III SZ 1/07 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 14 marca 2007 r.

III SZ 1/07

Przepis art. 3701 zdanie pierwsze k.p.c. nie dotyczy apelacji sporządzonej

przez radcę prawnego będącego stroną procesu.

Przewodniczący SSN Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Herbert Szurgacz, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 14 marca

2007 r. sprawy z powództwa Jarosława N. przeciwko Powszechnemu Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych SA w W. o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone, na skutek zażalenia powoda na postanowienie Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 28 listopada 2006 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 3 listopada 2005 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił powództwo Jarosława N. przeciwko PZU SA w W. o uznanie postanowień wzorca

umowy za niedozwolone. Wyrok ten zaskarżył w całości apelacją powód wnosząc o

jego zmianę, nie oznaczając jednak zakresu żądanej zmiany lub uchylenia.

W odpowiedzi na apelację strona pozwana wniosła o jej odrzucenie z uwagi

na niespełnienie przez apelującego wymogu określonego w art. 368 § 1 pkt 5 k.p.c.

(nieoznaczenie przy wniosku apelacyjnym zakresu żądanej zmiany zaskarżonego

wyroku). Pozwany podniósł, że powód jest radcą prawnym i wobec tego wskazany

brak apelacji na podstawie art. 3701 k.p.c. nie podlega uzupełnieniu.

Postanowieniem z dnia 28 listopada 2006 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie na

podstawie art. 373 zdanie pierwsze k.p.c. odrzucił apelację powoda. Sąd Apelacyjny

ustalił, że powód jest radcą prawnym i wobec tego podlega zastosowaniu art. 370 1

k.p.c. w związku z art. 368 § 1 pkt 5 k.p.c. W uzasadnieniu Sąd Apelacyjny wskazał,

że radca prawny, który prowadzi swoją własną sprawę nie działając jako pełnomoc-

nik zachowuje odpowiednie kwalifikacje i umiejętności zawodowe. Natomiast art.

3701 k.p.c. w swoim brzmieniu nie odnosi się do sporządzenia apelacji przez pełnomocnika będącego radcą prawnym, lecz mówi o apelacji sporządzonej przez radcę

prawnego. Wobec tego nie chodzi tu o radcę prawnego działającego wyłącznie w

charakterze pełnomocnika. Ponadto w postępowaniu przed Sądem Najwyższym

radca prawny będący stroną postępowania nie podlega przymusowi zastępstwa

przez adwokata lub radcę prawnego (art. 871 § 1 i § 2 k.p.c.). Rygory proceduralne w

wypadku środków prawnych rozpoznawanych przez Sąd Najwyższy są jednakowe

dla wszystkich - tak dla stron reprezentowanych przez radców prawnych lub adwokatów, jak i dla radców prawnych działających osobiście jako strona we własnej

sprawie (art. 3986 § 2 k.p.c., art. 424 8 § 1 k.p.c.). Radca prawny pełniący funkcję

pełnomocnika spotyka się z takim samym poziomem formalizmu i jego konsekwencjami jak radca prawny, który jest stroną danego procesu.

Zażalenie na powyższe postanowienie Sądu Apelacyjnego wniósł powód wnosząc o jego zmianę w całości, ewentualnie o jego uchylenie w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpatrzenia. Skarżący zarzucił naruszenie przepisów postępowania polegające na błędnym zastosowaniu art. 3701 k.p.c., a także pominięcie

przy rozstrzyganiu treści art. 221 k.c. W uzasadnieniu zażalenia skarżący podniósł,

że pozew do Sądu wniósł jako konsument, którego prawa zostały naruszone. Wniósł

go nie jako radca prawny, lecz jako osoba fizyczna dokonująca czynności prawnej

niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową (art. 22 1

k.c.). Uregulowania zawarte w przepisie art. 3701 k.p.c. dotyczą sytuacji, gdy radca

prawny lub adwokat występuje jako pełnomocnik strony, a nie jako osoba dochodząca swoich praw w postępowaniu, które nie ma nic wspólnego z jego działalnością

zawodową.

Skarżący powołał się także na komentarz do art. 3701 k.p.c., (M. Wyrwiński:

Komentarz do ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania

cywilnego oraz niektórych innych ustaw Dz.U.04.172.1804), w którym stwierdzono,

że literalna wykładnia przepisu art. 3701 k.p.c. pozostaje w sprzeczności z funkcją,

jaką przepis ten ma spełniać. Ma on bowiem chronić interesy osoby reprezentowanej

przez profesjonalnego pełnomocnika. W sytuacji zaś, gdy adwokat lub radca prawny

działa we własnej sprawie, brak jest potrzeby stosowania art. 3701 k.p.c. Działanie

we własnej sprawie będzie bowiem zawsze dokonywane z należytą starannością, a

jeśli nawet będzie ono dotknięte wadliwością, to skutki tego działania spadną na samego adwokata lub radcę prawnego jako stronę postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie jest zasadne. W art. 3701 k.p.c. stanowi się, że: „apelację sporządzoną przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego, niespełniającą

wymagań określonych w art. 368 § 1 pkt 1-3 i pkt 5, sąd pierwszej instancji odrzuca

bez wzywania do usunięcia tych braków zawiadamiając o tym właściwy organ samorządu zawodowego, do którego należy pełnomocnik”. W dwuzdaniowym - co od razu

należy podkreślić - powyższym przepisie, tylko w jego zdaniu drugim mowa jest o

pełnomocniku. Jest oczywiste, że zawiadomienie tu określone może dotyczyć nie

każdego adwokata, radcy prawnego lub rzecznika patentowego, lecz takich osób

działających w sprawie w charakterze pełnomocnika. Jeżeli zatem podmiotem czynności sądu określonej w zdaniu drugim art. 3701 k.p.c. jest pełnomocnik będący adwokatem, radcą prawnym lub rzecznikiem patentowym, to powstaje pytanie czy mimo to - w zdaniu pierwszym tego przepisu może chodzić o inny zakres podmiotowy. Stanowisko zaskarżonego postanowienia, że chodzi tu o adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego działającego w sprawie, nie tylko w charakterze

pełnomocnika ale także bezpośrednio w charakterze strony, nie jest przekonywujące.

Na gruncie wykładni gramatycznej stanowisko Sądu Apelacyjnego budzi zastrzeżenia, przez pominięcie analizy dwuzdaniowej formy przepisu. Tymczasem drugie z

wymienionych wyżej zdań art. 3701 k.p.c. stanowi dookreślenie czynności jakie podejmuje sąd w razie apelacji wadliwie sporządzonej przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego - mianowicie sąd ten odrzuca apelację bez wzywania do usunięcia jej braków zawiadamiając o tym organ samorządowy pełnomocnika.

Równoczesność czynności sądu wyrażona formą czasownikową (”odrzuca... zawiadamiając”) i brak wyrażenia jakiegoś ograniczenia zakresu podmiotowego drugiej z

tych czynności, wskazują - w każdym razie w analizie językowo logicznej brzmienia

przepisu - że chodzi tu o ten sam krąg osób, że w zdaniu pierwszym wskazano na

ich zawodowe kwalifikacje (adwokat, radca prawny, rzecznik patentowy) a w zdaniu

drugim na ich status procesowy (pełnomocnik).

Wbrew stanowisku zaskarżonego postanowienia, także na gruncie analizy

systemowej i funkcjonalnej, nie ma uzasadnionych podstaw do obejmowania zakre-

sem art. 3701 k.p.c. sytuacji, w których apelację sporządza sama strona, działająca

bez pełnomocnika. Przepis art. 3701 k.p.c. wprowadzony do Kodeksu ustawą z dnia

2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych

innych ustaw (Dz.U. Nr 172, poz. 1804), jest elementem dokonywanych w ostatnich

latach w Kodeksie postępowania cywilnego (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2006 r., III CZP 6/06 - OSNC 2000 r. Nr 1, poz. 5) zmian

wskazujących na systematyczne zwiększanie wymagań stawianych adwokatom,

radcom prawnym i rzecznikom patentowym biorącym udział w postępowaniu procesowym w charakterze, który nosi znamiona funkcji w zakresie zadań publicznych.

Ze względu na rozpatrywane zagadnienie należy podkreślić, że Kodeks postępowania cywilnego normując postępowanie sądowe (art. 1) z udziałem (wobec) adwokatów i radców prawnych odnosi się do uczestników tego postępowania w charakterze pełnomocników (art. 87 § 1 in principio i art. 871). W przepisach tych (por.

także np. art. 89 § 2 zdanie drugie i art. 94 § 2) nie chodzi o regulację statusu zawodowego adwokatów, radców prawnych lub rzeczników patentowych, bo to należy do

ustaw tzw. pragmatycznych, natomiast w Kodeksie postępowania cywilnego osoby te

są adresatami norm procesowych ze względu na ich sytuację procesową, a mianowicie z uwagi na to, iż są pełnomocnikami. To w kategorii pełnomocników procesowych adwokat, radca prawny lub rzecznik patentowy są osobami o wyróżnionych

cechach, są kwalifikowanymi pełnomocnikami i właśnie z powodu tych zawodowych

właściwości - podlegają szczególnym regułom postępowania. Inaczej niż pełnomocnik procesowy, strona nie jest kwalifikowana, to znaczy nie jest określana jej sytuacja

procesowa ze względu na status zawodowy. Wyraża się to w szczególności w tym,

że strona - na co słusznie zwrócił uwagę powód w rozpatrywanym zażaleniu - nie

wskazuje (por. art. 126 k.p.c.) swych właściwości, które są obojętne z punktu widzenia zdolności sądowej i zdolności do czynności procesowych (art. 64 i art. 65 k.p.c.).

Rozpatrywany przepis art. 3701 k.p.c. należy do szczególnych regulacji kodeksowych dotyczących pełnomocnika będącego adwokatem, radcą prawnym lub

rzecznikiem patentowym. Jest to przepis wyraźnie wyjątkowy i to - co warto tu podkreślić wyjątkowy - w odniesieniu do art. 370 k.p.c., określającego w odniesieniu do

strony zasadę wzywania przez sąd strony do uzupełnienia braków apelacji w wyznaczonym terminie.

Nie ma racji Sąd Apelacyjny doszukując się potwierdzenia swego stanowiska

w przepisach dotyczących postępowania przed Sądem Najwyższym (art. 398 6 § 2 i

art. 4248 § 1 k.p.c.). Przede wszystkim wskazane przepisy dotyczące postępowania

ze skargi kasacyjnej i skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

orzeczenia, są z oczywistych względów przepisami szczególnymi, które dotycząc

postępowania wobec prawomocnych orzeczeń nie stanowią standardowego odniesienia dla regulacji instancyjnego postępowania sądowego. Przepisy te wiążą się ze

szczególną instytucją procesową - obowiązkowego zastępstwa stron w postępowaniu przed Sądem Najwyższym (art. 871 § 1 k.p.c.). Strona w postępowaniu przed Sądem Najwyższym musi działać poprzez pełnomocnika będącego adwokatem lub

radcą prawnym, chyba że ona sama, jej organ lub jej przedstawiciel ustawowy jest

adwokatem, radcą prawnym lub radcą Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa

(także sędzią, prokuratorem, notariuszem albo profesorem lub doktorem habilitowanym nauk prawnych).

Kwalifikacja w art. 871 § 2 k.p.c. sytuacji procesowej strony ze względu na to,

że jest ona adwokatem lub radcą prawnym ma inne znaczenie niż ta, która w stosunku do adwokata lub radcy prawnego wynika z art. 3701 k.p.c. Według art. 871 § 2

k.p.c. strona jeżeli jest adwokatem lub radcą prawnym uzyskuje przywilej - nie musi

korzystać z zastępstwa prawnego. Natomiast w art. 3701 k.p.c. chodzi o zwiększone

wymagania i związaną z tym szczególną konsekwencję prawną w stosunku do pełnomocnika będącego adwokatem lub radcą prawnym. W art. 87 1 § 2 k.p.c. określenie

sytuacji procesowej strony przez wzgląd na jej zawodowy profesjonalizm jest zatem,

po pierwsze, zupełnie wyjątkowe i po drugie, uprzywilejowując samą stronę. O ile

konsekwencje (art. 3986 § 2 k.p.c.) braków skargi kasacyjnej powinny być jednolite w

stosunku do strony lub pełnomocnika jednakowo uprawnionych do wniesienia skargi

kasacyjnej, to w odniesieniu do apelacji, co do której nie ma przymusu adwokackoradcowskiego, nie ma uzasadnionego powodu ażeby stronę, której sytuacja procesowa nie jest uzależniona od statusu zawodowego, traktować z taką samą surowością wymagań formalnych jak profesjonalnego pełnomocnika, który - z racji swojego

profesjonalnego świadczenia usługi dla strony - zobowiązany jest do zachowywania

wymagań formalnych apelacji bez potrzeby prowadzenia w tym przedmiocie osobnego postępowania.

Z powyższych przyczyn, podzielając interpretację art. 3701 k.p.c. przedstawioną w zażaleniu, Sąd Najwyższy orzekł zgodnie z art. 3941 § 3 i art. 39815 § 1 zdanie pierwsze k.p.c.