III UK 213/04 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 23 lutego 2005 r.

III UK 213/04

Rolnik podejmujący zatrudnienie w kwartale następującym po okresie

podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników jest objęty tym ubezpieczeniem do końca tego kwartału (art. 3a ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników, jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz.

25 ze zm.).

Przewodniczący SSN Jerzy Kwaśniewski, Sędziowie SN: Krystyna

Bednarczyk (sprawozdawca), Katarzyna Gonera.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 lutego 2005 r. sprawy

z odwołania Janusza B. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia SpołecznegoOddziałowi Regionalnemu w B. o objęcie ubezpieczeniem społecznym rolników, na

skutek kasacji odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 16

czerwca 2004 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 22 kwietnia 2002 r. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddział Regionalny w B. ustaliła, że wnioskodawca Janusz B. podlegał rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu w okresach od 5 listopada 1996 r. do 30 czerwca

1997 r. i od 26 października 1997 r. do 31 marca 1998 r.

Po rozpoznaniu odwołania wnioskodawcy Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Zamościu wyrokiem z dnia 24 marca 2003 r. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że ustalił, iż wnioskodawca nie podlegał rolniczemu

ubezpieczeniu społecznemu w okresach od 26 kwietnia 1997 r. do 30 czerwca 1997

r. i od 9 marca 1998 r. do 31 marca 1998 r., a w pozostałej części odwołanie oddalił.

Sąd ustalił, że wnioskodawca prowadził gospodarstwo rolne, którego jest właścicielem. Z tego tytułu po ustaniu zatrudnienia w dniu 4 listopada 1996 r. podlegał obo-

wiązkowemu ubezpieczeniu rolniczemu. W okresie od 26 kwietnia 1997 r. do 30

czerwca 1997 r. wnioskodawca pobierał zasiłek dla bezrobotnych, a w okresie od 9

marca 1998 r. do 31 marca 1998 r. był zatrudniony na podstawie umowy o pracę.

Ponieważ w tych okresach wnioskodawca podlegał innemu ubezpieczeniu społecznemu, okresy te podlegają wyłączeniu z ubezpieczenia rolniczego na podstawie art.

7 ust.1 i 16 ust. 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.)

Na skutek apelacji organu rentowego od wyroku w części zmieniającej decyzję, Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie wyrokiem z

dnia 16 czerwca 2002 r. [...], zmienił zaskarżony wyrok i odwołanie oddalił. Sąd

Apelacyjny powołał się na przepis art. 3a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników, zgodnie z którym ubezpieczenie ustaje z końcem kwartału, w którym ustały

okoliczności uzasadniające podleganie ubezpieczeniu. Przepis ten został wprowadzony ustawą z dnia 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. Nr 124, poz. 585) i wszedł w życie 1 stycznia 1997 r. Celem tej

regulacji - poza wydłużeniem okresu trwania ubezpieczenia do końca kwartału, za

który i tak z mocy art. 4 ust. 2 musiała być opłacona składka - było umożliwienie osobom, których obowiązek ubezpieczenia ustał, a które chcą skorzystać z dobrowolnego ubezpieczenia, kontynuowania tego ubezpieczenia nieprzerwanie (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 26 maja 1999 r., II UKN 672/98, OSNAPiUS 2000 nr 15, poz.

198). Ubezpieczenie rolnika przebiega w jednostkach wyznaczonych kwartałami,

stąd obowiązek opłacenia składki powstaje z pierwszym dniem kwartału, w którym

powstało ubezpieczenie, a ustaje z ostatnim dniem kwartału, w którym ustało ubezpieczenie, niezależnie od tego ile faktycznie dni w kwartale trwało podleganie ubezpieczeniu rolniczemu. Jednak fakt ten nie może być odczytywany jako naruszenie

konstytucyjnej zasady równości, ponieważ prawo do szeregu świadczeń przewidzianych ustawą zależne jest od wykazania, że ubezpieczony podlegał ubezpieczeniu

przez określoną ilość kwartałów. W dniu 7 czerwca 2004 r. Trybunał Konstytucyjny

orzekł, iż przepisy ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nakładające na nich

składki ubezpieczeniowe w wymiarze kwartalnym bez względu na to, czy rolnik podlegał innemu ubezpieczeniu społecznemu, nie są niezgodne z Konstytucją. Rolnicy

już przez sam fakt posiadania gospodarstwa rolnego podlegają obowiązkowi rolniczego ubezpieczenia. Na obowiązek ten nie wpływa sytuacja, w której rolnik częściowo podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu, szczególnie, że na wysokość

składki nie wpływa dochód uzyskiwany przez rolników. Mimo objęcia wnioskodawcy

w okresach wymienionych w zaskarżonym wyroku innym ubezpieczeniem społecznym, rolnicze ubezpieczenie społeczne trwało do końca kwartału, w którym przypadały te okresy.

Wyrok ten zaskarżył kasacją wnioskodawca, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Lublinie do ponownego rozpoznania. Jako

podstawę kasacji wskazał naruszenie prawa materialnego „a mianowicie art. 3 ust.1,

7 ust.1 oraz 16 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników”. W uzasadnieniu kasacji podniósł, że zgodnie z powołanymi przepisami wnioskodawca nie mógł podlegać jednocześnie pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu w czasie wykonywania zatrudnienia i pobierania zasiłku dla bezrobotnych i rolniczemu ubezpieczeniu

społecznemu. Jako okoliczność uzasadniającą rozpoznanie kasacji przedstawił następujące zagadnienie prawne: czy okresy ubezpieczenia z tytułu umowy o pracę i

ubezpieczenia z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego dotyczące tego samego

okresu nie wyłączają się wzajemnie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym

rolników, ubezpieczeniu na podstawie ustawy podlega rolnik i domownik rolnika. W

odniesieniu do rolnika podstawą objęcia obowiązkiem ubezpieczenia jest posiadanie

gospodarstwa rolnego i prowadzenie działalności rolniczej . Przepisy określające

obowiązek ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego i obowiązek ubezpieczenia emerytalno-rentowego wyłączają z tego ubezpieczenia rolników,

którzy podlegają innemu ubezpieczeniu społecznemu lub mają ustalone prawo do

emerytury lub renty - art. 7 ust. 1 i 16 ust. 3. Jest zatem zasadą, że osoby objęte innym ubezpieczeniem społecznym, na przykład ubezpieczeniem pracowniczym, nie

podlegają ubezpieczeniu społecznemu rolników. Można zatem powiedzieć, że podjęcie przez rolnika zatrudnienia lub innej działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia wyłącza obowiązek ubezpieczenia społecznego. Kwestią sporną w niniejszej sprawie było ustalenie daty początkowej tego wyłączenia, w szczególności tego,

czy ubezpieczenie rolnicze ustaje z chwilą powstania obowiązku ubezpieczenia

społecznego na podstawie ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), który to obowiązek w stosunku

do pracowników powstaje od dnia nawiązania stosunku pracy (art. 13 pkt 1), a w

stosunku do bezrobotnych od dnia nabycia prawa do zasiłku (art. 13 pkt 9). Do czasu

wprowadzenia z dniem 1 stycznia 1997 r. do ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników przepisu art. 3a rolnicze ubezpieczenie społeczne ustawało z chwilą powstania innego ubezpieczenia społecznego. Spór w niniejszej sprawie dotyczy okresów przypadających już pod rządem tego przepisu, który wprowadził regulację odmienną od dotychczasowych zasad. Stanowi on w ust. 1, że ubezpieczenie ustaje z

końcem kwartału, w którym ustały okoliczności uzasadniające podleganie ubezpieczeniu. Przepis ten był podstawą rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonym wyroku,

a w kasacji nie ma zarzutu jego błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania.

Zarzut dotyczy naruszenia art. 3 ust. 1, który stanowi, że ubezpieczeniu podlega się

z mocy ustawy albo na wniosek. Jest to przepis ogólny, który samodzielnie nie daje

podstawy do objęcia jedną z wymienionych w nim form ubezpieczenia. Trudno zatem

mówić o jego naruszeniu, zwłaszcza że zawarte w kasacji wywody nie uzasadniają

tego zarzutu.

Ponieważ sprawa może być rozpoznana tylko w granicach podstaw kasacyjnych (art. 39311 § 1 k.p.c.), należy ograniczyć się do zbadania zasadności zarzutu

naruszenia art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Jednakże sformułowanej w tych przepisach zasady wyłączenia z rolników ubezpieczenia osób podlegających innemu ubezpieczeniu nie można stosować z pominięciem regulacji zawartej w art. 3a ust. 1. Ustanie okoliczności uzasadniających podleganie ubezpieczeniu w rozumieniu tego przepisu oznacza nie tylko ustanie przesłanek pozytywnych (na przykład zaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej), lecz

także wystąpienie przesłanek negatywnych (na przykład objęcie innym ubezpieczeniem społecznym). W obu wypadkach rolnicze ubezpieczenie społeczne ustaje z

końcem kwartału, w którym wystąpiły te okoliczności, a nie w dacie ich wystąpienia.

Dlatego rolnik podejmujący zatrudnienie w trakcie kwartału następującego po okresie

podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników podlega nadal temu ubezpieczeniu

do końca kwartału. Po upływie tego kwartału, jeżeli zatrudnienie jest nadal kontynuowane, rolnicze ubezpieczenie społeczne ustaje. Tego rodzaju regulacja wynika z

zasady ustalania w jednostkach kwartalnych zarówno okresów uprawniających do

świadczeń przewidzianych w ustawie, jak i okresów podlegania ubezpieczeniu.

Skoro ubezpieczenie z innego tytułu następuje z chwilą spełnienia warunków do objęcia tym ubezpieczeniem, może wystąpić sytuacja, że w niewielkim przedziale cza-

sowym (do końca kwartału) okresy ubezpieczenia rolniczego pokrywają się z innym

ubezpieczeniem. Podleganie ubezpieczeniu rolniczemu do końca kwartału równolegle z innym ubezpieczeniem nie ma dla rolnika żadnych ujemnych skutków, w

szczególności w zakresie wysokości składki. Zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników obowiązek opłacania składki powstaje z pierwszym

dniem kwartału, w którym powstało ubezpieczenie, a ustaje w z ostatnim dniem

kwartału, w którym ustało ubezpieczenie. Wyrokiem z dnia 7 czerwca 2004 r., P 4/03

(Dz.U. Nr 141, poz. 1501) Trybunał Konstytucyjny uznał, że przepis ten jest zgodny z

art. 2 i art. 32 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Na podstawie tego przepisu składka musi być uiszczona za cały kwartał, nawet gdy ubezpieczenie powstało

po rozpoczęciu kwartału a ustało przed jego końcem. Ustalenie, że ubezpieczenie

wnioskodawcy ustało przed końcem kwartału, nie miałoby wpływu na wysokość należnej składki, a podstawą jego odwołania było właśnie żądanie obniżenia składki.

Natomiast przyjęcie koncepcji, że przepis art. 3a ust. 1 ma zastosowanie do rolnika

podejmującego w trakcie kwartału zatrudnienie lub inną działalność podlegającą

ubezpieczeniu, jest dla niego korzystne. Wprawdzie przy przyznawaniu świadczeń

emerytalno-rentowych okres podwójnego ubezpieczenia nie jest liczony podwójnie,

jednak do końca kwartału rolnik jest ubezpieczony od wypadków przy pracy rolniczej

i może ubezpieczenie to kontynuować na wniosek, jeżeli spełnia warunki określone w

art. 7 ust. 2.

Podniesione w kasacji zarzuty okazały się nieuzasadnione i z tych przyczyn

Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312 k.p.c. oddalił kasację.