III SW 44/95 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 6 grudnia 1995 r.

SW 44/95

Przewodniczący SSN: Walery Masewicz, Sędziowie SN: Jerzy Kuźniar, Jadwiga

Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca),

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 6 grudnia 1995 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy z protestu Michała C. , Małgorzaty M., Barbary P. i innych osób

w sprawach [...] - przeciwko wyborowi Prezydenta z powodu podania nieprawdziwych

informacji w zgłoszeniu kandydata na Prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego dotyczących wykształcenia i stanu majątkowego

p o s t a n o w i ł:

uznać, że w wymienionych wyżej sprawach nastąpiło naruszenie art. 41 ust.

1 ustawy z dnia 27 września 1990 r. o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej

Polskiej (Dz. U. Nr 67, poz. 398 ze zm.), polegające na podaniu przez Ogólnopolski

Komitet Wyborczy Aleksandra Kwaśniewskiego w zgłoszeniu jego kandydatury

nieprawdziwych danych dotyczących wykształcenia kandydata, lecz stwierdzić,

że powyższe naruszenie nie mogło wywrzeć wpływu na wynik wyborów.

Uzasadnienie

We wszystkich połączonych do wspólnego rozpoznania sprawach składający

protesty wnieśli o unieważnienie wyboru Aleksandra Kwaśniewskiego na Prezydenta,

powołując się na to, że albo on sam albo jego Komitet Wyborczy podali nieprawdziwe

informacje dotyczące jego wykształcenia, które to informacje wywarły wpływ na wynik

wyborów. Niektóre osoby składające protesty podniosły, że wpływ na wynik wyborów

nieprawdziwej informacji o posiadaniu przez wymienionego kandydata wyższego

wykształcenia wynika z faktu rozpowszechnienia tej informacji przez obwieszczenia

Państwowej Komisji Wyborczej, a więc miarodajny organ państwowy, a jeszcze inne

osoby twierdziły, że gdyby znały prawdę o wykształceniu Aleksandra Kwaśniewskiego,

nie oddałyby na niego głosu. Oprócz wymienionego zarzutu dotyczącego wykształcenia,

w protestach będących przedmiotem rozpoznania wystąpił drugi zarzut - podania przez

kandydata na Prezydenta nieprawdziwej informacji co do jego stanu majątkowego.

Chodziło tu o deklarację majątkową złożoną przez powyższego kandydata Marszałkowi

Sejmu.

Państwowa Komisja Wyborcza, będąca uczestnikiem postępowania, w piśmie z

dnia 23 listopada 1995 r. złożonym w sprawie III SW 43/95 wyraziła pogląd, że miała

obowiązek zarejestrowania kandydata, jeżeli jego zgłoszenie zostało dokonane zgodnie z

art. 41 ustawy o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 67, poz. 398 ze

zm.). Nie miała natomiast prawa sprawdzania prawdziwości informacji podanych w

zgłoszeniu, gdyż gdyby przyjąć istnienie takiego obowiązku, musiałby on wynikać z

ustawy, a ponadto dla weryfikacji danych o kandydacie musiałby być przewidziany

określony tryb postępowania. Państwowa Komisja Wyborcza powołała się także na

uchwałę Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 1995 r., sygn. akt W.7/95, w której

wyrażone zostało stanowisko, że w ramach art. 42 ust. 1 wskazanej wyżej ustawy

Państwowa Komisja Wyborcza jest zobowiązana do badania, czy zgłoszenie kandydata

na Prezydenta dotyczy osoby spełniającej warunki określone w art. 29 ust. 5 Ustawy

Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą

ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym

(Dz. U. Nr 84, poz. 426), czyli wiek, obywatelstwo i bierne prawo wyborcze. Dlatego gdy

chodzi o informacje wymienione w art. 41 ust. 1 ustawy Państwowa Komisja Wyborcza

miała prawo i obowiązek sprawdzić jedynie to, czy informacje wymagane tym przepisem

zostały zawarte w zgłoszeniu.

Do wymienionego pisma Państwowej Komisji Wyborczej zostało dołączone

pisemne wyjaśnienie Ogólnopolskiego Komitetu Wyborczego Aleksandra Kwaśniewskiego z dnia 24 listopada 1995 r., z którego wynika, że Komitet ten podając w

zgłoszeniu kandydata informację, że posiada on wykształcenie wyższe działał w dobrej

wierze i w przekonaniu, że kandydat ukończył naukę na ekonomicznym kierunku

studiów. Przekonanie to jest tym bardziej usprawiedliwione, że pojęcie "ukończenie

studiów wyższych"nie było w przeszłości utożsamiane z uzyskaniem dyplomu.

Sąd Najwyższy rozpoznając protesty wyborcze wskazane w komparycji postanowienia, przeprowadził dowód z omówionych wyżej pism Państwowej Komisji Wyborczej i Ogólnopolskiego Sztabu Wyborczego Aleksandra Kwaśniewskiego, a także z

dokumentów dotyczących jego studiów, przekazanych przez Uniwersytet Gdański oraz

wyników:

a) badań Ośrodka Opinii Publicznej na przełomie czerwca i lipca 1995 r.,

b) badań Demoskopu przeprowadzonych w dniach 11-17 lipca 1995 r.,

c) badań Centrum Badania Opinii Społecznej przeprowadzonych w dniach 12-17 października 1995 r.,

d) badań przeprowadzonych przez Pracownię Badań Społecznych w dniach 16-17

listopada 1995 r. Ponadto Sąd Najwyższy przeprowadził dowód z opinii prof. Antoniego

Sułka z Instytutu Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego z dnia 1 grudnia 1995 r. i z

opinii sześcioosobowej komisji po wołanej przez Dyrektora Instytutu Filozofii i Socjologii

PAN z dnia 1 grudnia 1995 r. i zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 41 ust. 1 ustawy o wyborze Prezydenta, zgłoszenie kandydata na

Prezydenta powinno zawierać między innymi informację dotyczącą wykształcenia,

zawodu, miejsca pracy,. Redakcja wskazanego przepisu pozwala przy tym na wniosek,

że wymienienie wymaganych informacji o kandydacie oraz innych danych wskazanych w

zgłoszeniu ma charakter wyczerpujący. Oznacza to, że jeżeli zgłoszenie kandydata na

Prezydenta zawiera wszystkie określone ustawą elementy, obowiązkiem Państwowej

Komisji Wyborczej jest dokonanie rejestracji kandydata, stosownie do art. 42 ust. 1

ustawy. Przepis ten wymaga bowiem zgodności zgłoszenia "z przepisami niniejszej

ustawy", a więc zgodności z art. 41 ustawy o wyborze Prezydenta. Nie przewiduje

natomiast żadnego postępowania weryfikacyjnego w odniesieniu do zgłoszenia, co

oznacza, że dane osobowe zawarte w zgłoszeniu komitetu wyborczego są przenoszone

do obwieszczenia o zarejestrowanych kandydatach.

W tej kwestii warto przytoczyć wcześniejsze orzeczenie Sądu Najwyższego - z

dnia 14 grudnia 1990 r., III SW 42/90 (nie publikowane), w którym chodziło o możliwość

weryfikacji przez Państwową Komisję Wyborczą podpisów popierających kandydata. W

orzeczeniu tym został wypowiedziany pogląd, że z ustawy nie wynika obowiązek

Państwowej Komisji Wyborczej sprawdzania prawdziwości danych osobowych

wyborców popierających określonego kandydata ani obowiązek sprawdzenia

autentyczności ich podpisów. Na podstawie art. 40 ust. 2 i art. 41 ust. 1 i 3 ustawy z 23

września 1990 r. o wyborze Prezydenta można wnosić jedynie to, że Państwowa

Komisja Wyborcza powinna zbadać zgłoszenie kandydatów pod kątem wyczerpującego

zamieszczenia w nich wszystkich wymaganych informacji dotyczących zarówno

kandydatów, jak i zgłaszających ich osób, a także wyborców. Inaczej jest natomiast w

odniesieniu do wymagań, jakie kandydatowi na Prezydenta stawia art. 29 ust. 5

wymienionej wcześniej Ustawy Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. (wiek 35

lat, obywatelstwo polskie, posiadanie biernego prawa wyborczego). Te bowiem

podlegają sprawdzeniu przez Państwową Komisję Wyborczą. Powyższy wniosek jest

konsekwencją i kontynuacją uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca

1995 r., W.7/95 (opubl. Dz. U. Nr 78, poz. 398) zawierającej powszechnie obowiązującą

wykładnię art. 42 ust. 1, art. 68 ust. 4 w związku z art. 44 oraz art. 83 ust. 2 ustawy o

wyborze Prezydenta, w której Trybunał Konstytucyjny wyjaśnił, że art. 42 ust. 1 ustawy

o wyborze Prezydenta uprawnia Państwową Komisję Wyborczą do badania, czy

kandydat na Prezydenta spełnia warunki wskazane w art. 29 ust. 5 Ustawy

Konstytucyjnej.

W świetle przytoczonych uwag i poglądów nie można zatem przypisać Państwowej Komisji Wyborczej naruszenia przepisów ustawy o wyborze Prezydenta, w

szczególności art. 42 ust. 1 ustawy.

Nie ulega jednak wątpliwości, że informacje na temat osoby kandydata na

Prezydenta pochodzące od podmiotu dokonującego zgłoszenia powinny być prawdziwe, a dane osobowe kandydata - podane z maksymalną starannością i dokładnością. Brak w art. 41 ustawy wzmianki o tym, że dane zawarte w zgłoszeniu kandydata

mają odpowiadać prawdzie, nie świadczy o tym, że podmiot zgłaszający kandydata

może operować w zgłoszeniu dowolnymi, czy też przybliżonymi informacjami. Wyborca

bowiem musi mieć zapewnioną możliwość świadomego i swobodnego wyboru,

opartego na autentycznych przesłankach.

W związku z tym należy uznać, że Komitet Wyborczy Aleksandra Kwaśniewskiego, zamieszczając w zgłoszeniu informację, że kandydat ten ma wyższe

wykształcenie, podał nieprawdziwą informację odnośnie do tego wykształcenia. Przez

pojęcie "wykształcenie wyższe" należy bowiem rozumieć wykształcenie formalne,

zakończone uzyskaniem określonego tytułu, dyplomu lub świadectwa, a nie osiągnięty

stopień rozwoju intelektualnego, inteligencję, zasób wiedzy, kulturę osobistą. Na

podstawie zebranych w sprawie dowodów nie można więc przyjąć, że Aleksander

Kwaśniewski ma wyższe wykształcenie w rozumieniu art. 149 ustawy z dnia 12

września 1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz. U.Nr 65, poz. 385 ze zm.), co oznacza, że

informacja na ten temat była nieprawdziwa, a tym samym nastąpiło naruszenie art. 41

ustawy o wyborze Prezydenta.

Z art. 72 ust. 1 ustawy o wyborze Prezydenta wynika, że naruszenie przepisów

tej ustawy może być podstawą protestu przeciwko wyborowi Prezydenta wtedy, gdy

mogło wpłynąć na wynik wyborów.Podstawowe zatem znaczenie ma kwestia, czy i

ewentualnie w jakim stopniu nieprawdziwe dane o wykształceniu kandydata mogły

wywrzeć wpływ na wynik wyborów. Wiąże się to z zagadnieniem, jak mogło być

rozumiane pojęcie "wykształcenie wyższe" przez tzw. przeciętnego wyborcę w pierwszej

i drugiej turze wyborów - czy według kryteriów formalnych, czy według własnych

wyobrażeń jako np. posiadanie wysokiego poziomu wiedzy ogólnej, politycznej,

specjalistycznej, umiejętność prezentacji własnych poglądów, posiadanie kultury

osobistej itp. oraz jakie znaczenie przedstawiała informacja o wykształceniu na tle

innych cech osobowych kandydata w procesie podejmowania decyzji wyborczych, a nie

w czasie podpisywania lub sporządzania protestu wyborczego.

Badania socjologiczne, praktyka kampanii wyborczych i doświadczenie życiowe

pokazują, że w społeczeństwie zróżnicowanym pod względem struktury, stanu

majątkowego, wyznawanych poglądów politycznych, filozoficznych, religijnych ocena

kandydata (kandydatów) ubiegających się o urząd publiczny z reguły nie koncentruje się

na jednym elemencie. Ocena ta obejmuje przeważnie także program kandydata lub

jego partii, dotychczasową działalność, przynależność do określonego ruchu społeczno-politycznego, dotychczasowe zachowanie się, walory zewnętrzne itp.

Z wymienionych wcześniej, przeprowadzonych przez Sąd Najwyższy dowodów w

postaci badań sondażowych opinii publicznej wynika, że po pierwsze - w badaniach

tych postawiono pytanie o posiadanie wykształcenia w ogóle, a nie o posiadanie

wykształcenia wyższego, po wtóre - wyniki badań przeprowadzonych w lipcu 1995 r.

świadczą o tym, że Polacy cenią u Prezydenta przede wszystkim doświadczenie (61%),

potem uczciwość (59%) i odpowiedzialność (49%), wreszcie szczerość (13%) i sukcesy

(10%), po trzecie - badania przeprowadzone w październiku 1995 r. pokazują, że

według deklaracji badanych motywami decyzji wyborczych są następujące kryteria:

odpowiednie cechy charakteru, osobowość kandydata, nadzieja na poprawę własnego

losu, reprezentowany przez kandydata pogląd, po czwarte - wyniki badań dotyczące

decyzji w drugiej turze głosowania wskazują na to, że wyborcy brali pod uwagę cztery

kryteria: odpowiednie cechy charakteru i osobowość (36%), uniemożliwienie zwycięstwa

innemu kandydatowi (34%), poparcie dla programu (26%), nadzieja na poprawę

własnego losu (26%).

W świetle zatem wyników badań socjologicznych sprawa wykształcenia czy też

wyższego wykształcenia nie miała decydującego wpływu na decyzje wyborców.

Wniosek ten potwierdza fakt, że sprawa nieprawdziwych danych dotyczących Aleksandra Kwaśniewskiego została dostatecznie szeroko przedstawiona opinii publicznej za

pośrednictwem radia, telewizji i prasy między pierwszą i drugą turą głosowania, zatem

wyborcy dysponowali wystarczającym zasobem informacji w tej sprawie i mogli dokonać

właściwego - ich zdaniem - wyboru. Należy także dodać, że informacja nieprawdziwa

nie oddziałuje generalnie na wszystkich. Z pewnością nie wywrze ona wpływu na te

osoby, które znają prawdziwy stan rzeczy, czy na te, którym dana wiadomość jest

obojętna lub nie przywiązują do niej zasadniczej wagi, czy wreszcie na te osoby, których

ocena danej osoby lub zjawiska opiera się na innych kryteriach niż wynikające z

informacji nieprawdziwej.

Autorzy protestów nie przedstawiają dowodów na wykazanie zależności między

nieprawdziwą informacją o wykształceniu kandydata na Prezydenta Aleksandra

Kwaśniewskiego, a wynikami wyborów, ograniczając się do deklaracji, że w ich przekonaniu zależność ta jest oczywista. O tym jednak, że tak nie jest, przekonują wynikające z badań empirycznych procesy motywacyjne poprzedzające decyzję wyborczą,

które są złożone, a obecnie niemożliwe do odtworzenia.

Tak więc zależności między omawianym naruszeniem Ordynacji Wyborczej a

wynikami wyborów można byłoby jedynie domniemywać. Jednak domniemania nie

mogą stanowić podstawy do stwierdzenia, że naruszenie art. 41 ust. 1 ustawy o wyborze Prezydenta mogło wpłynąć na wynik wyborów.

Zarzut podania przez kandydata na Prezydenta niepełnych (nieprawdziwych)

danych odnośnie do jego sytuacji majątkowej nie może być podstawą protestu. Przepis

art. 41 ust. 1 omawianej Ordynacji Wyborczej wymienia bowiem w sposób wyczerpujący

informacje o kandydacie, które powinny być zamieszczone w zgłoszeniu kandydata na

urząd Prezydenta i wśród nich nie wymienia stanu majątkowego. Okoliczność tę jednak

mogli brać wyborcy pod rozwagę przy porównywaniu obu kandydatów i ich ocenie.

Z tego względu i stosownie do art. 75 ust. 1 ustawy o wyborze Prezydenta Sąd

Najwyższy orzekł jak w sentencji postanowienia.