III UK 105/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III UK 105/07

POSTANOWIENIE

Dnia 4 marca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z odwołania I. M.

od decyzji Kasy Rolniczego Ubezpieczania Społecznego o podleganie

ubezpieczeniu społecznemu,

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 4 marca 2008 r.,

na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 13 czerwca 2007 r.,

odmawia przyjęcia skargi do rozpoznania.

Uzasadnienie

W

sprawie

o

podleganie

ubezpieczeniu

społecznemu

rolników

wnioskodawczyni I. M. ustalono w postępowaniu sądowym, iż wnioskodawczyni

miała ubezpieczenie społeczne wynikające z pracowniczego zatrudnienia w okresie

od 27 kwietnia 1995 r. do 10 kwietnia 2002 r. Od 2 kwietnia 2002 r.

wnioskodawczyni rozpoczęła prowadzenie działalności gospodarczej (handlu). Od

1 kwietnia 2001 r jest dzierżawcą gospodarstwa rolnego. W dniu 27 czerwca 2002

r. wnioskodawczyni wystąpiła do Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o

ubezpieczenie

społeczne

rolników, jednak nie podała do kiedy podlega

ubezpieczeniu jako pracownik. Przy takich ustaleniach Sąd Apelacyjny wyrokiem z

13 czerwca 2007 r. oddalił apelację wnioskodawczyni od wyroku Sądu Okręgowego

z 2 października 2006 r., którym oddalono jej odwołanie od decyzji Kasy z 25

stycznia 2005 r. o ustaniu jej ubezpieczenia społecznego rolników od 1 kwietnia

2001 r. do 30 września 2004 r.

Skargę kasacyjną oparto na obu podstawach.

Zarzuty naruszenia prawa materialnego odniesiono do: - art. 5a ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników poprzez „zastosowanie niekonstytucyjnych i

nie obowiązujących od 2004 r. przepisów kształtujących sytuację prawną rolników

w oderwaniu od ich sytuacji faktycznej, a co za tym idzie błąd aktu subsumcji”; art. 84 k.c. przez pominięcie złożenia przez skarżącą oświadczenia woli, iż działała

pod wpływem błędu wywołanego przez urzędnika, a co za tym idzie naruszenie

prawa

skarżącej

określonego

w

tym

przepisie

i

błędne

obciążenie

jej

odpowiedzialnością za zaistniały stan rzeczy; art. 52 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników w związku z art. 123 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych przez naruszenie ogólnej zasady pogłębiania zaufania obywateli do

organów państwa i pominięcie naruszenia przez KRUS zasady Lex retro non agit a

zatem bezprawności wydanej decyzji, a także uznanie, że niewłaściwie udzielona

informacja przez urzędnika nie ma znaczenia w sprawie.

W podstawie procesowej skarżąca zarzuciła nieprzeprowadzenie dowodów

na okoliczności mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy za zatem

naruszenie art. 227 k.p.c. w związku z art. 233 k.p.c. i w konsekwencji

merytorycznie błędne rozstrzygnięcie.

We wniosku o przyjęcie skargi wskazano, iż jest oczywiście uzasadniona „a

to chociażby wobec jednolitej linii orzecznictwa powołanej w uzasadnieniu skargi,

przeczącej ustaleniom dokonanym w zaskarżonym wyroku sądu apelacyjnego, a

przy

tym

wymaga

rozważenia

przez

Sąd

Najwyższy

kwestia

prawnej

dopuszczalności stwierdzenia ze wsteczną datą ustania tytułu ubezpieczenia w

sytuacji błędu organu rentowego”.

Sąd Najwyższy zważył:

Skarga zasadniczo winna być odrzucona z braku uzasadnienia wniosku o

przyjęcie jej do rozpoznania. Wniosek i jego uzasadnienie to dwa konieczne

elementy konstrukcyjne pozostające w koniunkcji, stąd winny wystąpić łącznie (art.

3984 § 1 pkt 3 k.p.c.). Chodzi o uzasadnienie odrębne od uzasadnienia podstaw

kasacyjnych skargi, gdyż są to samodzielne uzasadnienia (art. 398 4 § 1 pkt 2 i 3

k.p.c.). Uzasadnienie podstawy kasacyjnej skargi nie zastępuje braku uzasadnienia

wniosku, gdyż na etapie przedsądu ocenie podlega tylko wskazywana przesłanka

przyjęcia skargi a podstawę kasacyjną skargi oceniana się dopiero po przyjęciu jej

do rozpoznania. Brak uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi w orzecznictwie

traktowany jest jako brak nieusuwalny skutkujący jej odrzuceniem na podstawie art.

3986 § 2 k.p.c. w związku z art. 3984 § 1 pkt 3 k.p.c. Odrębne uzasadnienie wniosku

jest konieczne tym bardziej, gdy skarga odwołuje się do oczywistej jej zasadności

(art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.).

Nawet odejście od reżimu odrębnego uzasadnienia wniosku nie pozwala

stwierdzić, że skarga jest oczywiście uzasadniona

Jurydycznie nie jest logiczne sformułowanie wniosku, że „jednolita linia

orzecznictwa” przeczy „ustaleniom” zaskarżonego wyroku. Orzecznictwo dotyczy

prawa i nie może przeczyć faktom ustalonym w konkretnej sprawie. Co do ostatnich

to postępowanie kasacyjne nie może ich zmienić, gdyż podstawą skargi nie mogą

być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów (art. 3983 § 3 k.p.c.).

Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami stanowiącymi podstawę faktyczną

zaskarżonego orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c.). Dla oceny wskazywanej przesłanki

przedsądu ma to zasadnicze znaczenie, gdyż w prawomocnie zakończonej sprawie

ustalono,

że

wnioskodawczyni

miała

ubezpieczenie

społeczne

z

tytułu

pracowniczego zatrudnienia do kwietnia 2002 r. i potem z tytułu prowadzonej

działalności

gospodarczej.

Pierwsza

podstawa

ubezpieczenia

(zatrudnienie

pracownicze) wyłączała ubezpieczenie społeczne rolników (art. 7 i art. 16 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników). Natomiast druga podstawa ubezpieczenia (z

działalności gospodarczej) zachodziła bezpośrednio po pierwszej i też z mocy

prawa (art. 2 ustawy z 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób

prowadzących działalność gospodarczą i ich rodzin) wyłączała ubezpieczenie

społeczne rolników. Przepis art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w

brzmieniu dla okresu objętego decyzją nie mógł stanowić podstawy do ustalenia

ubezpieczenia

społecznego

rolników,

gdyż

po

pracowniczym

zatrudnieniu

wnioskodawczyni nie miała rocznego okresu ubezpieczenia społecznego rolników

przed rozpoczęciem działalności gospodarczej, a był to warunek niezbędny aby

pozostawać w ubezpieczeniu społecznym rolników (bez składnia żadnego

oświadczenia woli).

Jeżeli więc skarga trzyma się twierdzenia, że skarżąca została objęta

ubezpieczeniem społecznym rolników w 2001 r. to nie jest ono uprawnione, gdyż

jest sprzeczne z ustaleniami faktycznymi zaskarżonego (prawomocnego) wyroku,

stwierdzającymi podleganie jej w tym czasie ubezpieczeniu pracowniczemu.

Druga część argumentacji skargi dotycząca zachowania organu rentowego

nie uzasadnia przyjęcia oczywistej zasadności skargi. Pominąć należy to co

zarzucane jest w aspekcie odpowiedzialności odszkodowawczej organu rentowego,

gdyż nie jest to przedmiotem sprawy. W konsekwencji dowody dotyczące tej materii

nie są istotne dla sprawy (art. 227 k.p.c.). Ubezpieczenie społeczne generalnie nie

zależy od oświadczenia woli ubezpieczonego (prawidłowego czy błędnego), lecz

tylko od prowadzenia określonej działalności, z którą ustawa wiąże skutek

ubezpieczenia. Wola organu rentowego (również obojętne jest czy prawidłowa) nie

kreuje ubezpieczenia. Element woli nie miał także żadnego znaczenia w

rozwiązaniu przyjętym w wskazanym art. 5a ustawy, gdyż aby pozostać w

ubezpieczeniu społecznym rolników ubezpieczony rolnik nie musiał składać

żadnego oświadczenia woli. Tylko gdy chciał korzystać z ubezpieczenia

społecznego z działalności gospodarczej, to wówczas oświadczenie woli było

konieczne. Taki zaś przypadek w sprawie nie chodzi. Ubezpieczenie społeczne w

systemie rolniczym powstawało z mocy prawa, właśnie z racji prowadzenia

działalności rolniczej, jednak pod warunkiem iż nie było wyłączone skutkiem

pierwszeństwa ubezpieczenia pracowniczego lub z działalności gospodarczej. Wola

ubezpieczonego w systemie rolniczym ma też ograniczony (ścisły) zakres. Nie

inaczej jest z oceną działania organu rentowego, który może jedynie deklatoryjnie

potwierdzić ubezpieczenie. Dwa pierwsze orzeczenia Sądu Najwyższego powołane

w

uzasadnieniu

skargi

reprezentują

jedynie

część

orzecznictwa

zgodnie

przyjmującego, że decyzje ubezpieczeniowe mają charakter deklaratoryjny, czyli

potwierdzający ubezpieczenie powstające z mocy prawa po spełnieniu określonych

warunków oraz iż wola ubezpieczonego i wola organu rentowego nie ma tu

znaczenia prawnokształtującego. Wyjątki, czyli zależność ubezpieczenia od woli

ubezpieczonego, określa ściśle ustawa. Tak przyjęto w rozwiązaniu prawnym z art.

5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników obowiązującym od 1 stycznia

1997 r., z tym że wola ubezpieczonego rolnika mogła być skierowana tylko na

ubezpieczenie w ZUS z tytułu działalności gospodarczej. Tego rodzaju zmiany

ubezpieczenia sprawa nie dotyczy. Natomiast argumentacja o prawnokształtującym

charakterze decyzji organu rentowego, który został pominięty w rozpoznaniu

sprawy z niekorzyścią dla wnioskodawczyni również nie świadczy o oczywistej

zasadności skargi. Przede wszystkim wyrok SN z 11 maja 2005 r., III UK 28/05,

wiązał tylko w określonej sprawie i spotkał się z krytyczną oceną (glosa J.

Jankowiak OSP 2006/5). Orzecznictwo również nie akceptuje stanowiska o

prawnokształtującym charakterze decyzji, gdyż ubezpieczenie społeczne stanowi

pochodną prowadzonej działalności i zachodzi z mocy ustawy. Po wtóre decyzja o

podleganiu ubezpieczeniu społecznym rolników była wadliwa w warstwie faktycznej

i prawnej. Chodzi o nieujawnienie wszystkich istotnych okoliczności mających

wpływ na ubezpieczenie i w konsekwencji o ich błędną kwalifikację prawną. Łatwo

zauważyć, że decyzja była sprzeczna z prawem w sposób rażący, gdyż przy

ubezpieczeniu pracowniczym do kwietnia 2002 r. i dalej z tytułu działalności

gospodarczej nie było w ogóle ubezpieczenia społecznego rolników (wymagany

okres roczny) aby powstała sytuacja taka jak w art. 5a ustawy o bez społecznym

rolników w wersji dla spornego okresu. Nie chodzi więc o okoliczność faktyczną,

gdyż stanowi to naruszenie prawa materialnego, stąd nie wznawia się

postepowania. Odpowiada to sytuacji nieważności decyzji z art. 156 § 1 pkt 2

k.p.a., lecz ustrojowo organ rentowy nie ma drugiej instancji stąd może wydać

kolejną decyzję dotycząca tej samej sprawy. Uprawnienie do takiej weryfikacji

nieprawidłowych decyzji wynika z ustrojowego umocowania organu rentowego do

wydania decyzji w sprawach ubezpieczeń społecznych (art. 52 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników w związku z art. 83 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych.). Gdy chodzi tylko o naruszenie prawa materialnego to

organ rentowy może wydać kolejną decyzją po to aby usunąć wadliwy stan prawy.

Działa to w obie strony, czyli również na korzyść ubezpieczonego w sytuacji gdyby

został pokrzywdzony uprzednią wadliwą decyzją. Po wydaniu decyzji jej kontrola

obywa się na drodze odwołania do sądu ubezpieczeń społecznych. Oczywiście

organ rentowy nie może tak postąpić gdy określona sprawa została rozstrzygnięta

już przez sąd.

Skarga nie ma zawiera więc zasadnej argumentacji, która pozwalałaby

stwierdzić, iż jest oczywiście uzasadniona i dlatego orzeczono jak w sentencji na

mocy art. 3989 § 2 k.p.c.