniu z dnia 18 grudnia 1998 r., nie uwzględniono

dodatków mieszkaniowych, zatem stanowią one podstawę wymiaru składek.

Ponadto Karta Nauczyciela nie jest kartą branżową, stąd do przychodów

osiąganych na jej podstawie nie stosuje się wyłączeń, o których mowa w § 2 ust. 1

pkt 27 rozporządzenia.

Sąd Apelacyjny w [...] – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z

24 listopada 2005 r., w sprawie III AUa …/05, na skutek apelacji strony pozwanej

zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że ustalił datę

początkową zwrotu Gimnazjum [...] należności z tytułu opłaconych składek na

ubezpieczenie społeczne od dodatku mieszkaniowego nauczycieli od 1 lutego 2000

r., oddalając jednocześnie apelację w pozostałym zakresie.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że kwestią wymagającą rozstrzygnięcia było

ustalenie, czy istnieje obowiązek odprowadzania składki na ubezpieczenie

społeczne od nauczycielskiego dodatku mieszkaniowego, o którym mowa w art. 54

ust. 3 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela. Podzielając w całości

ustalenia i argumentację Sądu pierwszej instancji, Sąd Apelacyjny powołał się na

wywód Sądu Najwyższego zawarty w uzasadnieniu wyroku z 11 lipca 2002 r., II

UKN

429/01,

dotyczący

socjalnego

charakteru

dodatku

mieszkaniowego

przysługującego nauczycielom. Na socjalny charakter tego dodatku wskazuje,

według Sądu, jego usytuowanie w rozdziale 7 Karty Nauczyciela, który reguluje

uprawnienia socjalne i urlopy, nie zaś wynagrodzenie tej grupy zawodowej.

Wypłacanie tego świadczenia jest związane z realizacją prawa nauczyciela,

wynikającego z art. 54 ust. 1 Karty Nauczyciela, do zamieszkiwania w miejscu

pracy, gdy jest on zatrudniony na terenie wiejskim lub mieście liczącym do 5.000

mieszkańców.

Sąd zwrócił uwagę, że art. 54 ust. 3 Karty Nauczyciela, uzależniający

wysokość dodatku od

stanu

rodzinnego

nauczyciela,

jak

też możliwość

różnicowania wysokości dodatku w zależności od miejscowości, w której nauczyciel

jest zatrudniony, potwierdza socjalny charakter tego świadczenia. W ocenie Sądu,

prowadzi to do wniosku, że dodatek mieszkaniowy nie jest składnikiem

wynagrodzenia za pracę nauczyciela, stąd nie można zgodzić się ze stanowiskiem

skarżącego, iż stanowi on przychód ze stosunku pracy wchodzący do podstawy

wymiaru składek na ubezpieczenie pracowników w rozumieniu rozporządzenia

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie

szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe. Niezależnie od powyższych rozważań Sąd zauważył, że

przyjęcie obowiązku odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne od

dodatku mieszkaniowego nauczycieli prowadziłoby do konieczności uwzględniania

tych składek przy ustalaniu wysokości emerytury stosownie do art. 25 ust.1 ustawy

z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), co z kolei

doprowadziłoby do zróżnicowania wysokości świadczeń nauczycieli zatrudnionych

w podobnych warunkach, sprzeciwiając się konstytucyjnej zasadzie równości.

Wobec tego Sąd Apelacyjny uznał, że zaskarżony wyrok Sądu pierwszej instancji,

w części dotyczącej nieprzedawnionego roszczenia o zwrot odprowadzonych

składek na ubezpieczenie społeczne od dodatku mieszkaniowego, jest trafny i

odpowiada prawu. Z uwagi na treść art. 24 ust. 7 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych Sąd Apelacyjny za podstawie art. 386

§ 1 k.p.c. orzekł o częściowej zmianie zaskarżonego wyroku.

Powyższy wyrok zaskarżył w całości skargą kasacyjną pełnomocnik

pozwanego organu rentowego. Skargę kasacyjną oparto na zarzucie naruszenia

prawa materialnego przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie

dotyczące: art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) w związku z art. 12 ust.

1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U.

z 2000 r. Nr 14, poz. 176 ze zm.); § 1 i § 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161,

poz. 1106 ze zm.); art. 54 ust. 1 i ust. 3 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta

Nauczyciela (Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.) oraz wadliwe zastosowanie §

9 ust. 1 pkt 29 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 24 marca 1995 r. w

sprawie wykonywania niektórych przepisów ustawy o podatku dochodowym od

osób fizycznych (Dz.U. Nr 173, poz. 35 ze zm.).

Skarżący

zarzucił

ponadto

wyrokowi

Sąd

Apelacyjnego

naruszenie

przepisów prawa procesowego dotyczące art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 §

1 k.p.c., art. 316 § 1 k.p.c. w związku z art. 233 § 1 k.p.c. i art. 391 §1 k.p.c. oraz

art. 382, 385 i art. 386 § 1 i § 4 k.p.c., które miało istotny wpływ na wynik sprawy.

Przedstawiając okoliczności uzasadniające przyjęcie i rozpoznanie skargi

kasacyjnej pełnomocnik pozwanego

podniósł,

że

rozpoznanie

skargi jest

konieczne, albowiem podniesione w niej oczywiste naruszenia prawa materialnego

przez Sąd Apelacyjny i Okręgowy zdecydowały o wadliwej treści rozstrzygnięcia,

które w sposób rażący narusza prawo, w wyniku przyjęcia, że dodatek

mieszkaniowy wypłacany nauczycielom na podstawie art. 54 ust. 3 Karty

Nauczyciela nie stanowi przychodu ze stosunku pracy. Według pełnomocnika

pozwanego rozpoznanie skargi pozwoli na prawidłowe zastosowanie przepisów art. 18

ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w

związku z art. 54 ust. 3 ustawy Karta Nauczyciela, a tym samym na wydanie wyroku

uwzględniającego wnioski zawarte w skardze kasacyjnej. Konieczne jest wyjaśnienie

sposobu i praktycznego zakresu stosowania normy art. 18 ust. 1 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, określającej pojęcie przychodu, o którym mowa w art. 4 pkt

9 tej ustawy. Rozpoznanie skargi kasacyjnej uzasadnia również potrzeba wykładni

powołanych w podstawach skargi przepisów oraz potrzeba ustalenia, czy dodatki

mieszkaniowe przewidziane w art. 54 ust. 3 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta

Nauczyciela są przychodem nauczyciela z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku

pracy, wchodzącym w podstawę wymiaru składki na ubezpieczenia społeczne, z uwagi

na rozbieżność orzecznictwa sądów w tym zakresie.

Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie

odwołania w całości, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania, lub o

uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu drugiej instancji w całości, a także wyroku

Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przytaczając okoliczności uzasadniające przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania,

skarżący

wskazał

na

występujące

w

orzecznictwie

sądów

powszechnych rozbieżności dotyczące kwestii wliczania dodatku mieszkaniowego

dla nauczycieli do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne.

Rozbieżności

dotychczasowym

powołane

przez

orzecznictwie

Sądu

Najwyższego,

prowadząc

bowiem

orzeczeniach

Sądu

niejednolitości.

W

różnych

rozważających

zagadnienie

skarżącego

„oskładkowania”

ujawniły

się

również

do

w

jego

Najwyższego,

nauczycielskiego

dodatku

mieszkaniowego, przedstawiono dwa odmienne stanowiska.

Według pierwszego z nich - prezentowanego w wyrokach: a) z 11 lipca 2002

r., II UKN 429/01 (OSNP z 2003 r. nr 16, poz. 391, z glosą (krytyczną) W.

Muszalskiego w OSP z 2004 r., nr 4, poz. 47), b) z 6 lipca 2005 r., III UK 50/05

(OSNP z 2006 r. nr 1-2, poz. 29) oraz c) z 3 października 2005 r., III UK 96/05,

(niepublikowany) - dodatek mieszkaniowy wypłacany nauczycielowi na podstawie

art. 54 ust. 3 Karty Nauczyciela ma charakter socjalny, jest świadczeniem jedynie

związanym ze stosunkiem pracy (a więc nie świadczeniem ze stosunku pracy), nie

stanowi przychodu z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy w rozumieniu art.

18 w zawiązku z art. 4 pkt 9 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych, nie podlega zatem wliczeniu do podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenie społeczne.

Według drugiego - przedstawionego przede wszystkim w wyroku z 29

września 2005 r., I UK 83/05 (OSNP z 2006 r. nr 1-2, poz. 30) - nauczycielski

dodatek mieszkaniowy jest przychodem z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku

pracy i podlega wliczeniu do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe.

Sąd Najwyższy, zajmując się po raz kolejny wskazanym wyżej zagadnieniem

zdecydował - wobec stwierdzenia niejednolitości swojego orzecznictwa - o

przekazaniu

tego

zagadnienia

prawnego

powiększonemu

składowi

Sądu

Najwyższego do rozstrzygnięcia. W uchwale składu siedmiu sędziów z 26 kwietnia

2006 r., III UZP 1/06, Sąd Najwyższy uznał, że dodatek mieszkaniowy wypłacany

nauczycielowi na podstawie art. 54 ust. 3 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta

Nauczyciela (tekst jednolity: Dz. U. z 2003 r. Nr 118, poz. 1112 ze zm.) jest

wliczany do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe (art.

18 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych, Dz. U. Nr 137, poz. 887 ze zm.).

Rozstrzygając niniejszą sprawę Sąd Najwyższy – zgadzając się w pełni ze

stanowiskiem zawartym w podjętej uchwale III UZP 1/06 – uwzględnił następujące

argumenty prawne:

Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), obowiązkowo

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają osoby fizyczne, które na

obszarze

Rzeczypospolitej

Polskiej

są

pracownikami

(z

wyłączeniem

prokuratorów). Za pracownika uważa się osobę pozostającą w stosunku pracy (art.

8 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Nauczyciele objęci regulacją

Karty Nauczyciela są pracownikami i z tytułu pozostawania w stosunku pracy

podlegają przymusowi ubezpieczeń społecznych emerytalnego i rentowego. Z

przymusem ubezpieczenia związany jest obowiązek opłacania na nie składek.

Stosownie do art. 18 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych,

podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczonych

wymienionych w art. 6 ust. 1 pkt 1 "stanowi przychód, o którym mowa w art. 4 pkt

9", z zastrzeżeniem ust. 2 art. 18. (Z mocy art. 18 ust. 2 ustawy o systemie

ubezpieczeń

społecznych

w

podstawie

wymiaru

składek

nauczycieli

na

ubezpieczenia nie uwzględnia się wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy

wskutek choroby lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną oraz zasiłków.)

Przychód, o którym mowa w art. 4 pkt 9 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, to – między innymi - przychód w rozumieniu przepisów o podatku

dochodowym od osób fizycznych z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy.

Przepis art. 4 pkt 9 odsyła zatem do przepisów ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o

podatku dochodowym od osób fizycznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2000 r. Nr 14,

poz. 176 ze zm.).

Według art. 12 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, za

przychody ze stosunku pracy uważa się wszelkiego rodzaju wypłaty pieniężne oraz

wartość pieniężną świadczeń w naturze bądź ich ekwiwalenty, bez względu na

źródła finansowania tych wypłat i świadczeń, a w szczególności: wynagrodzenia

zasadnicze, wynagrodzenia za godziny nadliczbowe, różnego rodzaju dodatki,

nagrody, ekwiwalenty za niewykorzystany urlop i wszelkie inne kwoty niezależnie

od tego, czy ich wysokość została z góry ustalona, a ponadto świadczenia

pieniężne ponoszone za pracownika, jak również wartość innych nieodpłatnych

świadczeń lub świadczeń częściowo odpłatnych. Wyliczenie przychodów ze

stosunku pracy, podlegających opodatkowaniu, nie ma charakteru wyczerpującego,

na co jednoznacznie wskazuje zwrot "w szczególności". Jako przykład "innej kwoty"

zaliczanej do przychodu ze stosunku pracy podaje się nauczycielski dodatek

mieszkaniowy (por. J. Małecki [w:] A. Gomułowicz, J. Małecki: Ustawa o podatku

dochodowym od osób fizycznych. Komentarz, Warszawa 2003).

Zgodnie z treścią § 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z

dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy

wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz. U. Nr 161, poz. 1106

ze zm.), podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe stanowi

przychód w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych,

osiągany przez pracownika u pracodawcy z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku

pracy, z zastrzeżeniem art. 18 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

(co oznacza, że w podstawie wymiaru składek na ubezpieczenia nie uwzględnia się

wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy wskutek choroby lub odosobnienia w

związku z chorobą zakaźną oraz zasiłków), a także § 2 tego rozporządzenia.

Pojęcie „przychód w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób

fizycznych, osiągany przez pracownika u pracodawcy z tytułu zatrudnienia w

ramach stosunku pracy” jest bardzo pojemne. Odpowiada zasadzie wliczania do

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne wszelkich przychodów

ubezpieczonego z określonych tytułów, poza tymi, które zostały wyraźnie od tego

wliczenia zwolnione (podobnie jak do podstawy opodatkowania podatkiem

dochodowym od osób fizycznych wliczane są wszelkie przychody podatnika poza

wyraźnie od tego wliczenia zwolnionymi).

Wśród wyłączeń przewidzianych w § 2 rozporządzenia w sprawie

szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe nie zostały wymienione nauczycielskie dodatki mieszkaniowe.

Także ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych takiego wyłączenia nie

przewiduje.

Porównanie katalogów przedmiotowych zwolnień podatkowych (art. 21

ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych) i wyłączeń niektórych

przychodów pracownika z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne

i rentowe (§ 2 rozporządzenia) prowadzi do wniosku, że nie są one tożsame i

pokrywają się jedynie częściowo. Dlatego można przyjąć, że po pierwsze przychody wymienione w § 2 rozporządzenia nie stanowią podstawy wymiaru

składek, niezależnie od tego, czy zostały, czy nie zostały zwolnione z

opodatkowania podatkiem dochodowym od osób fizycznych; po drugie - nawet

przychody zwolnione od opodatkowania podatkiem dochodowym od osób

fizycznych mogą podlegać wliczeniu do podstawy wymiaru składek.

Przepis art. 4 pkt 9 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i § 1

rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe odsyłają do pojęcia przychodu w

rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych, a nie do pojęcia

przychodów podlegających opodatkowaniu. Z tej przyczyny, dla rozstrzygnięcia

kwestii, czy nauczycielski dodatek mieszkaniowy stanowi podstawę wymiaru

składek na ubezpieczenia społeczne, nie ma znaczenia okoliczność, że w okresie

od 1 stycznia 2001 r. do 1 stycznia 2004 r. był on wyłączony z podstawy

opodatkowania podatkiem dochodowym od osób fizycznych. Odrębność katalogów

zwolnień i wyłączeń dla prawa podatkowego i prawa ubezpieczenia społecznego

nie jest kwestionowana w doktrynie (por. Komentarz do ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, red. W. Modzelewski, Warszawa 2002, s. 132).

Zarówno podstawą wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, jak i

opodatkowania

podatkiem

dochodowym

od

osób

fizycznych,

jest

nie

wynagrodzenie za pracę, lecz przychód. W art. 12 ust. 1 ustawy o podatku

dochodowym od osób fizycznych mowa jest przy tym o „przychodach ze stosunku

pracy”, z kolei w art. 18 ust. 1 w związku z art. 4 pkt 9 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych oraz w § 1 rozporządzenia w sprawie szczegółowych

zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe

mowa jest o „przychodzie w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób

fizycznych osiąganym przez pracowników u pracodawcy z tytułu zatrudnienia w

ramach stosunku pracy". Wydaje się, że w obu ustawach – zarówno w ustawie o

podatku dochodowym od osób fizycznych, jak i w ustawie o systemie ubezpieczeń

społecznych - pojęcie „przychodu ze stosunku pracy” lub „przychodu z tytułu

zatrudnienia w ramach stosunku pracy” jest tożsame. Oznacza to, że skoro według

art. 12 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych do przychodów ze

stosunku pracy zalicza się także „różnego rodzaju dodatki” i „wszelkie inne kwoty” ,

to w jednym z tych pojęć (albo w pojęciu „różnego rodzaju dodatki”, albo co

najmniej w pojęciu „wszelkie inne kwoty”) mieści się również nauczycielski dodatek

mieszkaniowy, a to oznacza, że dodatek mieszkaniowy jest wliczany do podstawy

wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe na podstawie art. 18 ust. 1

w związku z art. 4 pkt 9 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zwłaszcza że

(i tym bardziej że) zarówno art. 4 pkt 9 ustawy, jak i § 1 rozporządzenia w sprawie

szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe, wyraźnie i jednoznacznie odsyłają do pojęcia przychodu „w

rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych”, w tym do art.

12 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych.

Nauczycielski dodatek mieszkaniowy nie stanowi elementu wynagrodzenia

nauczyciela sensu stricto, ponieważ przepis art. 30 ust. 1 pkt 4 Karty Nauczyciela

jednoznacznie wyłącza z prawnego pojęcia nauczycielskiego wynagrodzenia za

pracę "dodatki socjalne określone w art. 54". Nauczycielski dodatek mieszkaniowy,

przewidziany w art. 54 ust. 3 Karty Nauczyciela, został zatem normatywnie

wyłączony spośród składników wynagrodzenia nauczyciela, ale jednocześnie nie

ulega wątpliwości, że także normatywnie został zaliczony do „innych świadczeń ze

stosunku pracy”. Skoro bowiem w art. 30 ust. 1 pkt 4 Karty Nauczyciela przewidującym, że wynagrodzenie nauczycieli składa się, między innymi, z „innych

świadczeń wynikających ze stosunku pracy” - konieczne stało się wyraźne

zaznaczenie, że spośród „innych świadczeń wynikających ze stosunku pracy”

wyłączeniu

podlegają

(dla

celów

zdefiniowania

zakresu

pojęciowego

nauczycielskiego wynagrodzenia za pracę) „świadczenia z zakładowego funduszu

świadczeń socjalnych i dodatki socjalne określone w art. 54”, to oznacza, że „inne

świadczenia

ze

stosunku

pracy”

obejmują

także

nauczycielski

dodatek

mieszkaniowy uregulowany w art. 54 ust. 3 Karty Nauczyciela. Analiza treści art. 30

ust. 1 pkt 4 Karty Nauczyciela potwierdza zatem tezę, że nauczycielski dodatek

mieszkaniowy stanowi przychód "osiągany przez pracownika u pracodawcy z tytułu

zatrudnienia w ramach stosunku pracy" jest bowiem „innym świadczeniem ze

stosunku pracy”.

Wysokość, zasady przyznawania i wypłaty nauczycielskiego dodatku

mieszkaniowego w szkołach prowadzonych przez organy administracji rządowej

(art. 54 ust. 8 Karty Nauczyciela) określa szczegółowo rozporządzenie Ministra

Edukacji Narodowej z dnia 16 maja 2001 r. w sprawie wysokości oraz

szczegółowych zasad przyznawania i wypłacania nauczycielskiego dodatku

mieszkaniowego dla nauczycieli zatrudnionych w szkołach prowadzonych przez

organy administracji rządowej (Dz. U. Nr 56, poz. 585 ze zm.).

W szkołach

prowadzonych przez organy samorządu terytorialnego wysokość nauczycielskiego

dodatku

mieszkaniowego

oraz szczegółowe

zasady jego

przyznawania

i

wypłacania określa organ prowadzący szkołę w drodze regulaminu (art. 54 ust. 7

Karty Nauczyciela), z uwzględnieniem zasad określonych w art. 54 ust. 3 Karty

Nauczyciela.

Z przepisów ustawowych (Karta Nauczyciela) oraz przepisów wykonawczych

(powołane powyżej rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 16 maja

2001 r.) wynika, że nauczycielski dodatek mieszkaniowy jest należnością ze

stosunku pracy, a nie jakiegoś innego stosunku prawnego związanego ze

stosunkiem pracy. Wypłacany jest nauczycielowi przez dyrektora szkoły, a więc

przysługuje pracownikowi od pracodawcy. Przysługuje z tytułu zatrudnienia w

ramach stosunku pracy - może otrzymać go nauczyciel pozostający w stosunku

pracy, także przeniesiony w stan nieczynny lub korzystający z urlopu dla

poratowania zdrowia (w obu przypadkach z tytułu pozostawania w stosunku pracy,

a nie z innego tytułu). Zgodnie z art. 20 ust. 6 Karty Nauczyciela, nauczyciel

przeniesiony

w

stan

nieczynny

zachowuje

prawo

do

comiesięcznego

wynagrodzenia zasadniczego oraz prawo do innych świadczeń pracowniczych, w

tym dodatków socjalnych, o których mowa w art. 54, do czasu wygaśnięcia

stosunku pracy. Zgodnie z art. 73 ust. 5 Karty Nauczyciela, nauczyciel w okresie

przebywania

na

urlopie

dla

poratowania

zdrowia

zachowuje

prawo

do

comiesięcznego wynagrodzenia zasadniczego i dodatku za wysługę lat oraz prawo

do innych świadczeń pracowniczych, w tym dodatków socjalnych, o których mowa

w art. 54. W obu przypadkach (art. 20 ust. 6 i art. 73 ust. 5 Karty Nauczyciela)

dodatki socjalne są wyraźnie traktowane jako „inne świadczenia pracownicze”.

Nauczycielski dodatek mieszkaniowy ma charakter roszczeniowy w takim

znaczeniu, że prawo do niego powstaje ex lege, niezależnie od przyznania go

przez pracodawcę (dyrektora szkoły). Nauczyciel może dochodzić jego przyznania i

wypłaty przed sądem. Dodatek ten przysługuje ze względu na szeroko rozumiane

warunki pracy – w tym przypadku wykonywanie pracy "na terenie wiejskim oraz w

mieście liczącym do 5.000 mieszkańców". Jego źródłem jest fakt wykonywania

pracy w określonych warunkach, co nadaje mu charakter świadczenia z tytułu

zatrudnienia w ramach stosunku pracy. Dodatek mieszkaniowy przysługuje

nauczycielowi niezależnie od jego sytuacji materialnej – stanu majątkowego i

osiąganego dochodu, a zatem nie jest przyznawany wedle potrzeb, lecz stanowi

obligatoryjny element treści stosunku pracy. Nauczyciel zachowuje do niego prawo

nawet wtedy, gdy uprawniony jest do dodatku (o charakterze socjalnym) na

podstawie przepisów ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów,

mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz. U. Nr 71, poz.

733 ze zm.).

Z przytoczonego powyżej obowiązującego stanu prawnego wynika, że

nauczycielski dodatek mieszkaniowy (art. 54 ust. 3 Karty Nauczyciela) jest

przychodem "z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy" w rozumieniu art. 12

ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz art. 18 ust. 1 w

związku z art. 4 pkt 9 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a ponieważ nie

został objęty wyłączeniami z podstawy wymiaru składek, przewidzianymi czy to w

ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych, czy to w § 2 rozporządzenia w

sprawie

szczegółowych

zasad

ustalania

podstawy

wymiaru

składek

na

ubezpieczenie emerytalne i rentowe, powinien być wliczony do podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Sąd Najwyższy podzielił w tej kwestii pogląd wyrażony przez skład siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego w uchwale z dnia 26 kwietnia 2006 r., III UZP 1/06.

Obowiązek opłacania składek na ubezpieczenie społeczne od wszystkich

przychodów

osiąganych przez pracownika

z tytułu zatrudnienia w ramach

stosunku pracy (poza tymi wyraźnie wyłączonymi z podstawy wymiaru składek)

jest zasadą. Taki wniosek płynie przede wszystkim z wykładni językowej i

systemowej powołanych powyżej przepisów.

Nauczycielski dodatek mieszkaniowy nie jest, co prawda, elementem

wynagrodzenia nauczyciela sensu stricto (art. 30 ust. 1 pkt 4 Karty Nauczyciela),

lecz nie oznacza to, że nie jest przychodem ze stosunku pracy (art. 12 ust. 1

ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych) lub przychodem z tytułu

zatrudnienia w ramach stosunku pracy (art. 18 ust. 1 w związku z art. 4 pkt 9

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych).

Dodatek ten jest formalnie traktowany jako świadczenie socjalne, lecz

wyłącznie z tej przyczyny, że przepis art. 54 ust. 3 Karty Nauczyciela, przewidujący

uprawnienie nauczyciela do otrzymania tego świadczenia, ulokowany jest w

rozdziale zatytułowanym „Uprawnienia socjalne i urlopy”. Sąd Najwyższy w

uzasadnieniu uchwały w sprawie III UZP 1/06 wskazał, że ewolucja prawa

nauczyciela do bezpłatnego mieszkania w miejscu pracy (wynikająca z kolejnych

nowelizacji Karty Nauczyciela oraz przepisów wykonawczych) - przez zwrot opłat

związanych z zajmowaniem mieszkania, prawo do częściowego zwrotu czynszu i

opłat z tytułu kosztów eksploatacji mieszkania

- w prawo do dodatku

mieszkaniowego uzasadnia pogląd, że „świadczenie mieszkaniowe”, mimo

uregulowania go w rozdziale 7 Karty Nauczyciela „Uprawnienia socjalne i urlopy”,

straciło swój pierwotnie socjalny charakter i – w postaci dodatku mieszkaniowego –

stało się należnością ze stosunku pracy. Sąd Najwyższy stwierdził ponadto, że

zgodnie z art. 29 § 1 pkt 2 k.p. i art. 22 § 2 k.p. oraz art. 14 pkt 1 Karty Nauczyciela

istotnym elementem nawiązanego (na podstawie umowy o pracę lub aktu

mianowania) stosunku pracy jest miejsce wykonywania pracy. W momencie

nawiązywania

tego

stosunku

jego

strony

będą

świadome

konieczności

uwzględnienia obligatoryjnego elementu treści stosunku pracy, co w przypadku

nauczyciela zatrudnionego na terenie wiejskim oraz w mieście liczącym do 5.000

mieszkańców

będzie

skutkowało

przyznaniem

nauczycielowi

dodatku

mieszkaniowego.

Także w wyroku z 29 września 2005 r., I UK 83/05, zakwestionowano

socjalny charakter dodatku mieszkaniowego, argumentując że w literaturze prawa

pracy i orzecznictwie wskazuje się na pewne cechy świadczenia socjalnego,

odróżniające je od wynagrodzenia za pracę. Przede wszystkim przyznawane jest

ono uznaniowo, według potrzeb i - na ogół - przy przyjęciu kryterium dochodowego.

Nie pozostaje w żadnej relacji z kryteriami ustalania wynagrodzenia za pracę rodzajem pracy i kwalifikacjami wymaganymi do jej wykonywania oraz ilością i

jakością pracy (art. 78 k.p.). Świadczenie socjalne nie jest świadczeniem ze

stosunku pracy - nie odwzajemnia pracy, nie jest świadczeniem okresowym. Co do

zasady, nie ma charakteru roszczeniowego. Przysługuje nie tylko pracownikowi, ale

niekiedy również członkom jego rodziny, a także byłym pracownikom (emerytom,

rencistom) i członkom ich rodzin. Przy takim rozumieniu świadczenia socjalnego

nauczycielski

przysługującym

dodatek

mieszkaniowy

wyłącznie

nim

pracownikowi

–

jest

świadczeniem

(nauczycielowi)

od

pracodawcy,

nie

jest

związanym przede wszystkim z miejscem wykonywania pracy (miejscem

zatrudnienia nauczyciela), a nie z kryterium dochodowym,

ponadto jest

świadczeniem okresowym i roszczeniowym.

Charakter prawny nauczycielskiego dodatku mieszkaniowego nie eliminuje

go z pojęcia przychodów osiąganych przez pracowników u pracodawcy z tytułu

zatrudnienia w ramach stosunku pracy, stanowiących podstawę wymiaru składek

na ubezpieczenie społeczne. Jedynie formalnie ma on charakter dodatku

socjalnego, faktycznie pełni funkcję motywacyjną – ma zachęcać nauczycieli do

podejmowania pracy na terenach wiejskich lub w miastach liczących do 5.000

mieszkańców. Z tego względu, jak każdy dodatek motywacyjny, bliższy jest

składnikowi wynagrodzenia za pracę niż świadczeniu socjalnemu (por. W.

Muszalski, glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca 2002 r., II UKN

429/01, OSP 2004 nr 4, poz. 47). Jedynie formalnie – a nie rzeczywiście - socjalny

charakter dodatku wynika z tego, że wypłacanie go nauczycielowi zatrudnionemu w

szkole położonej na terenie wiejskim lub w mieście liczącym do 5.000 mieszkańców

nie jest uzależnione od sytuacji materialnej nauczyciela (np. wysokości jego

dochodów,

wykonywania

przez

niego

ewentualnie

innego

dodatkowego

zatrudnienia, dochodów jego małżonka), a zróżnicowanie jego wysokości jest

uzależnione jedynie od stanu rodzinnego nauczyciela (w tym znaczeniu, że im

więcej członków liczy rodzina nauczyciela uprawnionego do dodatku, tym wyższy

jest dodatek) oraz od miejscowości, w której nauczyciel jest zatrudniony.

Uzależnienie wysokości dodatku od liczby członków rodziny nauczyciela ma

związek z tym, że większa (liczniejsza) rodzina ma większe potrzeby mieszkaniowe

w

porównaniu

z

rodziną

mniej

liczną.

Formalnie

socjalny

charakter

nauczycielskiego dodatku mieszkaniowego nie oznacza jednak, że dodatek ten nie

stanowi przychodu ze stosunku pracy, wchodzącego do podstawy wymiaru składek

na ubezpieczenie społeczne pracowników.

Podstawą wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe jest

przychód. Pojęcie przychodu jest oczywiście szersze od pojęcia wynagrodzenie za

pracę. Wynagrodzenie jest zawsze przychodem, ale składnik przychodu nie musi

mieć charakteru wynagrodzeniowego. W tym kontekście przepis art. 30 ust. 1 pkt 4

Karty Nauczyciela, określający składniki wynagrodzenia za pracę i wyłączający z

normatywnej definicji nauczycielskiego wynagrodzenia za pracę „dodatki socjalne

określone w art. 54”, nie jest rozstrzygający dla oceny czy nauczycielski dodatek

mieszkaniowy przewidziany w art. 54 ust. 3 Karty Nauczyciela stanowi przychód

„osiągany przez pracownika u pracodawcy z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku

pracy”.

O tym, czy świadczenie jest przychodem ze stosunku pracy, decyduje

okoliczność, czy może je otrzymać wyłącznie pracownik w rozumieniu art. 12 ust. 4

ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, czy także inna osoba

niezwiązana (aktualnie lub w przeszłości) z pracodawcą (por. wyrok NSA z 26

marca 1993 r., III SA 2219/92, ONSA 1993 nr 3, poz. 83).

Dodatek mieszkaniowy wypłacany nauczycielowi na podstawie art. 54 ust. 3

Karty Nauczyciela nie będąc składnikiem wynagrodzenia nauczyciela z tytułu

świadczenia

pracy

jest

jednak

składnikiem

przychodu

osiąganego

przez

nauczyciela jako pracownika u jego pracodawcy (szkoły) z tytułu zatrudnienia w

ramach stosunku pracy – w związku z tym brak jest argumentów przemawiających

przeciwko wliczeniu tego dodatku do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie

emerytalne i rentowe zgodnie z art. 18 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych. Od dodatku tego nalicza się (w obecnym stanie prawnym) podatek

dochodowy (art. 12 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych).

Nauczycielski dodatek mieszkaniowy nie jest wymieniony w § 2 rozporządzenia w

sprawie

szczegółowych

zasad

ustalania

podstawy

wymiaru

składek

na

ubezpieczenie emerytalne i rentowe, który szczegółowo określa przychody, które

nie stanowią podstawy wymiaru składek (które nie są wliczane do podstawy

wymiaru składek).

Sąd Najwyższy w składzie orzekający w niniejszej sprawie podzielił

dodatkowo pogląd wyrażony w uchwale z dnia 26 kwietnia 2006 r., III UZP 1/06,

zgodnie z którym zajęcie stanowiska, że dodatek mieszkaniowy wypłacany

nauczycielowi jest wliczany do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie

emerytalne i rentowe, nie koliduje z normami konstytucyjnymi (art. 32 Konstytucji

RP).

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy, stosownie do art. 398 16 k.p.c.,

orzekł jak w sentencji.