III SW 63/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III SW 63/10

POSTANOWIENIE

Dnia 20 lipca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Roman Kuczyński

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

po rozpoznaniu w dniu 20 lipca 2010 r. na posiedzeniu niejawnym

sprawy z protestu K. S.

przeciwko wyborowi Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej

postanawia:

1 . wyrazić opinię, że zarzuty protestu naruszenia art. 4 i art. 6

ustawy z dnia 27 września 1990 r. o wyborze Prezydenta

Rzeczypospolitej Polskiej (jednolity tekst : Dz.U. z 2010 r. Nr 72,

poz. 467) nie są zasadne,

2. w odniesieniu do pozostałych zarzutów pozostawić protest

bez dalszego biegu.

Uzasadnienie

Pismem z dnia 7 lipca 2010 r., K. S. wniosła protest wyborczy „z powodu

naruszenia przepisów Konstytucji, ustaw, co miało wpływ na wynik wyborów”,

wnosząc o stwierdzenie nieważności wyboru Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej

ze względu na naruszenie zasady równości wynikającej z art. 4 ustawy z dnia 27

września 1990 r. o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (jednolity tekst:

Dz.U. z 2010 r. Nr 72, poz. 467, zwana dalej ustawą). W ocenie wnoszącej protest

zasada ta, poza prawną równością każdego głosu oznacza także „równość

faktyczną, czyli możliwość udziału w wyborach przez możliwość uzyskania

informacji dotyczącej miejsc, w których można głosować, możliwość fizycznego

dotarcia do tych miejsc oraz uczestnictwa w kampanii wyborczej. Mieszkańcy

terenów powodziowych w tym względzie zostali poszkodowani, nie mieli faktycznie

możliwości uczestnictwa w tej kampanii (brak miejsc zamieszkania, dostępu do

mediów), mieli utrudnioną

możliwość fizycznego

uczestnictwa

w samych

wyborach”.

Wnosząca protest wskazała także na naruszenie art. 6 ustawy przez

złamanie zasady tajności wyborów w lokalu Obwodowej Komisji Wyborczej Nr [...],

ponieważ konstrukcja przesłon na stołach do głosowania „umożliwiała wzajemną

widoczność głosujących”, nie zainstalowano także „żadnych przegród za kotarami”,

w lokalu nie było męża zaufania, ani informacji o składzie Komisji Wyborczej.

Ponadto w ocenie wnoszącej protest, Rada Ministrów naruszyła art. 228 ust.

1 Konstytucji RP oraz przepisy ustawy z dnia 18 kwietnia 2002 r. o stanie klęski

żywiołowej (Dz.U. z 2002 r. Nr 62, poz. 558 ze zm.), nie wprowadzając na

terytorium powodziowym stanu klęski żywiołowej. Wnosząca protest wskazała, że

„wprawdzie przepisy art. 228 ust. 1 Konstytucji, jak i art. 2 i art. 4 ustawy o stanie

klęski żywiołowej używają sformułowania o możliwości wprowadzenia, jednakże

uwzględniając wykładnię celowościową przepisów, a także art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy

wydaje się oczywiste, iż legislatorowi chodziło nie tyle o samą możliwość, co

konieczność wprowadzenia stanu klęski żywiołowej, w przypadku, gdy dotyka ona

znaczących obszarów kraju, co miało miejsce w czasie tegorocznej powodzi. (...)

Nie wprowadzenie stanu klęski żywiołowej nastąpiło tylko ze względu na fakt, iż

wówczas wybory prezydenckie musiałyby zostać odłożone, a mieszkańcy terenów

powodziowych mieliby normalne możliwości uczestnictwa w nim i głosowania

przeciw kandydatowi wspieranemu przez partię rządzącą. A zatem w imię wyboru

danego kandydata na prezydenta, naruszono art. 228 Konstytucji RP”.

W odpowiedzi na protest, Państwowa Komisja Wyborcza wskazała, że

powódź, która w bieżącym roku dotknęła Polskę nastąpiła po zarządzeniu wyborów

Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, ani

ustawa z dnia 27 września 1990 r. o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej

nie zawierają przepisów regulujących tryb postępowania w przypadku wystąpienia

zjawisk naturalnych utrudniających przeprowadzenie zarządzonych już wyborów. Z

art. 228 ust. 7 Konstytucji RP wynika natomiast, że w czasie stanu nadzwyczajnego

(w tym stanu klęski żywiołowej) oraz w ciągu 90 dni po jego zakończeniu m. in. nie

mogą być przeprowadzane wybory Prezydenta Rzeczypospolitej. W ocenie PKW,

przesłanką dla wprowadzenia stanu klęski żywiołowej nie może być chęć

przełożenia wyborów na okres późniejszy, a skoro nie zaszła okoliczność,

wskazana w art. 228 ust. 7 Konstytucji RP, organy państwowe i samorządowe

zobowiązane były do zapewnienia warunków organizacyjnych do przeprowadzenia

wyborów, w tym również na terenach dotkniętych powodzią. Jak wynika z informacji

PKW, przed

pierwszym

głosowaniem

poleciła

ona

okręgowym

komisjom

wyborczym, których właściwość obejmuje tereny objęte powodzią, odbycie

posiedzeń

w

celu

omówienia

przygotowania

do

wyborów

Prezydenta

Rzeczypospolitej Polskiej (i odpowiednio - do wyborów uzupełniających do Senatu

Rzeczypospolitej Polskiej w okręgu wyborczym nr 15, 21, i 30). Okręgowe komisje

wyborcze zobowiązane zostały do sporządzenia informacji o ustaleniach z

posiedzenia, ze szczególnym wskazaniem na konieczną pomoc ze strony władz

państwowych, w tym także finansową, niezbędną dla odpowiedniego, w tej sytuacji,

przygotowania i przeprowadzenia w dniu 20 czerwca br. wyborów. W wyniku tych

posiedzeń i informacji przekazanych Państwowej Komisji Wyborczej przez

okręgowe komisje wyborcze, PKW sporządziła raport, w którym w konkluzji

stwierdziła, że „z przekazanych Państwowej Komisji Wyborczej przez Okręgowe

Komisje Wyborcze materiałów wynika, iż przy dalszym współdziałaniu wszystkich

organów władzy publicznej i organów wyborczych głosowanie jest możliwe do

przeprowadzenia we wszystkich gminach, na obszarze których wystąpiło zjawisko

powodzi. Należy jednak wyraźnie podkreślić, że głosowanie na niektórych terenach

będzie przebiegało w warunkach dalekich od zwyczajowo przyjętych". Ani w

trakcie, ani po pierwszym, jak i ponownym głosowaniu, nie dotarły do PKW żadne

informacje o braku możliwości wzięcia udziału w głosowaniu na terenach

popowodziowych, ani o naruszeniu przepisów ustawy o wyborze Prezydenta RP

przy organizacji wyborów na tych terenach. W związku z powyższym Państwowa

Komisja Wyborcza uznała, że zarzuty protestu są bezzasadne.

Odnosząc sę do zarzutów wnoszącej protest, Okręgowa Komisja Wyborcza

Nr […] nie dopatrzyła się naruszenia zasad tajności głosowania przez Obwodową

Komisję Wyborczą w […], gdyż w lokalu zainstalowano osłony do głosowania, co

mimo braku kabin zapewniało wyborcom tajność dokonywania wyboru. W lokalu

wyborczym umieszczona była także informacja o Składzie Komisji Wyborczej. W

ocenie OKW, zarzuty wnoszącej protest są bezzasadne.

Prokurator Generalny zajmując stanowisko wobec zarzutów protestu, wniósł

o uznanie ich za bezzasadne, wskazując, że w proteście nie zarzucono popełnienia

przestępstwa przeciwko wyborowi Prezydenta RP, natomiast zarzut naruszenia

przepisów ustawy z dnia 18 kwietnia 2002 r. o stanie klęski żywiołowej, przez

niewprowadzenie - w związku z powodzią - stanu klęski żywiołowej, nie może

stanowić podstawy protestu wyborczego, gdyż stanowi to wyjście poza przedmiot

protestu. Za chybiony uznał także Prokurator Generalny zarzut naruszenia art. 4

ustawy o wyborze Prezydenta RP, powołujac się w tym zakresie na stanowisko

Państwowej Komisji Wyborczej, że stan wywołany powodzią nie miał w pierwszym

głosowaniu istotnego, a w głosowaniu drugim - decydującym o ostatecznym wyniku

wyborów - żadnego wpływu na frekwencje wyborcza, nie mógł zatem prowadzić do

naruszenia zasady równości wyborów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 129 ust. 2 Konstytucji RP wyborcy przysługuje prawo

zgłoszenia do Sądu Najwyższego protestu przeciwko ważności wyboru Prezydenta

Rzeczypospolitej na zasadach określonych w ustawie. Ustawa z dnia 27 września

1990 r. o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (jednolity tekst: Dz.U. z

2010 r. Nr 72, poz. 467 zwana dalej ustawą) stanowi, że wnoszący protest powinien

sformułować w nim zarzuty oraz przedstawić lub wskazać dowody, na których

opiera swoje zarzuty (art. 73 ust. 3). Przedmiotem zarzutów może być naruszenie

przepisów niniejszej ustawy lub dopuszczenie się przestępstwa przeciwko

wyborom, jeżeli to naruszenie lub przestępstwo miało wpływ na wynik wyborów (art.

72 ust. 1 ustawy). Wnosząca protest nie wskazała na dopuszczenie się

przestępstwa przeciwko wyborom, zarzucając natomiast nie tylko naruszenie

przepisów ustawy o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, ale także

innych aktów prawnych – art. 228 ust. 1 Konstytucji RP -, oraz art. 2 i 4 ustawy z

dnia 18 kwietnia 2002 r. o stanie klęski żywiołowej (Dz.U. Nr 62, poz. 558 ze zm.).

W ocenie Sądu Najwyższego stanowi to wyjście poza przedmiot protestu przeciwko

ważności

wyboru

Prezydenta

Rzeczypospolitej

(por.

postanowienia

Sądu

Najwyższego z dnia 13 października 2000 r., III SW 15/00, III SW 25/00, oraz z dnia

19 października 2000 r., III SW 15/00, niepublikowane). Naruszenie przepisów

ustawy o wyborze Prezydenta RP stanowić może jednocześnie naruszenie

Konstytucji RP, o tyle więc może być ono odniesione do tych przepisów Konstytucji,

które dotyczą wyboru prezydenta, a nie jakichkolwiek innych (np. art. 228 ust. 1). W

związku z powyższym poglądem rozważeniu podlega wskazany w proteście

wyborczym zarzut naruszenia art. 4 ustawy o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej

Polskiej, zgodnie z którym wybory są równe; a wyborcy biorą udział w wyborach na

równych zasadach. Zasada równości wyborów – to jedna z podstawowych zasad

prawa wyborczego (nazywanych też przymiotnikami wyborczymi) w państwie

demokratycznym. Równość wyborów interpretuje się w dwóch aspektach –

formalnym i materialnym. Równość w znaczeniu formalnym oznacza, że każdy

wyborca ma jeden głos, a powinna ona realizować się przez zapewnienie wyborcy

oddania głosu w wyborach oraz umożliwienie wyborcom uczestnictwa w

głosowaniu na takich samych zasadach. Materialna równość to jednakowa dla

każdego wyborcy siła głosu. Oznacza to, że głos każdego wyborcy powinien

przynosić taki sam skutek dla wyników wyborów. Wnosząca protest kwestionuje

dotrzymanie zasady równości wyborów w znaczeniu formalnym, przy czym

nieuprawniony jest jej wniosek, że równość wyborów oznacza także zapewnienie

wyborcom „równego udziału w kampanii wyborczej”. Jednoznaczna treść przepisu

art. 4 powołanej ustawy wskazuje, że omawiana zasada odnosi się do aktu

głosowania. Należy także wskazać, że wnoszący protest prócz zarzutów winien

przedstawić lub wskazać dowody, na których opiera swoje zarzuty (art. 73 ust. 3).

Sąd Najwyższy rozpatruje protest w składzie 3 sędziów w postępowaniu

nieprocesowym (art. 80 ust. 1 ustawy), zatem w zakresie postępowania

dowodowego zastosowanie mają przepisy Kodeksu postępowania cywilnego.

Zarzut pozbawienia wyborców prawa do udziału w wyborach na równych zasadach

oparty został na tezie według której, wobec powodzi, mieszkańcy terenów nią

dotkniętych mieli utrudnioną fizyczną możliwość uczestnictwa w samych wyborach.

O ile fakt zaistnienia powodzi na niektórych terenach Polski (gminach) stanowi fakt

powszechnie znany, niewymagający dowodu (art. 228 § 1 k.p.c.), to inaczej rzecz

się ma w przypadku powoływanej przez wnoszącą protest okoliczności faktycznej

polegającej na utrudnieniu możliwości uczestnictwa w wyborach. Wobec braku

przedstawienia dowodów w tym zakresie uznać należy, że skonstruowane zostało

domniemanie faktyczne (art. 231 k.p.c.). Zarzut stawiany w proteście miałby

wynikać z innego faktu – stanu powodzi. Takie wnioskowanie pomija istotną

okoliczność, podlegającą rozważeniu, a mianowicie, czy ze strony organów

odpowiedzialnych za przeprowadzenie wyborów podjęte zostały odpowiednie

działania umożliwiające udział w wyborach mieszkańcom zalanych terenów i czy

osiągnęły zamierzony skutek. Zatem sam stan powodzi (klęski żywiołowej) nie

uprawnia do konstruowania domniemania faktycznego zgodnego z twierdzeniem

wnoszącej protest, co zaś się tyczy działań organów odpowiedzialnych za

organizację wyborów, to kwestia ta w ogóle nie została przez nią podjęta. Już z

tego powodu nie można uznać stawianego zarzutu za uzasadniony (bez

rozważenia czy miałby on wpływ na wynik wyborów). Ponadto, zgodnie ze

stanowiskiem przedstawionym przez Państwowa Komisję Wyborczą, w trakcie, ani

po pierwszym, jak i ponownym głosowaniu, nie dotarły do PKW żadne informacje o

braku możliwości wzięcia udziału w głosowaniu na terenach popowodziowych, ani o

naruszeniu przepisów ustawy o wyborze Prezydenta RP przy organizacji wyborów

na tych terenach. Na marginesie PKW zauważyła, że w wymienionej w proteście

gminie Wilków frekwencja wyborcza w pierwszym głosowaniu wyniosła 40,28% i

była niższa od frekwencji w pierwszym głosowaniu w wyborach Prezydenta RP w

2005 r. o 8,38%, natomiast w głosowaniu ponownym frekwencja wyniosła 51,34% i

była wyższa od frekwencji w głosowaniu ponownym w 2005 r. o 4,42%.

Odnosząc się do zarzutu złamania zasady tajności wyborów, należy

zauważyć, że zgodnie z art. 6 ustawy o wyborze Prezydenta wybory odbywają się

w tajnym głosowaniu; w lokalu wyborczym muszą znajdować się miejsca

zapewniające

tajność

głosowania;

kartę

opieczętowanej

urny

wyborczej.

Przepis

do

głosowania

posługuje

wrzuca

się

więc

zwrotem

się

do

niedookreślonym, wskazując na konieczność znajdowania się w lokalu wyborczym

„miejsc

zapewniających

tajność

głosowania”.

Istotne

jest,

aby

miejsca

przeznaczone do głosowania spełniały określoną funkcję, tzn. zapewniały tajność

głosowania. Nie muszą to więc w ogóle być specjalne kabiny, a wystarczające jest

wyposażenie lokalu wyborczego w urządzenia pozwalające na tajne oddanie głosu.

Warto przypomnieć, że nowelizacją ustawy dokonaną ustawą z dnia 28 kwietnia

2000 r. o zmianie ustawy o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 43, poz. 488), słowa „pomieszczenia za osłoną”

zawarte w art. 6 ustawy zastąpiono słowem „miejsca”. Zmiana ta jednoznacznie

wskazuje, że aby zapewnić tajność głosowania nie jest obecnie potrzebne

wyposażenie lokali wyborczych w specjalne pomieszczenia (kabiny), a w

przypadku, gdy w lokalu są kabiny, nie muszą mieć one zasłon. Lokal Obwodowej

Komisji Wyborczej był wyposażony w przesłony, wyborca mógł oddać głos w

sposób zapewniający tajność głosowania, a subiektywne odczucia wnoszącej

protest nie mają znaczenia prawnego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 25 października 2000 r., III SW 88/00, OSNPiUS 2001, nr 3 poz. 97).

Z powyższych względów orzeczono jak w postanowieniu.