III SW 54/00 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 25 października 2000 r.

III SW 54/00

Niezapewnienie możliwości głosowania osobom niepełnosprawnym,

które przybyły do lokalu wyborczego, narusza art. 2 ustawy z dnia 27 września

1990 r. o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (jednolity tekst: Dz.U. z

2000 r. Nr 47, poz. 544).

Przewodniczący: SSN Józef Iwulski, Sędziowie SN: Andrzej Wasilewski,

Andrzej Wróbel (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 16 października 2000 r. sprawy z protestu Tadeusza Z. przeciwko wyborowi Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej

z udziałem uczestników postępowania: 1) Okręgowej Komisji Wyborczej [...] z siedzibą w W., 2) Prokuratora Generalnego, 3) przedstawiciela Państwowej Komisji Wyborczej.

p o s t a n o w i ł:

wydać opinię, że zarzut protestu jest zasadny, lecz naruszenie przepisów

ustawy nie miało wpływu na wynik wyborów.

Uzasadnienie

Ksiądz Tadeusz Z. w dniu 12 października 2000 r. złożył do Sądu Najwyższego protest wyborczy wobec sytuacji, która miała miejsce w dniu 8 października 2000

r. w lokalu wyborczym w Ambasadzie Polskiej w Rzymie. Protest złożył w imieniu

własnym oraz 150 – osobowej pielgrzymki osób niepełnosprawnych. Przedstawił

następujące zarzuty:

1. Lokal wyborczy był niedostosowany dla osób niepełnosprawnych, znajdował się na pierwszym piętrze i prowadziły do niego wąskie, zewnętrzne schody.

Spowodowało to, iż 4 osoby na wózkach inwalidzkich oraz ich opiekunowie nie mogli

dostać się do lokalu, nie wzięli udziału w głosowaniu, choć byli na listach wyborczych.

2. Pozostali niepełnosprawni stali przez 2 - 3 godziny w kolejce przed lokalem,

gdzie nie było ani toalety, ani miejsc siedzących, w wyniku czego 30 osób musiało

zrezygnować z głosowania, choć byli na listach wyborczych.

3. W całym lokalu panował potworny bałagan organizacyjny, a członkowie

komisji wyborczej nie panowali nad sytuacją.

4. Pan Konsul, który nie podał swojego nazwiska, wprowadził w błąd 12 osób

niepełnosprawnych oraz ich opiekunów poprzez podanie informacji, iż osoby, które

są na liście wyborczej, w celu wzięcia udziału w głosowaniu muszą przedstawić dodatkowo zaświadczenie z okręgu wyborczego z Polski. Po 30 minutach Konsul wyjaśnił, iż podana przez niego informacja jest nieprawdziwa, jednak w wyniku tej sytuacji

wyżej wymienieni wyborcy nie wzięli udziału w głosowaniu.

5. Członek komisji wyborczej ok. godziny 1900 kategorycznie stwierdził, iż 49

osób niepełnosprawnych oraz ich opiekunowie nie mają po co przyjeżdżać ponieważ

jest długa kolejka i nie zdążą głosować.

Ksiądz Tadeusz Z. zwrócił dodatkowo uwagę na fakt, iż wszyscy uczestnicy

pielgrzymki osób niepełnosprawnych do Rzymu byli na listach wyborczych, gdyż

kilka dni wcześniej przesłano faksem dane personalne 150 osób. Z pośród tych

osób, z winy warunków panujących w lokalu wyborczym w Ambasadzie Polskiej w

Rzymie, jak i skandalicznej postawy Pana Konsula, nie mogło głosować 69 osób

wraz z opiekunami.

Z powyższych powodów wnoszący protest domaga się unieważnienia wyborów w lokalu wyborczym w Ambasadzie w Rzymie.

Uczestnicy postępowania zobowiązani postanowieniem Sądu Najwyższego z

dnia 16 października 2000 r. [...] przedstawili następujące stanowiska:

1. Państwowa Komisja Wyborcza w piśmie z dnia 20 października 2000 r.

stwierdziła miedzy innymi, że posiada informacje o stanie faktycznym sprawy jedynie

z opisu zawartego w proteście. W czasie dyżuru pełnionego przez członków Państwowej Komisji Wyborczej w dniu głosowania nie zgłoszono Komisji zdarzenia będącego przedmiotem protestu. W ocenie Państwowej Komisji Wyborczej zgodnie z art.

21 ust. 3 ustawy z dnia 27 września 1990 r. o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej

Polskiej (jednolity tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 47, poz. 544) obsługę i techniczno - materialne warunki pracy obwodowych komisji wyborczych za granicą zapewnia konsul.

Również konsul powołuje obwodową komisję wyborczą (art. 16 ust. 6 ustawy). Jest

oczywiste, że lokal, w którym jest przeprowadzane głosowanie musi być łatwo dostępny dla wyborców. Usytuowanie lokalu powinno również umożliwiać głosowanie

wyborcom niepełnosprawnym. Liczba utworzonych za granicą obwodów głosowania

powinna wynikać z rzeczywistych potrzeb, które może ocenić jedynie Minister Spraw

Zagranicznych, który po porozumieniu z Państwową Komisją Wyborczą tworzy obwody głosowania. Istnieje praktyka tworzenia kilku obwodów w dużych miastach za

granicą, w których głosuje znaczna liczba wyborców. W Rzymie utworzono jeden

obwód głosowania. W ocenie Państwowej Komisji Wyborczej zakończenie głosowania o godz. 2000 oznacza, że osobom, które przybyły do lokalu wyborczego przed

godz. 2000 należy umożliwić udział w głosowaniu. Tej treści wyjaśnienie zostało zawarte w pkt. 5 wytycznych dla obwodowych komisji wyborczych, dotyczących przeprowadzenia i ustalenia wyników głosowania w obwodzie w wyborach Prezydenta

Rzeczypospolitej Polskiej w 2000 r., będących załącznikiem do uchwały Państwowej

Komisji Wyborczej z dnia 4 września 2000 r. (M. P. Nr 27, poz. 551). Zdaniem Państwowej Komisji Wyborczej zasada powszechności wyborów nakłada na obwodowe

komisje wyborcze obowiązek umożliwienia udziału w głosowaniu wszystkim wyborcom, którzy przyszli głosować w wyznaczonym ustawowo czasie i miejscu. Jeśliby

wyborcy, którzy przyszli przed godz. 2000 nie mieścili się w lokalu wyborczym, obwodowa komisja wyborcza powinna podjąć stosowne do sytuacji działania (np. należało

spisać personalia osób oczekujących poza lokalem o godz. 2000) i umożliwić im głosowanie.

2. Prokurator Generalny wniósł o stwierdzenie, że podniesiony w proteście zarzut zaniedbań organizacyjnych uniemożliwiających głosowanie w Obwodzie Wyborczym [...] w Rzymie niektórym osobom niepełnosprawnym - jest zasadny, lecz naruszenie to nie miało wpływu na wynik wyborów. W ocenie Prokuratora Generalnego

zawarte w proteście Tadeusza Z. twierdzenia sprowadzić można do zarzutu, że na

skutek niedociągnięć organizacyjnych część osób niepełnosprawnych, które w dniu 8

października 2000 r. zgłosiły się do lokalu Obwodu Wyborczego [...] w Rzymie, nie

mogła oddać głosu. Zarzut ten znajduje potwierdzenie zarówno w wyrażonym w

sprawie stanowisku Obwodowej Komisji Wyborczej [...] w W., jak i w znajdujących się

w aktach sprawy pismach Ministerstwa Spraw Zagranicznych - Zespołu do Spraw

Organizacji za Granicą Wyborów Prezydenta RP z dnia 19 października 2000 r. oraz

w piśmie Ambasady Rzeczypospolitej Polskiej - Wydziału Konsularnego w Rzymie z

dnia 16 października 2000 r. Zasadności tego zarzutu nie kwestionuje również Państwowa Komisja Wyborcza w swym piśmie z dnia 20 października 2000 r. [...]. Niemożność dopuszczenia z przyczyn organizacyjnych do głosowania osób uprawnionych stanowi naruszenie wyrażonej w art. 2 ustawy z dna 27 września 1990 r. o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (jednolity tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 47,

poz. 544) zasady powszechności wyborów. Wnoszący protest różnie określa liczbę

osób niepełnosprawnych, które w Obwodzie Wyborczym [...] w Rzymie nie mogły

głosować. Przyjmując jednak liczbę najwyższą - 150 osób - stwierdzić należy, że oddanie przez te osoby głosów - i to nawet na jednego z kandydatów - nie mogło mieć

wpływu na wynik wyborów w powołanej do podsumowania wyników głosowania w

obwodach utworzonych za granicą - Obwodowej Komisji Wyborczej [...] w W. (Załącznik nr 2 do Obwieszczenia Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 9 października

2000 r. o wynikach głosowania i wyniku Wyborów Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, zarządzonych na dzień 8 października 2000 r. - Dz.U. Nr 85, poz. 952). Z tych

względów, stwierdził Prokurator Generalny, brak jest podstaw do uwzględnienia protestu Tadeusza Z.

3. Okręgowa Komisja Wyborcza [...] w W., powołana do podsumowania

wyników wyborów Prezydenta Rzeczypospolitej w 2000 r. z obwodów utworzonych w

Gminie W.-C. oraz w obwodach utworzonych za granicą w piśmie z dnia 20

października 2000 r. wyjaśniła co następuje:

Z treści protestu wyborczego oraz z wyjaśnień nadesłanych przez organizatora wyborów w Ambasadzie Polskiej w Rzymie wynikają te same okoliczności, tj. że

grupa niepełnosprawnych pielgrzymów z Polski nie wzięła udziału w głosowaniu w

Rzymie z powodu braku możliwości przedostania się do lokalu wyborczego pozbawionego wind lub innych urządzeń. Zauważyć jednak należy, że ocena tego stanu

rzeczy przez autora protestu oraz przez organizatora wyborów jest przeciwstawna.

Ocena okoliczności zaistniałych w Rzymie nie wskazuje wprost, że istniał tam bałagan organizacyjny skutkujący pozbawieniem niepełnosprawnych możliwości brania

udziału w głosowaniu. Jawi się jednak stwierdzenie, że doszło tam do zbiegu nieprzewidzianych okoliczności, bowiem przed budynkiem Ambasady zgromadzili się

wszyscy pielgrzymi o jednej porze, chcąc jak najszybciej spełnić akt głosowania. Nie

doszło też do odpowiednio wcześniejszych uzgodnień między organizatorem wycieczki i organizatorem wyborów, że niepełnosprawni będą brali udział w wyborach w

Rzymie, co uniemożliwiło wytypowanie innego lokalu wyborczego, spełniającego

standardowe warunki do obsługi osób niepełnosprawnych. Prawo głosowania obywateli polskich przebywających za granicą, określa art.36 i 39a cyt. ustawy o wyborze Prezydenta RP. Z zasad: równości (art.4), bezpośredniości (art.5) i tajności

(art.6) wynikają określone konsekwencje prawne. W wypadku naruszenia wymienionych zasad prawa wyborczego i ich wpływu na wynik wyborów prowadzić musi do

formułowania pytania określającego istotę tych naruszeń, a także ich wpływu na

ważność wyborów. W niniejszej sprawie rzecz sprowadza się do tego, że także w

odniesieniu do osób niepełnosprawnych zasady prawa wyborczego powinny być

również przestrzegane. Wykonywanie czynności wyborczych przez obwodową komisję wyborczą powinno być jawne, co oznacza, że wszystkie jej czynności powinny

być wykonywane kolegialnie i w lokalu wyborczym. Niedopuszczalne zatem byłyby

czynności członków komisji wyborczej, gdyby ci zezwolili wynieść z budynku Ambasady urnę wyborczą poza siedzibę lokalu, aby niepełnosprawni mogli głosować. Zakazane jest także wynoszenie poza lokal wyborczy kart do głosowania oraz spełnienie aktu głosowania zastępczo przez inną osobę. Państwowa Komisja Wyborcza doceniając zagadnienie udziału osób niepełnosprawnych w wyborach Prezydenta RP w

2000 r., w piśmie z dnia 16 sierpnia 2000r. [...] adresowanym do organów samorządowych zalecała podjęcie stosownych inicjatyw i przedsięwzięć zmierzających do

umożliwienia osobom niepełnosprawnym udziału w wyborach. Chodziło tu głównie o

zapewnienie transportu osób niepełnosprawnych do lokali wyborczych wszędzie,

gdzie było to możliwe. W każdym razie - zgromadzony materiał nie upoważnia do

stwierdzenia zasadności zarzutu protestu jakoby niespełnienie aktu głosowania przez

niepełnosprawnych członków wycieczki w Rzymie było wynikiem zaniedbań organizatora wyborów albo niedowładu organizacyjnego lub innego naruszenia przepisów

ustawy z dnia 27 września 1990 r. o wyborze Prezydenta RP.

Sad Najwyższy zważył, co następuje:

Zawarte w proteście Tadeusza Z. twierdzenia można, jak trafnie stwierdził

Prokurator Generalny, sprowadzić do zarzutu, że na skutek niedociągnięć organizacyjnych część osób niepełnosprawnych, które w dniu 8 października 2000 r. zgłosiły

się do lokalu Obwodu Wyborczego [...] w Rzymie, nie mogła oddać głosu.

Zarzut ten jest trafny i znajduje potwierdzenie w pismach Ministerstwa Spraw

Zagranicznych - Zespołu do Spraw Organizacji za Granicą Wyborów Prezydenta RP

z dnia 19 października 2000 r. oraz w piśmie Ambasady Rzeczypospolitej Polskiej Wydziału Konsularnego w Rzymie z dnia 16 października 2000 r., w którym między

innymi wyrażono ubolewanie, że „część wyborców nie uzyskała możliwości oddania

głosu.” Zasadności tego zarzutu nie kwestionuje również Państwowa Komisja Wyborcza w swym piśmie z dnia 20 października 2000 r. [...]. Również Okręgowa Komisja Wyborcza [...] w W. przyznaje, że część osób z grupy niepełnosprawnych nie

wzięła udziału w głosowaniu w Rzymie z powodu braku możliwości dostania się do

lokalu wyborczego pozbawionego wind lub innych urządzeń.

Sąd Najwyższy podziela stanowisko Prokuratora Generalnego i Państwowej

Komisji Wyborczej, że zasada powszechności wyborów wyrażona w art. 2 ustawy z

dnia 27 września 1990 r. o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej nakłada na

obwodowe komisje wyborcze obowiązek umożliwienia udziału w głosowaniu

wszystkim wyborcom, którzy przyszli głosować w wyznaczonym ustawowo miejscu i

czasie. W szczególności należy podzielić pogląd Państwowej Komisji Wyborczej, że

wyborcom, którzy jak w niniejszej sprawie, przyszli głosować przed godz. 20 i nie

mieścili się w lokalu wyborczym, obwodowa komisja wyborcza powinna zapewnić

wzięcie udziału w głosowaniu przez podjęcie stosownych działań. Sąd Najwyższy nie

podziela natomiast stanowiska Okręgowej Komisji Wyborczej [...] w W., że zarzut jest

niezasadny, bowiem niespełnienie aktu głosowania przez niepełnosprawnych

uczestników wycieczki nie było wynikiem zaniedbań organizatora wyborów albo

niedowładu organizacyjnego lub innego naruszenia przepisów ustawy o wyborze

Prezydenta Rzeczypospolitej. W ocenie Sądu Najwyższego uniemożliwienie osobom

niepełnosprawnym, które przybyły do lokalu wyborczego w dniu głosowania przed

godz. 20, udziału w głosowaniu, oznacza rażące naruszenie art. 2 ustawy o wyborze

Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej i bez znaczenia prawnego są przyczyny, z

powodu których właściwa komisja wyborcza zaniedbała wykonania obowiązku

zapewnienia tym osobom możliwości oddania głosu w wyborach prezydenckich. Na

organach państwa ciąży bowiem obowiązek zapewnienia możliwości efektywnego

korzystania przez obywateli polskich z czynnego prawa wyborczego, o którym mowa

w art. 127 ust. 1 Konstytucji RP.

Powyższe naruszenie ustawy o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej

nie miało jednak wpływu na wynik wyborów, bowiem nawet przyjmując najwyższą

liczbę osób niepełnosprawnych, które nie wzięły udziału w głosowaniu, tj.150 osób i

zakładając, że wszystkie te osoby oddałyby glos na jednego z kandydatów, nieu-

czestniczenie tej liczby osób w głosowaniu nie zmieniłoby wyniku wyborów Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej określonego w pkt II obwieszczenia Państwowej

Komisji Wyborczej z dnia 9 października 2000 r. o wynikach głosowania i wyniku wyborów Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej zarządzonych na dzień 8 października

2000 r. (Dz.U. Nr 85, poz. 952).

Biorąc powyższe pod rozwagę Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.