III UK 136/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III UK 136/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 lipca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania P. O.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w R.

o prawo do renty,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 13 lipca 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 21 czerwca 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 21 czerwca 2011 r. Sąd Apelacyjny na podstawie art. 385

k.p.c. oddalił apelację wnioskodawcy P. O. od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w R. z dnia 8 września 2010 r. oddalającego

odwołanie wnioskodawcy od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w

R. z dnia 31 marca 2010 r. odmawiającej P. O. przyznania prawa do renty z tytułu

niezdolności do pracy w związku z wypadkiem przy pracy.

W uzasadnieniu wyroku Sądu drugiej instancji przedstawione zostały

następujące jego podstawy. Bezsporne jest, że wnioskodawca w dniu 31 maja

2008 r. uległ wypadkowi przy pracy, doznając urazu oka lewego, tak bardzo

ograniczającego

widzenie

uszkodzonym

okiem,

że

w

praktyce

nastąpiła

jednooczność. Wnioskodawca, urodzony 22 kwietnia 1963 r., ukończył zasadniczą

szkołę zawodową i zdobył zawód mechanizatora rolnictwa, którego nigdy nie

wykonywał. Ostatnio wykonywana przez wnioskodawcę praca (do dnia wypadku

przy pracy) na stanowisku pomocnika operatora węzła betoniarskiego polegała na

obsłudze betoniarki, w której dozowanie jest automatyczne, ale jej czyszczenie i

konserwacja wiąże się z pracą na wysokości (powyżej trzech metrów). W

postępowaniu pierwszoinstancyjnym został przeprowadzony dowód z opinii

biegłego lekarza sądowego specjalisty z zakresu chorób oczu J. K. Sąd drugiej

instancji – uzupełniając postępowanie dowodowe – dopuścił dowód z opinii

biegłych lekarzy sądowych: specjalisty okulisty J. P., specjalisty z zakresu

medycyny pracy L. S.-M. oraz z opinii biegłego specjalisty okulisty K. K.-S. W opinii

biegłego J. K. wnioskodawca jest zdolny do pracy. Okres dwuletni od urazu był

wystarczający dla zaadoptowania się do jednooczności i przystosowania się do

pracy

niewymagającej

widzenia

obuocznego,

zalecane

są

prace

proste

niewysilające wzroku, najlepiej przy świetle dziennym. Biegli J. P. i L. S.-M. uznali

wnioskodawcę za niezdolnego do pracy na ostatnio zajmowanym stanowisku w

związku z wypadkiem przy pracy, nie stwierdzili natomiast niezdolności do pracy w

rozumieniu art. 12 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Rozpoznane schorzenie

jest przeciwwskazaniem do pracy wymagającej widzenia obuocznego, tj. pracy na

wysokości, przy maszynach w ruchu, zawodowego prowadzenia pojazdów. Według

biegłej K. K.-S. praca mechanizatora rolnictwa dotyczy także zadań na wysokości

powyżej 3 m (przy naprawie kombajnów) oraz czynności naprawczych maszyn

pracujących w ruchu z odkrytymi częściami tnącymi, niebezpiecznych dla zdrowia.

Badany nie ma widzenia obuocznego i nie może wykonywać tych prac. We

wnioskach opinii biegła podała, że schorzenia narządu wzroku powodują u

wnioskodawcy

częściową

okresową

niezdolność

do

pracy

zarówno

w

wykonywanym ostatnio, jak i w wyuczonym zawodzie.

Sąd drugiej instancji, podzielając ustalenia Sądu pierwszej instancji uznał, że

wnioskodawca nie jest niezdolny do pracy w związku z wypadkiem przy pracy w

rozumieniu przepisu art. 12 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, 1227 ze

zm.). Sąd podzielił opinię biegłych: J. K. oraz J. P. i L. S.–M., że wnioskodawca nie

jest niezdolny do pracy zgodnej z kwalifikacjami, są jedynie przeciwwskazania do

pracy

na

ostatnio

zajmowanym

stanowisku.

Wnioskodawca,

posiadający

wykształcenie zasadnicze zawodowe i doświadczenie w pracy operatora węzła

betoniarskiego ma – w ocenie Sądu drugiej instancji – kwalifikacje do pracy

fizycznej. Aktualny stan schorzenia zawodowego nie ogranicza w stopniu

znacznym zdolności wnioskodawcy do pracy fizycznej, dlatego nie ma niezdolności

do pracy w rozumieniu art. 12 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Według

Sądu drugiej instancji oceny takiej można było dokonać ponieważ wnioskodawca

zachował pełną sprawność, a jedynie ze względów profilaktycznych powinien

unikać pracy w warunkach mogących wpłynąć na pogorszenie jego stanu zdrowia.

Wnioskodawca wykonywał prace fizyczne związane z produkcją betonu i nadal jest

zdolny do pracy fizycznej przy takich pracach: przy prostych pracach budowlanych,

czy przy produkcji prefabrykatów, z ograniczeniami wynikającymi z jednooczności.

Takie prace odpowiadają jego kwalifikacjom i wiekowi. Wnioskodawca jest zdolny

do podjęcia innej pracy w ramach swoich kwalifikacji.

Według Sądu

drugiej instancji niezdolność do

wykonywania

pracy

dotychczasowej jest warunkiem koniecznym ustalenia prawa do renty z tytułu

niezdolności do pracy, ale nie jest warunkiem wystarczającym, jeżeli wiek, poziom

wykształcenia i predyspozycje psychofizyczne usprawiedliwiają rokowanie, że

mimo upośledzenia organizmu możliwe jest podjęcie innej pracy w tym samym

zawodzie albo po przekwalifikowaniu zawodowym (por. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 31 marca 2009 r., II UK 264/08 - Lex nr 707880; z dnia 8 stycznia 2009 r., I UK

200/08 – Lex nr 738337). Zalecenie lekarskie odsunięcia pracownika od

wykonywanej pracy ze względów profilaktycznych (zakaz pracy na wysokości, przy

maszynach w ruchu) nie jest wystarczającą przesłanką uznania go za niezdolnego

do pracy w rozumieniu art. 12 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 16 sierpnia 2005 r., I UK 362/04 – OSNP 2006/1112/193). Czym innym jest konkretne zatrudnienie, na wykonywanie którego nie

wyraża zgody lekarz medycyny pracy i czym innym szersza ocena stwierdzająca

brak niezdolności do pracy, która nie odnosi się do jednego stanowiska pracy, lecz

do pracy zgodnej z kwalifikacjami (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 maja

2010 r., I UK 22/10 – Lex nr 607130; z dnia 12 marca 2007 r., UK 299/06 - OSNP

2008/7-8/112; z dnia 29 czerwca 2005 r., I UK 299/04 – OSNP 2006/5-6/93).

Sąd drugiej instancji nie podzielił trzeciej opinii sporządzonej przez biegłą

specjalistę okulistę K. K. - S. Uznał Sąd, że opinia ta ”stwierdzająca u

wnioskodawcy częściową niezdolność do pracy jest odmienna w swoich wnioskach

od pozostałych opinii podjętych – z udziałem biegłego z zakresu medycyny pracy.

Ponadto opinia biegłej K. K.-S. jest wewnętrznie sprzeczna ponieważ oceniła ona

kwalifikacje wnioskodawcy w odniesieniu do jego teoretycznego wykształcenia w

zawodzie mechanizatora rolnictwa i do ostatniego stanowiska pracy. Opinia ta nie

odróżnia przeciwwskazań do zatrudnienia od niezdolności do pracy w rozumieniu

art. 12 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Wyrok Sądu Apelacyjnego wnioskodawca zaskarżył skargą kasacyjną,

opierając skargę na obydwu podstawach określonych w art. 3983 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.

W ramach pierwszej podstawy zarzucono błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie: przepisu art. 57, art. 12 i art. 13 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez pominięcie

socjalno - ekonomicznego aspektu niezdolności do pracy ubezpieczonego,

polegające na zaniechaniu uwzględnienia obiektywnej możliwości podjęcia przez

wnioskodawcę zatrudnienia zgodnego z poziomem kwalifikacji i wykształcenia oraz

nieuwzględnienie, że pojęcie kwalifikacje do pracy fizycznej jest pojęciem ogólnym

oderwanym od konkretnych kwalifikacji ubezpieczonego. W ramach podstawy

procesowej skargi (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.) zarzucono: „rażące” naruszenie

art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 328 § 2 k.p.c. oraz art. 316 § 1 i art. 382 k.p.c. w

związku z art. 391 § 1 k.p.c., „w następstwie którego oraz w następstwie

nieprzestrzegania kompetencji rozpoznawczych i kontrolnych sądu odwoławczego i

niespełnieniu jego procesowej funkcji doszło do pominięcia części materiału

dowodowego zebranego w postępowaniu”.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżący wniósł o: - uchylenie zaskarżonego

wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi drugiej instancji, ewentualnie o: uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu

drugiej instancji oraz o uchylenie wyroku Sądu pierwszej instancji i orzeczenie co

do istoty sprawy przez przyznanie P. O. prawa do renty oraz o obciążenie

pozwanego kosztami postępowania kasacyjnego, w tym kosztami zastępstwa

procesowego według norm prawem przepisanych.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący powołał się na pogląd wyrażony

w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 15 września 2006 r., I UK 103/06 – OSNP

2007/17-18/261, że ubezpieczony może być uznany za częściowo niezdolnego do

pracy, gdy zachował zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy (np.

wymagającej

niższych

albo

niewymagającej

żadnych

kwalifikacji),

lecz

jednocześnie utracił w znacznym stopniu zdolność do wykonywania pracy, do której

posiada kwalifikacje. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Najwyższy zwrócił uwagę,

że doniosłe znaczenie w konstrukcji częściowej niezdolności do pracy określonej w

art. 12 ust 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ma podkreślenie, że chodzi o

ocenę zachowania zdolności do wykonywania nie jakiejkolwiek pracy, lecz pracy

zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji. Ratio legis wyodrębnienia tej

przesłanki stanowi wyeliminowanie sytuacji, w których ubezpieczeni o wyższych

kwalifikacjach po utracie zdolności do ich zarobkowego wykorzystania zmuszeni

byliby podjąć pracę niżej kwalifikowaną, do której zachowali zdolność wobec braku

środków do życia. w ocenie skarżącego Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku nie

dokonał takiej analizy na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału

dowodowego.

Skarżący powołał się na pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z

dnia 8 maja 2008 r., I UK 356/2007 - OSNP 2009/17-18/23, zgodnie z którym:

ocena częściowej niezdolności do pracy w zakresie dotyczącym naruszenia

sprawności organizmu i wynikających stąd ograniczeń możliwości wykonywania

pracy wymaga z reguły wiadomości specjalnych (opinii biegłego z zakresu

medycyny). Natomiast ostateczna ocena, czy ubezpieczony jest częściowo

niezdolny do pracy musi uwzględniać także inne elementy, w tym zwłaszcza

poziom kwalifikacji ubezpieczonego, możliwości zarobkowania w zakresie tych

kwalifikacji, możliwość wykonywania dotychczasowej pracy lub podjęcia innej pracy

oraz celowość przekwalifikowania zawodowego, biorąc pod uwagę rodzaj i

charakter

dotychczas

wykonywanej

pracy,

poziom

wykształcenia,

wiek

i

predyspozycje psychofizyczne (art. 12 ust. 1 i 3 oraz art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

jednolity tekst: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Ocena ta ma charakter

prawny i może jej dokonać wyłącznie sąd a nie biegły.

Skarżący powołał się także na pogląd wyrażony w wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 7 lutego 2006 r., I PK 153/05 – OSNP 2007/1-2/2, że

częściowej niezdolności do pracy, polegającej na utracie w znacznym stopniu

zdolności do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji, nie wyklucza

możliwość podjęcia przez ubezpieczonego pracy niżej kwalifikowanej. W ocenie

skarżącego przyjęcie przez Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku ogólnego

pojęcia „kwalifikacji do pracy fizycznej” stoi w sprzeczności z konkretnymi

kwalifikacjami wnioskodawcy, ponieważ w tym pojęciu zawierają się najprostsze

prace jak i prace wymagające specjalistycznych umiejętności i predyspozycji, co

przekłada się bezpośrednio na aspekt ekonomiczny. W ocenie skarżącego przy

analizie pojęcia częściowej niezdolności do pracy (art. 12 ust. 3 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS) należy brać pod uwagę zarówno kryterium

biologiczne jak i ekonomiczne. W sensie biologicznym, to stan organizmu

dotkniętego schorzeniami naruszającymi jego sprawność w stopniu powodującym

częściową niezdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji; w

sensie

ekonomicznym

to

częściowa

utrata

zdolności

do

zarobkowania

wykonywaniem takiej pracy. Osobą częściowo niezdolną do pracy w rozumieniu

art. 12 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest więc osoba, która spełnia

oba te kryteria a więc jest dotknięta upośledzeniem zarówno biologicznym, jak i

ekonomicznym - tak SN w wyroku z dnia 21 listopada 2004 r., I UK 28/04 – Lex Nr

979161. Prace przy obsłudze węzła betoniarskiego (praca na wysokości, wibracje)

czy prace mechanizatora rolnictwa przy maszynach rolniczych w ruchu (kombajny,

traktory) to nie to samo co prace fizyczne, które może wykonywać osoba

jednooczna. Z punktu oceny kryterium ekonomicznego jest to oczywiste. W

konsekwencji utrata przez wnioskodawcę zdolności do pracy na wykonywanym

wcześniej stanowisku przy obsłudze węzła betoniarskiego i w ramach wyuczonego

zawodu (mechanizator rolnictwa), a możliwość wykonywania najprostszych prac

fizycznych niewymagających widzenia obuocznego powinna być uznana jako

częściowa niezdolność do pracy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kwalifikacje materialnoprawnej podstawy zaskarżonego wyroku dotyczą

ustalonych okoliczności faktycznych. Okolicznościami tymi Sąd Najwyższy jest

związany (art. 39813 § 2 k.p.c.); należało jednakże upewnić się – ze względu na

zarzuty drugiej (procesowej) podstawy skargi kasacyjnej – czy stanowiące

podstawę zaskarżonego wyroku ustalenia faktyczne zostały podjęte bez naruszenia

przepisów postępowania.

Chociaż skarga kasacyjna powołała się na podstawę procesową i chociaż

wskazała kilka przepisów kodeksu postępowania cywilnego ze stwierdzeniem ich

„rażącego” naruszenia, to ograniczyła się do swoistej jedynie deklaracji naruszeń,

której nie sposób przyporządkować do wskazanych przepisów. Nie wiadomo nawet

w czym autorka skargi upatruje zarzucanego „nieprzestrzegania kompetencji

rozpoznawczych i kontrolnych sądu odwoławczego i niespełniania jego procesowej

funkcji”. Niczego tu bowiem nie wyjaśnia powołanie się na to, że: „doszło do

pominięcia części materiału zebranego w postępowaniu”, skoro uzasadnienie

skargi nie wskazuje jakiegokolwiek dowodu czy innego elementu „materiału

zebranego w postępowaniu”, które miałoby być wyłączone z rozpatrzenia przez

Sąd. Należy więc stwierdzić, że sposób w jaki została przedstawiona procesowa

podstawa skargi kasacyjnej, przez gołosłowną ogólnikowość zarzutu, a raczej jego

tylko imitacyjne upodobnienie do abstrakcyjnej formuły podstawy z art. 398 3 § 1 pkt

2 k.p.c., musi prowadzić do oceny o bezzasadności tej podstawy skargi.

Niezasadna jest także materialnoprawna podstawa skargi kasacyjnej.

W uzasadnieniu skargi dotyczącym zarzutów naruszenia wskazanych

przepisów prawa materialnego ograniczono się do powołania kilku wyroków Sądu

Najwyższego, w których Sąd Najwyższy - na tle okoliczności ustalonych w

sprawach wówczas rozpatrywanych – wyjaśnił zawarte w art. 12 ust. 3 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS pojęcie niezdolności do pracy:, że potrzebne jest

ustalenie zachowania zdolności do wykonywania nie jakiejkolwiek pracy lecz pracy

zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji (wyrok z dnia 15 września 2006 r.,

I UK 103/2006), że ocena, czy ubezpieczony częściowo niezdolny do pracy

powinna uwzględnić poziom kwalifikacji ubezpieczonego, możliwość zarobkowania

w zakresie tych kwalifikacji, możliwość wykonywania dotychczasowej pracy lub

podjęcia innej pracy oraz celowość przekwalifikowania zawodowego, biorąc pod

uwagę rodzaj i charakter dotychczas wykonywanej pracy, poziom wykształcenia,

wiek i predyspozycje psychofizyczne (wyrok z 8 maja 2008 r., I UK 356/2007); że

potrzebne jest łączne wzięcie pod uwagę tak kryterium biologicznego dotyczącego

sprawności

organizmu

ubezpieczonego,

jak

i

kryterium

ekonomicznego

dotyczącego zdolności do wykonywania pracy zgodnej z poziomem posiadanych

kwalifikacji (wyrok z dnia 21 grudnia 2004 r., I UK 28/2004).

Z przywołania w skardze orzeczeń Sądu Najwyższego nie wynika zasadność

skargi, nie wskazano w niej bowiem, że zaskarżone orzeczenie opiera się na

interpretacji

wskazanych

przepisów

prawa

materialnego

sprzecznej

z

ukształtowanym orzecznictwem. Zamiast argumentacji, która przemawiałaby za

zasadnością postawionego w skardze zarzutu, wnosząca skargę poprzestała na

stwierdzeniu, że jej zdaniem jest oczywiste, iż prac na wysokości przy obsłudze

węzła betoniarskiego i prac przy maszynach rolniczych w ruchu nie może

wykonywać osoba jednooczna. Stwierdzenie takie odnosi się wyłącznie do części

dokonanych w sprawie ustaleń, których kwalifikacja prawna przez Sąd drugiej

instancji jest w istocie rzeczy niesprzeczna z oceną skarżącego. Z uzasadnienia

zaskarżonego wyroku wynika bowiem, że Sąd – zgodnie z opiniami biegłych

lekarzy, w tym specjalisty z zakresu medycyny pracy ustalił, że na skutek

praktycznej jednooczności ubezpieczonego nie mógłby on wykonywać prac, o

których mowa w skardze. Jeżeli – co skarżący pomija – pomimo ustalenia

niezdolności ubezpieczonego do wykonywania niektórych prac, Sąd ustalił, że nie

utracił on zdolności do pracy zgodnej z jego kwalifikacjami, to wynika to właśnie z

analizy okoliczności, o których mowa w przywołanych w skardze orzeczeniach

Sądu Najwyższego dotyczących rodzaju i (charakteru) dotychczas wykonywanej

pracy, wieku i poziomu wykształcenia. Opierając się na krytycznej ocenie opinii

biegłych Sąd ustalił, że ubezpieczony na podstawie swych kwalifikacji „wykonywał

prace fizyczne związane z produkcją betonu i nadal zdolny jest do pracy fizycznej

przy takich pracach, przy prostych pracach budowlanych, czy przy produkcji

prefabrykatów, z ograniczeniami wynikającymi z jednooczności. Takie prace

odpowiadają jego kwalifikacjom i wiekowi … jest zatem zdolny do podjęcia innej

pracy w ramach swoich kwalifikacji”. Do powyższej oceny zaskarżonego wyroku

opartej na niezakwestionowanych w skardze ustaleniach faktycznych – w skardze

nie ma adekwatnego odniesienia się.

Z powyższych przyczyn wobec bezzasadności podstaw skargi kasacyjnej po

rozpatrzeniu sprawy w granicach przedstawionych w skardze zarzutów Sąd

Najwyższy na podstawie art. 39813 § 1 i § 2 oraz art. 39814 k.p.c. orzekł jak w

sentencji.