III UK 218/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III UK 218/04

POSTANOWIENIE

Dnia 28 stycznia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Gonera

w sprawie z wniosku T. R.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddziałowi w R.

o wcześniejszą emeryturę,

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 28 stycznia 2005 r.,

na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w R.

z dnia 22 lipca 2004 r., sygn. akt III AUa …/04,

odmawia przyjęcia kasacji do rozpoznania.

Uzasadnienie

Wyrokiem z 22 lipca 2004 r.,

Sąd Apelacyjny w R. – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych oddalił apelację T. R. od wyroku Sądu Okręgowego w R.

- Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 11 marca 2004 r., oddalającego jej

odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych – Oddział w R. z 24

kwietnia 2003 r., uchylającej wcześniejszą decyzję o przyznaniu wnioskodawczyni

prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem wymagającym

stałej opieki i odmawiającej jej przyznania tego prawa.

Wyrok ten zaskarżyła kasacją ubezpieczona. Jako podstawy kasacji

wskazała:

1)

naruszenie

prawa

materialnego

poprzez

jego

niewłaściwe

zastosowanie oraz błędną wykładnię wskutek przyjęcia, w wyrokach zarówno Sądu

pierwszej, jak i drugiej instancji, że organ rentowy po uprawomocnieniu się decyzji

o przyznaniu emerytury miał uzasadnione podstawy do wznowienia z urzędu

postępowania na podstawie art. 114 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz.

1118 ze zm.), a nawet na podstawie art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. – w celu ponownego

ustalenia, na skutek odmiennej obecnie oceny dowodów dołączonych do wniosku

emerytalnego, prawa do tego świadczenia (przyznanego wcześniej na zasadzie

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do

wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi

stałej opieki, Dz. U. Nr 28, poz. 149 ze zm.), tylko na podstawie aktualnie

wydanego orzeczenia lekarza orzecznika ZUS wynikającego jedynie z analizy

dokumentacji lekarskiej z przebiegu leczenia dziecka i w konsekwencji stwierdzenia

w uzasadnieniu decyzji ZUS z 24 kwietnia 2003 r., że zaświadczenie o stanie

zdrowia dziecka budzi wątpliwości, co w świetle uchwały Sądu Najwyższego z 5

czerwca 2003 r., III UZP 5/03, nie stanowiło okoliczności uzasadniającej wszczęcie

z urzędu takiego postępowania; 2) naruszenie przepisów postępowania, które

mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez przyjęcie przez Sądy obydwu

instancji, że organ rentowy wznawiając w tym przypadku z urzędu postępowanie w

wydanych w tej sprawie decyzjach za podstawę wznowienia przyjął art. 145 § 1 pkt

5 k.p.a., bowiem prowadząc w tym trybie wznowienie równocześnie organ rentowy

rażąco naruszył zasady tego postępowania określone w art. 149 § 1, 151 § 1 pkt 2

oraz art. 9 i 10 k.p.a., w wyniku czego już na tym etapie postępowania

ubezpieczona była pozbawiona możliwości obrony swoich praw, a z zarzutów

podnoszonych przez ubezpieczoną zarówno Sąd pierwszej, jak i drugiej instancji,

nie wywiodły żadnych skutków prawnych, co jest sprzeczne również z art. 379 pkt 5

k.p.c.; naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. w zakresie zasady swobodnej oceny dowodów

poprzez nieuwzględnienie wcześniej załączonego do wniosku emerytalnego

zaświadczenia lekarskiego wydanego przez lekarza z poradni specjalistycznej

prowadzącej leczenie dziecka, zaś przyjęcie oceny stanu zdrowia dziecka

dokonanej przez nieuprawnionego, nieposiadającego specjalizacji zawodowej

lekarza orzecznika ZUS i biegłego sądowego, ale z odwołaniem się do przeszłości

(przed 31 grudnia 1998 r.), co zgodnie z wiedzą i sztuką medyczną jest niemożliwe.

Nadto skarżąca zarzuciła naruszenie uchwały Sądu Najwyższego z 5 czerwca 2003

r., III UZP 5/03, dotyczącej wykładni prawa w zakresie dotyczącym sprawy,

niewłaściwą interpretację prawa w związku z powyższą uchwałą, przyjętą ponownie

i rozwiniętą w wyroku Sądu Najwyższego z 28 stycznia 2004 r., II UK 228/03,

naruszenie wykładni prawa zawartej w postanowieniu Sądu Najwyższego z 18

lutego 2003 r., II UK 146/02, oraz naruszenie art. 2 i 32 Konstytucji i następstw

wynikających z art. 77 Konstytucji.

Jako okoliczności uzasadniające rozpoznanie kasacji skarżąca wskazała:

1) że zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem art. 379 pkt

5 k.p.c. w

związku z naruszeniem przez organ rentowy na etapie wznawiania przez niego

postępowania z urzędu art. 149 § 1, art. 151 § 1 pkt 2 oraz art. 9 i 10 k.p.a., 2)

potrzebę rozstrzygnięcia istotnego zagadnienia prawnego dotyczącego kwestii, czy

istniejąca w sprawie, jeszcze przed wydaniem pierwszej decyzji przez ZUS,

dokumentacja medyczna w postaci karty historii choroby, niewymagana wolą

ustawodawcy

do

przedłożenia

przez

wnioskodawcę,

na

której

oparto

zaświadczenie lekarskie dołączone do wniosku emerytalnego jest, jak utrzymuje

organ rentowy, „ujawnioną obecnie dokumentacją”, czy też jest dokumentacją już

istniejącą w chwili ustalania przez ZUS prawa do emerytury w świetle uchwały

Sądu Najwyższego z 5 czerwca 2003 r., III UZP 5/03, niewymaganą wolą

ustawodawcy do przedłożenia temu organowi oraz dlaczego obecnie dokumentacja

jest wymagana do przedłożenia temu organowi, skoro nie zmieniło się

przedmiotowe rozporządzenie Rady Ministrów, 3) konieczność rozstrzygnięcia

kwestii, czy istnieje możliwość wszczęcia z urzędu postępowania o ponowne

ustalenie prawa do wcześniejszej emerytury tylko na podstawie obecnie wydanego

orzeczenia lekarza orzecznika ZUS opartego na analizie dokumentacji lekarskiej z

przebiegu leczenia dziecka, w sytuacji gdy przy ustalaniu prawa do tego

świadczenia

organ

rentowy

nie

zakwestionował

wydanego

zgodnie

z

rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. zaświadczenia o stanie

zdrowia dziecka. Ponadto skarżąca podniosła, że istnieje potrzeba wykładni

przepisów prawnych wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów i jako

przykłady tych rozbieżności wskazała: wyroki Sądu Okręgowego w Tarnobrzegu z

15 września 2003 r., III U 571/03 oraz z 17 września 2003 r., III U 520/03; wyrok

Sądu Okręgowego w Radomiu z 8 sierpnia 2003 r., VI U 577/03; wyrok Sądu

Okręgowego w Rzeszowie z 12 września 202 r., IV U 1724/02, wyrok Sądu

Apelacyjnego w Rzeszowie z 20 listopada 2003 r., III AUa 692/03; wyrok Sądu

Najwyższego z 28 stycznia 2004 r., II UK 228/03.

Wskazując na powyższe skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku

i orzeczenie co do istoty sprawy, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozpoznanie kasacji, będącej środkiem odwoławczym sytuującym się poza

wymaganym przepisami art. 45 ust. 1 i art. 176 Konstytucji modelem postępowania

dwuinstancyjnego, następuje tylko z przyczyn wykraczających ponad toczący się

między stronami spór prywatnoprawny (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 30

maja 2001 r., III CZ 36/01, OSNC z 2002 r., nr 2, poz. 22 lub postanowienie Sądu

Najwyższego z 5 lipca 2001 r., V CKN 176/01, niepublikowane). Publicznoprawny

charakter kasacji implikuje jej podstawowy cel, polegający na zapewnieniu

jednolitości wykładni oraz na wkładzie w rozwój prawa i orzecznictwa sądowego

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z 4 lutego 2000 r., II CZ 178/99, OSNC z

2000 r., nr 7-8, poz. 147). W związku z tym Sąd Najwyższy przed rozpoznaniem

sprawy dokonuje - zgodnie z art. 393 k.p.c. - wstępnego badania kasacji i może

odmówić przyjęcia jej do rozpoznania, jeżeli w sprawie nie występuje istotne

zagadnienie prawne, nie istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących

poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, a

ponadto gdy kasacja jest oczywiście bezzasadna (art. 393 § 1 k.p.c.); nie może

natomiast odmówić przyjęcia kasacji do rozpoznania tylko wówczas, gdy

zaskarżone orzeczenie w sposób oczywisty narusza prawo albo gdy zachodzi

nieważność postępowania (art. 393 § 2 k.p.c.).

Oceniając kasację wniesioną przez ubezpieczoną należy stwierdzić, że nie

występują żadne z wymienionych powyżej przesłanek.

Przedmiotowa kasacja jest jedną z wielu kasacji, wniesionych w

analogicznych sprawach o zbliżonych stanach faktycznych, rozstrzygniętych przez

Sąd Najwyższy na tej samej podstawie prawnej, w których wskazano potrzebę

wykładni tych samych przepisów – przede wszystkim art. 114 ust. 1 ustawy z dnia

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych -

oraz potrzebę rozstrzygnięcia istotnego zagadnienia prawnego zbieżnego z

przedstawionym w niniejszej sprawie przez ubezpieczoną. Wobec powyższego

należy uznać, że okoliczności przedstawione przez skarżącą nie uzasadniają

rozpoznania kasacji, gdyż podniesione przez nią wątpliwości interpretacyjne były

już przedmiotem licznych wypowiedzi Sądu Najwyższego, a zatem istotne problemy

związane ze stosowaniem wskazanych przepisów oraz sposobem rozumienia

uchwały Sądu Najwyższego z 5 czerwca 2003 r., III UZP 5/03, zostały definitywnie

rozstrzygnięte w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Tytułem przykładu można

wymienić następujące wyroki z najnowszego orzecznictwa Sądu Najwyższego:

wyrok z 28 stycznia 2004 r., II UK 228/03 (wspomniany w kasacji); wyrok z 19

lutego 2004 r., II UK 250/03, wyrok z 1 kwietnia 2004 r., III UK 1/04; wyrok z 7 maja

2004 r., III UK 2/04, wyrok z 7 maja 2004 r., III UK 6/04, wyrok z 7 maja 2004 r., III

UK 7/04; wyrok z 13 maja 2004 r., III UK 16/04; wyrok z 13 maja 2004 r., III UK

19/04, wyrok z 13 maja 2004 r., III UK 25/04, wyrok z 25 maja 2004 r., III UK 31/04,

wyrok z 25 maja 2004 r., III UK 32/04; wyrok z 25 maja 2004, III UK 34/04.

We wskazanych wyżej orzeczeniach Sąd Najwyższy wyjaśnił, że

powoływana w kasacji uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 5

czerwca 2003 r., III UZP 5/03 (OSNP z 2003 r., nr 18, poz. 442), nie ma w tych

sprawach zastosowania. W uchwale tej bowiem Sąd Najwyższy uznając, że

podstawą wznowienia postępowania przed organem rentowym nie może być

odmienna ocena dowodów dokonana przez ten organ po uprawomocnieniu się

decyzji, nie wypowiedział się - z uwagi na zakres przedstawionego zagadnienia – o

dopuszczalności wznowienia postępowania w sytuacji przedłożenia nowych

dowodów lub ujawnienia okoliczności istniejących przed wydaniem decyzji,

mających wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość, które nie zostały wzięte

pod uwagę (uwzględnione) przez organ rentowy przy

wydawaniu pierwotnej

decyzji. Podstawy wznowienia postępowania przed organem rentowym w

powołanych wyżej sprawach, a także w niniejszej sprawie, nie stanowiła ponowna odmienna - ocena dowodów przedłożonych przez ubezpieczoną przed wydaniem

decyzji o przyznaniu jej prawa do wcześniejszej emerytury, lecz ujawnienie błędu

organu rentowego, który przyznał świadczenie z pominięciem jednej z przesłanek

warunkujących powstanie prawa do niego, a mianowicie stanu zdrowia dziecka

spełniającego warunki opisane w § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15

maja 1989 r. – wymagającego stałej osobistej opieki i pielęgnacji ze strony rodzica.

Stan ten, opisany w § 3 ust. 3 pkt 1, 2, 3 i 4 rozporządzenia, obejmuje całkowitą

dysfunkcję kończyn, niedowłady, porażenia, upośledzenie umysłowe, kalectwo

znacznego stopnia w zakresie narządów wzroku, słuchu, ruchu, wreszcie inne

upośledzenie sprawności organizmu w bardzo poważnym stopniu. Taki stopień

upośledzenia zdrowia małoletniego syna ubezpieczonej nie wynikał ze złożonego

przez nią zaświadczenia lekarskiego.

W rozpoznawanej sprawie nie miała miejsca nieważność postępowania

przed Sądem drugiej instancji, a tylko nieważność na tym etapie postępowania

sądowego mogłaby stanowić przesłankę kasacji. Ewentualne naruszenie przez

organ rentowy przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego w żaden

sposób nie wpływa na prawidłowość prowadzenia postępowania przed sądami

powszechnymi.

Prawomocna decyzja organu rentowego o przyznaniu świadczenia

emerytalno-rentowego, w odróżnieniu od prawomocnego wyroku, nie ma przymiotu

powagi rzeczy osądzonej, a regulacja wynikająca z art. 114 ust. 1 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS ma szerszy zakres, jeśli chodzi o podstawy

wznowienia postępowania, niż przesłanki wynikające z art. 403 § 2 k.p.c. albo art.

145 § 1 k.p.a. Możliwość wznowienia postępowania przed organem rentowym, czyli

ponowne ustalenie prawa do świadczeń (ich wysokości), nie jest uzależniona od

wykazania przez organ rentowy, że z okoliczności faktycznych lub nowych

dowodów podważających prawo do świadczeń lub ich wysokość nie mógł

skorzystać w poprzednim postępowaniu. Stosownie do art. 100 i 101 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS, prawo do świadczenia powstaje z dniem spełnienia

wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego prawa, ustaje zaś, gdy ustanie

którykolwiek z warunków wymaganych do jego uzyskania. Prawo do świadczeń

powstaje więc ex lege, a decyzja organu rentowego ma charakter deklaratoryjny,

nie konstytutywny - nie przyznaje ubezpieczonemu prawa do świadczenia, lecz

tylko potwierdza spełnienie ustawowych warunków do jego powstania i określa

datę, od której przysługuje prawo do jego pobierania. W sytuacji, gdy przed

wydaniem decyzji istniały okoliczności mające wpływ na powstanie prawa do

świadczenia, o których organ rentowy nie wiedział, także jeśli niewiedza ta była

następstwem jego błędu, przepis art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS dopuszcza możliwość ponownej oceny przez organ rentowy, czy - przed

wydaniem decyzji - wszystkie przesłanki powstania prawa do świadczenia

rzeczywiście były spełnione.

W

niniejszej

sprawie

okolicznością

uzasadniającą

wznowienie

postępowania przed organem rentowym był błąd tego organu, który przed

wydaniem decyzji o przyznaniu ubezpieczonej prawa do wcześniejszej emerytury

nie skontrolował prawidłowości zaświadczenia lekarskiego, którego treść nie

odzwierciedlała w prawidłowy sposób stanu zdrowia dziecka, jaki wynikał z

dokumentacji medycznej. Po dokonaniu analizy stopnia i zaawansowania

schorzenia małoletniego syna ubezpieczonej Ł. R., w oparciu o uzyskaną

dokumentację medyczną, ustalono, że upośledzenie organizmu dziecka - z powodu

astmy oskrzelowej typu mieszanego o łagodnym przebiegu, obturacyjnego

nawracającego zapalenia oskrzeli, moczenia nocnego i nietolerancji mleka

krowiego - nie uzasadniało konieczności sprawowania nad nim stałej i osobistej

opieki przez ubezpieczoną, a co za tym idzie, nie uzasadniało uzyskania przez nią

uprawnień do wcześniejszej emerytury. Organ rentowy zatem, wznawiając

postępowanie i uchylając decyzję o przyznaniu prawa do wcześniejszej emerytury,

nie ograniczył postępowania do odmiennej oceny dowodu, w postaci zaświadczenia

lekarskiego o stanie zdrowia dziecka, ale ocenę tę rozszerzył o nieznane mu

dowody z dokumentacji medycznej dotyczącej leczenia dziecka, zaś analiza

dokumentacji

dała

podstawę

do

weryfikacji

wcześniej

przedłożonego

zaświadczenia o stanie zdrowia syna ubezpieczonej.

Z przedstawionych wcześniej orzeczeń Sądu Najwyższego wynika, że

ujawnienie dokumentacji lekarskiej, istniejącej przed wydaniem pierwotnej decyzji

przyznającej świadczenie, ale nieznanej organowi rentowemu, uprawniało organ

rentowy do wszczęcia postępowania z urzędu i wydania decyzji o odmowie prawa

do świadczenia, zwłaszcza że zasadność tej ostatniej decyzji została dowiedziona

w oparciu o opinię biegłego sądowego. Powołane wcześniej orzecznictwo Sądu

Najwyższego ukształtowało się jednoznacznie i jednomyślnie w opisanym kierunku,

wobec czego nie istniała potrzeba rozpoznania przedmiotowej kasacji.

Przepis art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS istnieje w tym

celu, aby nie można było tolerować istniejącej rażącej rozbieżności pomiędzy

określonymi przez prawo ubezpieczeń społecznych warunkami uzyskania prawa do

świadczeń a stanem faktycznym. Już w wyroku z 2 czerwca 1998 r., I UKN 95/98

(OSNAPiUS z 1999 r., nr 11, poz. 376), Sąd Najwyższy orzekł, że matka nie ma

prawa do wcześniejszej emerytury, jeżeli choroba dziecka nie upośledza

sprawności jego organizmu w sposób wymagający jej stałej opieki, zaś przez stałą

opiekę, pielęgnację lub pomoc w czynnościach samoobsługowych należy rozumieć

wykonywanie tych czynności przez matkę dziecka w sposób ciągły, a więc w

zasadzie codzienny (por. wyrok Sądu Najwyższego z 30 lipca 1997 r., II UKN

202/97, OSNAPiUS z 1998 r., nr 11, poz. 348).

Oparcie kasacji na naruszeniu przez organ rentowy szeregu wymienionych

w niej przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego jest bezprzedmiotowe.

Kasacja jest środkiem zaskarżenia orzeczenia sądu drugiej instancji wskazanego w

art. 392 k.p.c. Sąd, którego wyrok podlega zaskarżeniu kasacją, w żadnym zakresie

nie stosuje przepisów k.p.a., a ich naruszenie - stosownie do art. 3931 pkt 2 k.p.c. nie jest ustawową podstawą kasacyjną. Przepisy postępowania, o jakich stanowi

ten przepis, odnoszą się do przepisów procedury stosowanej przez sąd w sądowym

postępowaniu cywilnym, czyli – generalnie – do przepisów Kodeksu postępowania

cywilnego i przepisów wykonawczych do tej ustawy. Z faktu ewentualnego

naruszenia

przez

administracyjnego

w

organ

rentowy

przepisów

Kodeksu

żaden

sposób

nie

wniosek

wynika

postępowania

o

nieważnosci

postępowania przed Sądem drugiej instancji. Także ta przesłanka kasacji

(nieważność postępowania) nie występuje w rozpoznawanej sprawie.

Nie uzasadnia też przyjęcia kasacji do rozpoznania powołanie się skarżącej

na „znaczne rozbieżności w orzecznictwie sądów”, bowiem skarżąca nie wskazuje

na czym owe rozbieżności miałyby polegać, nadto wnioskodawczyni powołuje

wyroki zarówno pierwszej, jak i drugiej instancji, zaś rozbieżność pomiędzy

orzeczeniem sądu pierwszej instancji i orzeczeniem sądu drugiej instancji nie jest

rozbieżnością, o jakiej stanowi art. 393 § 1 pkt 2 k.p.c., nie jest też okolicznością

uzasadniającą rozpoznanie kasacji (art. 3933 § 1 pkt 3 k.p.c.).

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy, na podstawie art. 393 § 1 pkt

1 i 2 oraz i 3937 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji postanowienia.