III UK 16/17 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III UK 16/17 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 16 stycznia 2018 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Halina Kiryło (przewodniczący)‎SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca)‎SSN Andrzej Wróbel w sprawie z odwołania P. K.‎od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w S.‎o prawo do emerytury,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 16 stycznia 2018 r.,‎skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego w (…)‎z dnia 27 września 2016 r., sygn. akt III AUa (…), uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego Sądowi Apelacyjnemu w (…).

UZASADNIENIE

Decyzją z 23 lipca 2015 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. odmówił ubezpieczonemu prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym, ponieważ pomimo udowodnienia do 1 stycznia 1999 r. wymaganego ustawą ogólnego stażu pracy, nie udowodnił 15 lat pracy w warunkach szczególnych. Organ rentowy nie zaliczył do tego okresu czasu zatrudnienia ubezpieczonego od 1 maja 1973 r. do 30 września 1995 r. w (…) Przedsiębiorstwie Instalacji Sanitarnych i Elektrycznych S.A. w S. (dalej (…)PISiE) z uwagi na brak dokumentów.Wyrokiem z 16 listopada 2015 r.

Sąd Okręgowy w S. oddalił odwołanie ubezpieczonego. Sąd podkreślił, że w tej sprawie bezsporną okolicznością było to, że ubezpieczony urodzony 17 lipca 1955 r., na dzień wydania zaskarżonej decyzji, osiągnął wiek emerytalny uprawniający go do skorzystania z wcześniejszej emerytury, a na dzień 1 stycznia 1999 r. udowodnił 28 lat i 16 dni okresów ubezpieczenia. Niespornym było również, że ubezpieczony był członkiem OFE, jednakże wniósł o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w OFE za pośrednictwem ZUS na dochody budżetu państwa.

Przedmiotem sporu pozostawało czy wnioskodawca posiada wymagany 15-letni okres zatrudnienia w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze uprawniający do obniżenia wieku emerytalnego. Sąd Okręgowy, w wyniku analizy materiału dowodowego, stwierdził, że okresu zatrudnienia ubezpieczonego w (…)PISiE od 1 września 1970 r. do 30 września 1995 r. nie można uwzględnić do stażu pracy w szczególnych warunkach. Z dokonanych ustaleń faktycznych Sąd wywnioskował, że w spornym okresie ubezpieczony pracował na zewnątrz budynków przy wykonywaniu instalacji sanitarnych - instalacji wodociągowych, burzowych i gazowych oraz przy budowie - układaniu sieci wodociągowych, kanalizacyjnych oraz burzowych.

Ubezpieczony układał w wykopach rury żeliwne, betonowe, kamionkowe, azbestowe. Rury instalacji kanalizacyjnej i burzowej były najczęściej kładzione w wykopach o głębokości 2 - 3 metry. Układanie rur instalacji wodnej odbywało się w wykopach do 1,5 metrów głębokości. Jednocześnie Sąd ten podkreślił, że do przyznania wnioskowanego świadczenia niewystarczającym jest wykonywanie ogólnych robót wodno-kanalizacyjnych, koniecznym jest wykonywanie robót wodno-kanalizacyjnych w głębokich wykopach. Natomiast definicja „głębokich wykopów” zawarta jest w licznych opracowaniach, między innymi w „Geotechnice” z 1987 r. prof. Zenona Wiłuna (inżyniera budownictwa lądowego, specjalisty z zakresu geotechniki), czy też w Zeszytach Instytutu Techniki Budowlanej ITB nr 427/2007:

„Warunki techniczne wykonania i odbioru robót budowlanych” częśći A „Roboty ziemne i budowlane”. Według przedstawionej literatury, wykopy pod względem ich głębokości dzieli się na:

1) wykopy płytkie - o głębokości mniejszej niż 1 metr;

2) wykopy średnie - o głębokości od 1 do 3 metrów;

3) wykopy głębokie - o głębokości przekraczającej 3 metry. Mając na uwadze powyższe Sąd Okręgowy uznał, że w sytuacji gdy praca świadczona jest w wykopie o głębokości 1,5 metra, to jest o głębokości nieprzekraczającej wzrostu dorosłego człowieka, nie sposób przyjąć, iż jest to praca w głębokim wykopie. Taka praca nie jest pracą w warunkach szczególnych wobec braku szczególnych uciążliwości w zakresie ograniczenia wentylacji, ograniczenia przestrzeni i obciążenia psychofizycznego pracownika wobec ryzyka zasypania w momencie układania instalacji na dnie wykopu.

Roboty wodnokanalizacyjne uzyskują miano robót wykonywanych w warunkach szczególnych dopiero wówczas, gdy wykonywane są w „głębokich wykopach”, zgodnie z klasyfikacją przedstawioną powyżej. Przy czym, Sąd pierwszej instancji wskazał, że taki pogląd ugruntowany został już w orzecznictwie Sądu Najwyższego, który w wyroku z 14 listopada 2013 r., II UK 133/13, wskazał jednoznacznie, że wymóg uznania robót wodnokanalizacyjnych za prace wykonywane w szczególnych warunkach, będący warunkiem koniecznym do nabycia prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym, zostaje spełniony tylko wtedy, gdy takie roboty były wykonywane stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w głębokich wykopach (LEX nr 1399913).

Podobny pogląd Sąd ten wyraził w wyroku z 27 stycznia 2012 r., II UK 103/11 (LEX nr 1130388). W tych okolicznościach w oparciu o zebrane w sprawie dowody, w tym w oparciu o zeznania ubezpieczonego, Sąd Okręgowy doszedł do przekonania, że sporny okres nie może być zaliczony ubezpieczonemu do stażu pracy w szczególnych warunkach, skoro robót wodnokanalizacyjnych w głębokich wykopach ubezpieczony nie wykonywał stale i w pełnym wymiarze czasu pracy.Wyrok Sądu Okręgowego ubezpieczony zaskarżył w całości. Zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego, to jest art. 184 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 ustawy emerytalnej przez jego błędną wykładnię w konsekwencji niewłaściwe uznanie, że ubezpieczonemu nie przysługuje emerytura, w sytuacji gdy spełnia on wszelki warunki do przyznania mu emerytury, w szczególności posiada okres składkowy wynoszący 25 lat oraz wykonywał prace w szczególnych warunkach wymienione wykazie A dział V poz. 1 załącznika do rozporządzenia przez okres co najmniej 15 lat.

Ponadto, zarzucono naruszenie przepisów prawa procesowego, to jest art. 233 § 1, art. 278 § 1 oraz art. 232 zd. 2 k.p.c., a także błąd w ustaleniach faktycznych polegający ma przyjęciu, że ubezpieczony nie wykonywał pracy w głębokich wykopach pomimo ustalenia, że w spornym okresie ubezpieczony pracował na zewnątrz budynków przy wykonywaniu instalacji sanitarnych - instalacji wodociągowych, burzowych, gazowych oraz przy budowie układaniu sieci wodociągowych, kanalizacyjnych oraz burzowych; układał w wykopach rury żeliwne, betonowe, kamionkowe, azbestowe i rury instalacji kanalizacyjnych i burzowych, które najczęściej były kładzione w wykopach o głębokości 2 - 3 metrów, a układanie rur instalacji wodnej odbywało się w wykopach do 1,5 metra głębokości.Sąd Apelacyjny w (…) wyrokiem z 27 września 2016 r. oddalił apelację.W ocenie Sądu Apelacyjnego rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji było prawidłowe.

Sąd odwoławczy podzielił ustalenia faktyczne, a także rozważania prawne przedstawione przez Sąd Okręgowy. Stwierdził, że w okolicznościach niniejszej sprawy nie dało się ustalić w sposób pewny i niebudzący wątpliwości, że ubezpieczony w jakimkolwiek okresie zatrudnienia w (…)PISiE wykonywał stale i w pełnym wymiarze czasu pracę w warunkach szczególnych w rozumieniu przepisów rozporządzenia. Sąd Apelacyjny zauważył, że ubezpieczony przedstawił zaświadczenie wykonywania prac w szczególnych warunkach sporządzone przez archiwistę, jednak z pozostałych dokumentów nie wynikało aby w rzeczywistości wykonywał on tego rodzaju pracę.

Sąd Apelacyjny dalej wskazał, że w oparciu o prawidłowo przeprowadzony dowód z zeznań świadków oraz samego ubezpieczonego, Sąd Okręgowy ustalił, że ubezpieczony w spornym okresie, na stanowisku monter instalacji sanitarnych wodnokanalizacyjnych i gazowych pracował na zewnątrz budynków przy wykonywaniu kanalizacji sanitarnych, instalacji wodociągowych, burzowych i gazowych oraz przy układaniu sieci tych kanalizacji. Układał w wykopach rury żeliwne, betonowe, kamionkowe i azbestowe, a następnie po zasypaniu wykopu przez koparkę wyrównywał teren po wykopie.

Rury instalacji kanalizacyjnej i burzowej były najczęściej kładzione w wykopach o głębokości 2 - 3 metrów. Natomiast układanie rur instalacji wodnej odbywało się w wykopach do 1,5 metra głębokości. W ocenie Sądu drugiej instancji powyższe ustalenia w żaden sposób nie pozwoliły potwierdzić stanowiska ubezpieczonego, jakoby stale i w pełnym wymiarze czasu pracował w głębokich wykopach, a więc na stanowisku ujętym w wykazie A dziale V poz. 1 stanowiącym załącznik do rozporządzenia, to jest świadczył pracę w warunkach szczególnych uprawniającą do emerytury w wieku obniżonym.

W ocenie Sądu Apelacyjnego Sąd pierwszej instancji trafnie i wyczerpująco wyjaśnił, wskazując na orzecznictwo oraz literaturę fachową, że praca świadczona w wykopie o głębokości 1,5 metra, to jest o głębokości nieprzekraczającej wzrostu dorosłego człowieka, nie jest pracą w głębokim wykopie. Taka praca nie jest pracą w warunkach szczególnych wobec braku szczególnych uciążliwości w zakresie ograniczenia wentylacji, ograniczenia przestrzeni i obciążenia psychofizycznego pracownika wobec ryzyka zasypania w momencie układania instalacji na dnie wykopu.

Roboty wodnokanalizacyjne uzyskują miano robót wykonywanych w warunkach szczególnych dopiero wówczas, gdy wykonywana są w „głębokich wykopach”, to jest powyżej 3 metrów (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 8 maja 2014 r., III AUa 1102/13, LEX nr 1469280 oraz wyrok Sądu Apelacyjnego w S. z 12 marca 2015 r., III AUa 291/14, LEX nr 1768728). Również Sąd Najwyższy w wyroku z 14 listopada 2013 r., II UK 133/13 (LEX nr 1399913) wskazując, że wymóg uznania robót wodnokanalizacyjnych za prace wykonywane w szczególnych warunkach, będący warunkiem koniecznym do nabycia prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym, zostaje spełniony tylko wtedy, gdy takie roboty były wykonywane stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w głębokich wykopach.

Podobny pogląd wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z 27 stycznia 2012 r., II UK 103/11 (LEX nr 1130388). Oznacza to, że skoro ubezpieczony pracował w wykopach o głębokości do 3 metrów w żadnym razie nie można przyjąć, że tego rodzaju praca była pracą w warunkach szczególnych w rozumieniu przepisów rozporządzenia. Sąd Apelacyjny wskazał dalej, że samo wykonywanie prac na zewnątrz w zmiennych warunkach atmosferycznych nie stanowi pracy w szczególnych warunkach w rozumieniu art. 32 ustawy emerytalnej w związku z wykazem A stanowiącym załącznik do rozporządzenia.

Podkreślił, że nie ulega żadnej wątpliwości, że praca wykonywana na zewnątrz jest uciążliwa, ale nie jest pracą w szczególnych warunkach, jeżeli nie jest objęta wykazem. Stwierdził, że „głębokie wykopy to nie jakiejkolwiek wykopy, ale wykopy poniżej 3 m, a w takich ubezpieczony nie pracował stale ani w pełnym wymiarze czasu pracy”. Sąd Apelacyjny wskazał, że do tej sprawy nie można wprost przenieść argumentacji z wyroku Sądu Najwyższego z 5 czerwca 2012 r., II UK 277/11, na który powoływał się ubezpieczony. Podkreślić należy, że w polskim prawie nie występuje zasada związania sądów orzeczeniami wydanymi przez sądy w innych sprawach, między innymi stronami.

Odnosząc się do treści uzasadnienia tego wyroku, Sąd Apelacyjny wskazał, że „Sąd Najwyższy w powołanej sprawie rozważał sytuację ubezpieczonego w innym stanie faktycznym, wykonującego prace na różnej głębokości od 0,9 metra do nawet powyżej 9 metrów, a więc w diametralnie różnej sytuacji. Natomiast z ustalonego w niniejszej sprawie stanu faktycznego, nie kwestionowanego przez apelującego w tym zakresie jednoznacznie wynika, że wykonywał on prace w wykopach od 1,5 do 3 m. Zatem nie była to praca wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w wykopach poniżej 3 metrów, głębokich wykopach”.Wyrok Sądu Apelacyjnego ubezpieczony zaskarżył w całości.

Zarzucono naruszenie prawa materialnego, to jest:(-) art. 184 ust. 1 oraz art. 24 ust. 1 w zw. z art. 32 ust. 1, 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że skarżącemu nie przysługuje prawo do emerytury, co związane było z błędną wykładnią przez Sąd drugiej instancji pojęcia wykonywania robót wodnokanalizacyjnych w głębokich wykopach, gdy zgodnie z prawidłową wykładnią zaskarżonego przepisu skarżący spełnił wszystkie wymogi przewidziane przedmiotowym przepisem dla uzyskania prawa do emerytury, w szczególności wykonywał pracę w warunkach szczególnych w okresie od 1 września 1970 r. do 30 września 1995 r., to jest wykonywał roboty wodnokanalizacyjne w głębokich wykopach;(-) art. 32 ust. 1, 2 ustawy emerytalnej przez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że skarżącemu nie przysługuje prawo do emerytury, co związane było z błędną wykładnią przez Sąd drugiej instancji pojęcia wykonywania robót wodnokanalizacyjnych w głębokich wykopach, gdy zgodnie z prawidłową wykładnią zaskarżonego przepisu skarżący spełnił wszystkie wymogi przewidziane przedmiotowym przepisem dla uzyskania prawa do emerytury, w szczególności wykonywał pracę w warunkach szczególnych w okresie od 1 września 1970 r. do 30 września1995 r., to jest wykonywał roboty wodnokanalizacyjne w głębokich wykopach;(-) § 2 i 4 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze przez błędną wykładnię przepisów i przyjęcie, że skarżącemu nie przysługuje prawo do emerytury, co związane było z błędną wykładnią przez Sąd drugiej instancji pojęcia wykonywania robót wodnokanalizacyjnych w głębokich wykopach, gdy zgodnie z prawidłową wykładnią zaskarżonego przepisu skarżący spełnił wszystkie wymogi przewidziane przedmiotowym przepisem dla uzyskania prawa do emerytury, w szczególności wykonywał pracę w warunkach szczególnych w okresie od 1 września 1970 r. do 30 września 1995 r., to jest wykonywał roboty wodnokanalizacyjne w głębokich wykopach.Skarżący wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania uzasadnił potrzebą wykładni przepisów prawnych wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, wskazując, że w orzecznictwie sądów przyjmowane jest stanowisko, że za wykonywanie pracy w warunkach szczególnych w głębokich wykopach uznaje się wykonywanie ogólnych robót wodnokanalizacyjnych wyłącznie w wykopach o głębokości przekraczającej 3 metry, jak również pojawia się stanowisko, że głębokość wykopów nie ma znaczenia dla ustalenia czy praca wykonywana jest w głębokich wykopach, a także pojawia się stanowisko, że pod pojęciem głębokich wykopów można rozumieć również wykopy o głębokości poniżej 3 metrów.

Ponadto wskazał na istnienie potrzeby rozstrzygnięcia istotnego zagadnienia prawnego, to jest odpowiedzi na pytanie: (-) czy za wykonywanie pracy w warunkach szczególnych w głębokich wykopach uznaje się wykonywanie ogólnych robót wodnokanalizacyjnych wyłącznie w wykopach o głębokości przekraczającej 3 metry, czy też za pracę w głębokich wykopach można uznać pracę wykonywaną w wykopach, także wynoszących od 1,5 do 3 metrów głębokości; (-) czy za wykonywanie pracy w warunkach szczególnych w głębokich wykopach uznaje się wykonywanie ogólnych robót wodnokanalizacyjnych wyłącznie w wykopach o głębokości przekraczającej 3 metry, czy też za pracę w warunkach szczególnych w głębokich wykopach można uznać wykonywanie ogólnych robót wodnokanalizacyjnych niezależnie od głębokości wykopów?Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i jego zmianę w całości przez uwzględnienie odwołania skarżącego w całości i przyznanie mu prawa do emerytury zgodnie z jego wnioskiem, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w S. z uwzględnieniem kosztów postępowania kasacyjnego wywołanego niniejsza skargą, w każdym przypadku o zasądzenie od pozwanego na rzecz skarżącego kosztów postępowania według norm przepisanych.Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Skarga kasacyjna ubezpieczonego okazała się mieć uzasadnione podstawy.Wstępnie należy stwierdzić, że zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy (zaliczenia spornego okresu zatrudnienia jako pracy w warunkach szczególnych) ma interpretacja przepisu wykazu A, działu V poz. 1 załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.

Jest w nim mowa o robotach wodnokanalizacyjnych oraz budowie rurociągów w „głębokich wykopach”. Rację ma skarżący, że pojęcie głębokich wykopów stanowi istotne zagadnienie prawne wywołujące rozbieżności w orzecznictwie, a więc tym samym wymagające wykładni.Problem powyższy wynika zasadniczo z tego, że przepisy posługując się zwrotem niedookreślonym nie dają w istocie żadnych wskazówek interpretacyjnych pojęcia „głębokości” wykopów.Z ustaleń faktycznych wynika, że ubezpieczony wykonywał w spornym okresie prace instalacyjne w wykopach od 1,5 do 3 m.Zdaniem Sądu Okręgowego pojęcie głębokich wykopów jest możliwe do zdefiniowania poprzez odwołanie się do opracowań natury technicznej, w których przyjmuje się, że wykopy głębokie to takie, których głębokość przekracza 3 m.

Sąd Apelacyjny podzielił ten pogląd i z tego powodu przyjął, że ubezpieczony nie pracował stale ani w pełnym wymiarze czasu pracy w warunkach szczególnych.Zdaniem Sądu Najwyższego rozstrzygnięcie powyższe nie zasługuje na aprobatę. Nie dziwi wprawdzie, że sądy poszukują kryteriów określenia głębokiego wykopu w innych normach, czy opracowaniach. Brak jest jednak podstaw prawnych do stosowania reguł wykładni wynikających z norm technicznych w sprawie dotyczącej zaliczenia okresu zatrudnienia jako pracy w warunkach szczególnych (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 czerwca 2012 r., II UK 277/11, LEX nr 4214997).Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd zawarty w wyżej cytowanym wyroku, iż w razie wykonywania prac w wykopach na różnej głębokości, niekiedy nie wynoszącej 3 metrów, nie wyklucza możliwości zaliczenia tej pracy jako wykonywanej stale i w pełnym wymiarze w warunkach szczególnych.Mając powyższe na uwadze należy więc stwierdzić, że interpretacja pojęcia głębokich wykopów wymaga zastosowania obok kryterium ich głębokości wyrażonej w metrach także dodatkowych kryteriów.

Kryteria te są określone w przepisie art. 32 ust. 2 ustawy emerytalnej. Przepis ten stanowi, ze za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagającej wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia.Reasumując należy stwierdzić, że warunkiem zaliczenia pracy jako wykonywanej w warunkach szczególnych jest zatrudnienie przy robotach wodnokanalizacyjnych oraz budowie rurociągów w głębokich wykopach (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 2012 r., II UK 103/11, LEX nr 1130388, czy z dnia 14 listopada 2013 r., II UK 133/13, LEX nr 1399913).Wyznaczenie ścisłej granicy głębokości wykopu (np. 3 m) uzasadniającej zaliczenie pracy jako wykonywanej w warunkach szczególnych w oparciu o normy techniczne nie jest trafne.

Wprawdzie Sąd Apelacyjny zauważył i wspomniał w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku także o innych kryteriach pracy w warunkach szczególnych, jak wysokość dorosłego człowieka, ograniczenie przestrzeni, obciążenia psychofizyczne, czy ograniczenia wentylacji. Jednak jest to jedynie wzmiankowane marginalnie. Natomiast w okolicznościach faktycznych sprawy okoliczności te zdają się mieć zasadnicze znaczenie dla określenia charakteru pracy wykonywanej w spornym okresie przez skarżącego. Tak więc należało przyjąć, że w tym zakresie występuje w istocie brak ustaleń faktycznych koniecznych dla rozstrzygnięcia sprawy.Ostatecznie należy stwierdzić, że brak jest podstaw do przyjęcia, że w każdym przypadku prace wykonywane w wykopach o głębokości poniżej 3 m nie mogą być zaliczone jako wykonywane stale i w pełnym wymiarze czasu w warunkach szczególnych.

W takich przypadkach konieczne jest rozstrzygnięcie czy praca w takich wykopach cechowała się znaczną szkodliwością dla zdrowia, znacznym stopniem uciążliwości lub wymagała wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia.Z powyższych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815 §1 k.p.c., orzekł jak w sentencji wyroku. r.g.