III SW 4/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III SW 4/11

POSTANOWIENIE

Dnia 9 czerwca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn (sprawozdawca)

SSN Halina Kiryło

SSN Roman Kuczyński

SSN Zbigniew Myszka

SSN Maciej Pacuda

SSN Romualda Spyt

w sprawie ze skargi Komitetu Wyborczego Kandydata na Prezydenta

Rzeczypospolitej Polskiej [….]

na uchwałę Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 19 kwietnia 2011 r., w

przedmiocie odrzucenia sprawozdania finansowego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 9 czerwca 2011 r.,

oddala skargę.

Uzasadnienie

Państwowa Komisja Wyborcza uchwałą z dnia 19 kwietnia 2011 r. wydaną

na podstawie art. 87h ust. 1 pkt 3 lit. a i b ustawy z dnia 27 września 1990 r. o

wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2010 r. Nr 72, poz. 467, Nr

201, poz. 1327 i Nr 212, poz. 1385), powoływanej dalej, jako „ustawa” postanowiła

odrzucić sprawozdanie wyborcze Komitetu Wyborczego Kandydata na Prezydenta

Rzeczypospolitej Polskiej […] (dalej, jako „Komitet Wyborczy”) o przychodach,

wydatkach i zobowiązaniach finansowych tego Komitetu, związanych z udziałem w

wyborach Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, zarządzonych na dzień 20

czerwca 2010 r. z powodu naruszenia art. 84a ust. 3 oraz art. 85 ust. 2 ustawy o

wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu uchwały wskazano

między innymi, że z dokumentów potwierdzających funkcjonowanie i zawartość

strony internetowej Komitetu Wyborczego wynika, że umieszczono na niej nazwę

oraz logo partii […]. Komitet wyborczy wykorzystywał logo oraz nazwę tej partii

także w reklamach prasowych. Zdaniem PKW umieszczenie na stronie internetowej

komitetu wyborczego nazwy, skrótu nazwy lub symbolu graficznego partii

politycznej stanowi przyjęcie przez komitet wartości niepieniężnych od partii

politycznej. Zgodnie z art. 85 ust. 2 ustawy komitet wyborczy może przyjmować

wartości niepieniężne wyłącznie w postaci nieodpłatnych usług polegających na

rozpowszechnianiu plakatów i ulotek przez osoby fizyczne, a wartość niepieniężną

stanowi w tym przypadku przekazane przez partię polityczną komitetowi

wyborczemu prawo wykorzystania jej nazwy, skrótu nazwy lub symbolu graficznego

do promowania kandydata na Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Partia

polityczna

może

finansować komitet

wyborczy kandydata

na

Prezydenta

Rzeczypospolitej Polskiej tylko z własnego funduszu wyborczego (art. 85 ust. 1 in

fine). Partia polityczna musi więc mieć fundusz wyborczy, utworzony na podstawie

art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych (Dz.U. z

2001 r. Nr 46, poz. 499, z późn. zm.) i z tego funduszu przekazywać bezzwrotnie, w

wysokości nielimitowanej, środki finansowe na rachunek bankowy komitetu

wyborczego. Korzyść wynikająca z używania przez komitet wyborczy logo, nazwy,

skrótu nazwy oraz symboli partii politycznej — nawet za jej zgodą — nie mieści się

w żadnym ze źródeł finansowania komitetu wyborczego, określonych w art. 85

ustawy o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Dlatego, w ocenie PKW,

doszło do naruszenia art. 85 ust. 2 ustawy, które, zgodnie z art. 87h ust. 1 pkt 3 lit.

b ustawy, stanowi przesłankę odrzucenia sprawozdania wyborczego.

Ponadto PKW wskazała, że Komitet Wyborczy w trakcie kampanii wyborczej

poniósł, między innymi wydatki w kwocie 1.490,85 zł, na którą składają się:

wymieniona w fakturze nr 501/1168, wystawionej przez S. Sp. z o.o., kwota 1

322,06 zł oraz w fakturze nr 387/240/2010, wystawionej przez R. kwota 168,79 zł.

Odręczna adnotacja na dokumentach oraz wyjaśnienia złożone Państwowej

Komisji Wyborczej potwierdzają, że zakupione za powyższe kwoty przedmioty

zostały rozdane podczas spotkania wyborczego. Przedmioty te (kosmetyki, środki

czystości, wyposażenie szkolne, między innymi plecaki w cenie jednostkowej 51,99

zł, 49,99 zł, 34,99 zł i 34,00 zł, tornistry w cenie jednostkowej 33,50 zł, piżamy w

cenie jednostkowej 39,99 zł, pieluchy jednorazowe w cenie jednostkowej 39,99, koc

w cenie jednostkowej 24,99 zł, kapcie w cenie jednostkowej 34,99 zł) nie zawierały

oznaczeń, od kogo pochodzą, podczas gdy takie oznaczenia, zgodnie z art. 78a

ust. 1 ustawy, powinny zawierać wszystkie materiały wyborcze. Z tych względów

należy je uznać jedynie za przedmioty użytkowe, służące zaspokojeniu zwykłych

potrzeb osób obdarowanych. W związku z tym wydatków na zakup takich

przedmiotów nie można uznać za wydatki na cele związane z wyborami w

rozumieniu art. 84a ust. 3 ustawy. Wydatkowanie środków Komitetu na cele

niezwiązane z wyborami jest niezgodne z art. 84a ust. 3 ustawy i stanowi podstawę

do odrzucenia sprawozdania wyborczego (art. 87h ust. 1 pkt 3 lit. a ustawy). Z tych

względów, Państwowa Komisja Wyborcza po dokonaniu powyższych ustaleń na

podstawie

sprawozdania

wyborczego

Komitetu,

dokumentów

do

niego

załączonych, opinii biegłego rewidenta oraz wyjaśnień udzielonych przez

pełnomocnika finansowego Komitetu, postanowiła jak w sentencji uchwały.

Komitet Wyborczy zaskarżył w całości powyższą uchwałę, zarzucając jej

naruszenie ustawy, w tym w szczególności art. 84a ust. 3 i art. 85 ust. 2.

W uzasadnieniu skargi, odnośnie do zarzucanego przez PKW naruszenia

przez Komitet Wyborczy art. 85 ust. 2 ustawy, skarżący wskazał, że Państwowa

Komisja Wyborcza błędnie stwierdza, że umieszczenie nazwy i logo partii na

stronie Komitetu Wyborczego jest przyjęciem przez Komitet wartości niepieniężnej.

Zdaniem skarżącego, zamieszczenie tych symboli nie było przyjęciem jakiejkolwiek

korzyści. Zamieszczenie na stronie internetowej i w niektórych materiałach

reklamowych logo […]

nie nastąpiło w wyniku przekazania przez partię […]

Komitetowi Wyborczemu praw do nazwy lub logo partii, jak błędnie przyjmuje PKW,

lecz miało jedynie charakter informacyjny, dotyczący samego kandydata zwłaszcza,

że jest on przewodniczącym […] od czerwca 2008 r. Informowanie w toku kampanii

prezydenckiej o przynależności kandydata do partii politycznej nie jest naruszeniem

ustawy o wyborze prezydenta, lecz wykonaniem obowiązku wskazania przez

kandydata jego ewentualnej przynależności do partii politycznej. Nie stanowiło to

zatem przyjęcia wartości niematerialnej przez Komitet Wyborczy, jak błędnie

przyjęła PKW.

W kwestii zakupu przedmiotów wymienionych w fakturach nr 501/1168 i

387/240/2010 skarżący stwierdził, że nie można uznać objętych nimi wydatków za

niewydatkowane na cele wyborcze w rozumieniu art. 84a ust. 3 ustawy. Zakupione

przedmioty zostały oznaczone ulotkami wyborczymi Komitetu Wyborczego, a

zatem, zgodnie z art. 78a. ust. 1 ustawy, zawierały wyraźne oznaczenie od kogo

pochodzą.

W piśmie z 10 maja 2011 r. PKW, odpowiadając na wezwanie Sądu

Najwyższego do zajęcia stanowiska w sprawie rozpoznawanej skargi, wniosła o jej

oddalenie.

Odnośnie do kwestii naruszenia art. 85 ust. 2 ustawy PKW wskazała, że

zamieszczenie nazwy i logo partii politycznej w materiałach wyborczych kandydata

nie miało na celu, wbrew twierdzeniu skarżącego, jedynie poinformowanie o

przynależności partyjnej kandydata. Służy ono do przyciągnięcia uwagi odbiorcy i

skłonienia go do głosowania na kandydata przez użycie pozytywnie przez niego

odbieranych

znaków,

wykorzystywanych

do

utożsamienia

jego

komitetu

wyborczego z określoną partią polityczną. Tymczasem zgodnie z art. 127 ust. 3

Konstytucji oraz art. 40 i 40a ustawy, kandydata na Prezydenta zgłasza co najmniej

100.000 obywateli, w imieniu których zgłoszenia kandydata na Prezydenta RP

dokonuje komitet wyborczy, prowadzący na zasadzie wyłączności kampanię

wyborczą. Użycie w kampanii wyborczej nazwy i logo partii politycznej stanowi

wykorzystanie dóbr, będących własnością partii, do promowania kandydata

zgłaszanego przez podmiot niemający z partią formalnego związku. Jest więc

korzystaniem z wartości niepieniężnej, innej niż nieodpłatne usługi polegające na

rozpowszechnianiu

plakatów

i

ulotek

wyborczych

przez

osoby

fizyczne,

równoznaczne z jej przyjęciem, co narusza art. 85 ust. 2 ustawy.

Co do podstawy naruszenia art. 84a ustawy PKW, podtrzymując stanowisko

wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej uchwały, stwierdziła, że dołączenie do

przedmiotów rozdawanych w czasie spotkania wyborczego ulotek wyborczych nie

nadaje im charakteru materiałów wyborczych, noszących oznaczenie wymagane

przez art. 78a ust. 1 ustawy. Służą one bowiem nadal zaspokajaniu zwykłych

potrzeb obdarowanych osób, tylko chwilowo kojarząc się z kampanią wyborczą.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga jest nieuzasadniona. Trafnie PKW uznała, że wydatkowanie środków

na materiały wyborcze nastąpiło z naruszeniem art. 84a ust. 3 w związku z art. 78a

ust. 1 ustawy. Zgodnie z art. 84a ust. 3 ustawy komitet może wydatkować

zgromadzone środki jedynie na cele związane z wyborami. Z kolei art. 78a ust. 1

ustawy stanowi, że materiały wyborcze powinny zawierać wyraźne oznaczenie, od

kogo pochodzą. Stosownie zaś do art. 78a ust. 2, materiały wyborcze zawierające

oznaczenie komitetu, od którego pochodzą, podlegają ochronie prawnej. Ustawa

nie definiuje pojęcia „materiały wyborcze”. Jego znaczenie wynika jednak z innych

ustaw wyborczych. Np. według art. 72 ust. 1 ustawy z dnia 16 lipca 1998 r.

Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw, jednolity

tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 176, poz.1190, są to w szczególności plakaty, ulotki, hasła

i wypowiedzi lub inne formy prowadzonej w okresie kampanii wyborczej agitacji.

Takie samo określenie zawiera art. 111 § 1 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r.

Kodeks wyborczy (Dz.U. z 2011 r. Nr 21, poz.112 ze zm.). Wynika stąd, że

konstytutywną cechą materiału wyborczego jest to, że jest on sam w sobie formą

wyborczej agitacji. Z tego względu materiał może podlegać ochronie prawnej, np.

prawa autorskiego. Jak wynika z niekwestionowanych w tym zakresie okoliczności

faktycznych sprawy, Komitet Wyborczy w trakcie kampanii wyborczej poniósł,

między innymi wydatki na przedmioty takie, jak kosmetyki, środki czystości, plecaki,

tornistry, piżamy, pieluchy jednorazowe, koc, kapcie), które zostały rozdane

podczas spotkania wyborczego z dołączonymi do nich ulotkami wyborczymi. W tej

sytuacji za materiały wyborcze mogły być uznane same ulotki, jeśli zwierały

oznaczenie komitetu, od którego pochodziły. Natomiast wymienione wyżej

przedmioty nie zawierały żadnej treści agitacyjnej, np. w postaci nadruku. Wobec

tego nie miały one charakteru materiałów wyborczych. Należy zatem uznać, że

niezawierające trwałego oznaczenia komitetu wyborczego przedmioty rozdawane w

trakcie zebrania wyborczego nie mają charakteru materiału wyborczego w

rozumieniu art. 78a ustawy. W tej sytuacji trafnie PKW uznała, że wydatki na ich

zakup nie były wydatkami na cele związane z wyborami w rozumieniu art. 84a ust.

3 ustawy.

Odnośnie do zarzutu naruszenia art. 85 ust. 2 ustawy, w pierwszej kolejności

należy zwrócić uwagę na niejasny stan faktyczny, w którym PKW podjęła uchwalę

w części dotyczącej tego naruszenia. W uzasadnieniu uchwały wskazano, że

„wartość niepieniężną stanowi w tym przypadku przekazane przez partię polityczną

Komitetowi Wyborczemu prawo wykorzystania jej nazwy, skrótu nazwy lub symbolu

graficznego do promowania kandydata na Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej”

oraz, że „korzyść wynikająca z używania przez komitet wyborczy logo, nazwy,

skrótu nazwy oraz symboli partii politycznej — nawet za jej zgodą — nie mieści się

w żadnym ze źródeł finansowania komitetu wyborczego, określonych w art. 85

ustawy”. Wynika stąd, że uchwała została oparta na ustaleniu faktycznym, zgodnie

z którym […] przekazała Komitetowi wyborczemu prawo wykorzystania jej nazwy,

skrótu nazwy lub symbolu graficznego do promowania kandydata na Prezydenta

Rzeczypospolitej Polskiej. W skardze pełnomocniczka Komitetu zakwestionowała

to ustalenie, twierdząc, że jest ono błędne, ponieważ „[…]nie przekazał Komitetowi

Wyborczemu Kandydata na Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej […] praw do

nazwy czy logo partii”. Jednocześnie nie zaprzeczyła ona wykorzystaniu tych dóbr

na stronie internetowej Komitetu. W piśmie z 10 maja 2011 r., zawierającym

stanowisko w sprawie skargi Komitetu, PKW stwierdziła, że skarżący nie

kwestionuje dokonanego przez nią ustalenia stanu faktycznego. Jednocześnie

wskazała, że użycie w kampanii wyborczej nazwy i logo partii w opisany sposób

stanowi korzystanie z wartości niepieniężnej „równoznaczne z jej przyjęciem”, co

narusza art. 85 ust. 2 ustawy.

Przystępując do oceny omawianego zarzutu należy wskazać, że zgodnie z

art. 85 ust. 2 ustawy Komitetowi nie wolno przyjmować wartości niepieniężnych, z

wyjątkiem nieodpłatnych usług polegających na rozpowszechnianiu plakatów i

ulotek wyborczych przez osoby fizyczne. Słowo „przyjęcie” oznacza stanie się

odbiorcą czegoś, wzięcie czegoś co ktoś daje, proponuje na własność lub pod

zarząd, opiekę, nieodmówienie, nieodrzucenie czegoś (Słownik języka polskiego,

red. M. Szymczak, tom drugi, Warszawa 1988, s. 1039). Przyjęcie oznacza zatem

otrzymanie czegoś od kogoś i zgodnie w wolą dawcy. Prima facie przyjęcie nie

obejmuje więc sytuacji, w której ktoś wykorzystuje czyjeś dobro bez jego zgody.

Jednakże skoro w myśl art. 85 ust. 2 ustawy nie wolno przyjmować wartości

niepieniężnych, to tym bardziej nie wolno korzystać z nich bez zgody podmiotu,

który nimi dysponuje. Sytuacja tego rodzaju jest tym bardziej objęta zakazem z

wymienionego wyżej przepisu. Wnioskowi temu nie przeczy brzmienie art. 88g ust.

2d ustawy, według którego, „Kto przekazuje komitetowi lub przyjmuje w jego

imieniu wartości niepieniężne inne niż nieodpłatne usługi polegające na

rozpowszechnianiu plakatów i ulotek wyborczych przez osoby fizyczne,

- podlega grzywnie od 1.000 do 100.000 złotych.” Unormowanie to oznacza

jedynie brak penalizacji korzystania z należącej do kogoś wartości niepieniężnej

bez jego zgody, co nie ma przesądzającego znaczenia dla wykładni art. 85 ust. 2

ustawy.

Wartości niepieniężne nie zostały zdefiniowane w ustawie, ani w innych

ustawach wyborczych. Mając na uwadze literalne brzmienie tego określenia oraz

najszersze rozumienie słowa „wartość”, w którym oznacza ono cechę osoby lub

rzeczy stanowiące o jej walorach cennych dla ludzi, mogących zaspokoić jakiej ich

potrzeby (Słownik języka polskiego, red. M. Szymczak, tom trzeci, Warszawa 1989,

s. 660), można by uznać, że nazwa oraz logo (symbol graficzny) partii są taką

wartością i niewątpliwie mieszczą się w zakresie wyrażenia „wartości niepieniężne”.

Powstaje jednak pytanie, czy pojęcie to zostało użyte w art. 85 ust. 2 ustawy

w znaczeniu obejmującym wszystkie wartości niebędące wartościami pieniężnymi,

na co może wskazywać jego literalne brzmienie, czy też ma ono węższe znaczenie.

Pojęcie „wartość”, oprócz wskazanego wyżej rozumienia, ma również drugie

podstawowe znaczenie, które oznacza, ile coś jest warte pod względem

materialnym, a więc odwołuje się do ceny lub inaczej cechy rzeczy dającej się

wyrazić równoważnikiem pieniężnym lub innym środkiem płatniczym (Słownik

języka polskiego, red. M. Szymczak, tom trzeci, Warszawa 1989, s. 660). Zdaniem

Sądu Najwyższego takie właśnie znaczenie ma słowo „wartość” w art. 85 ust. 2

ustawy. Wobec tego prawo do korzystania z logo i nazwy partii politycznej nie

mieści się w tak rozumianym pojęciu „wartości niepieniężnych”. Nazwa i logo (znak

graficzny) partii politycznej są dobrami niematerialnymi i niemajątkowymi,

niedającymi się wyrazić w równoważniku pieniężnym. Korzystają one z ochrony

przewidzianej dla dóbr osobistych (art. 17 ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o

partiach politycznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 857 ze zm.), które

ze swej istoty mają charakter niemajątkowy, jakkolwiek mogą pośrednio wpływać

na sytuację ekonomiczną podmiotu. Dlatego przyjęcie prawa do korzystania z

nazwy i logo partii w kampanii wyborczej kandydata na prezydenta RP nie mieści

się w pojęciu przyjęcia wartości niepieniężnych, o którym stanowi art. 85 ust. 2

ustawy.

Za powyższym stanowiskiem przemawiają także następujące argumenty:

- Zakaz z art. 85 ust. 2 został zamieszczony w jej rozdz. 12 zatytułowanym

„Finansowanie wyborów”, a korzystanie z nazwy i logo partii politycznej jako prawa

niemajątkowego nie mieści się w pojęciu finansowania;

- Wskazanie przyjętych wartości niepieniężnych następuje w sprawozdaniu

wyborczym, tj. sprawozdaniu o przychodach, wydatkach i zobowiązaniach

finansowych komitetu (art. 87g ust. 1 ustawy), określanym też w innych ustawach

wyborczych jako „sprawozdanie finansowe” (np. art. 142 § 1 kodeksu wyborczego).

Wynika stąd, że wartości te, jako przedmiot przyjęcia, muszą mieścić się w pojęciu

przychodu, jako zwiększenia aktywów danego podmiotu lub zmniejszenie jego

zobowiązań (por. np. art. 3 ust. 30 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o

rachunkowości, jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 152, poz. 1223). Korzystanie z

nazwy i logo partii politycznej jako prawa niemajątkowego nie mieści się w pojęciu

przychodu;

- Korzyści majątkowe o charakterze niepieniężnym lub ich równowartość przyjęte

przez komitet z naruszeniem przepisów ustawy podlegają przepadkowi na rzecz

Skarbu Państwa (art. 87f ustawy). Ewentualne korzyści z korzystania z nazwy i logo

partii politycznej nie mają charakteru majątkowego i nie mogłyby ulec przepadkowi

na rzecz Skarbu Państwa.

Powyższe rozważania wiążą się jedynie z oceną konsekwencji używania

przez komitet wyborczy w wyborach prezydenckich nazwy i logo partii politycznej

dla zasadności odrzucenia sprawozdania wyborczego. Nie oznaczają natomiast, że

Sąd Najwyższy zajmuje stanowisko w kwestii zgodności z ustawą wykorzystywania

przez komitet wyborczy w przedmiotowych wyborach wskazanych dóbr partii

politycznej. Kwestia ta nie stanowi przedmiotu sprawy w niniejszym postępowaniu.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 87i ust. 2 ustawy

z dnia 27 września 1990 r. o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U.

z 2010 r. Nr 72, poz. 467, Nr 201, poz. 1327 i Nr 212, poz. 1385) orzekł jak w

sentencji.