III SW 234/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III SW 234/10

POSTANOWIENIE

Dnia 20 lipca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Romualda Spyt (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Zbigniew Myszka

po rozpoznaniu w dniu 20 lipca 2010 r.

sprawy z protestu M. K.

z udziałem Państwowej Komisji Wyborczej i Prokuratora Generalnego

przeciwko wyborowi Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej

postanawia:

1. wyrazić opinię, że zarzut protestu naruszenia art. 4 ustawy

z

dnia

września

1990

r.

o

wyborze

Prezydenta

Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jednolity: Dz.U. z 2010 r. Nr 72,

poz. 467) nie jest zasadny,

2. w odniesieniu do pozostałych zarzutów pozostawić protest

bez dalszego biegu.

UZASADNIENIE

M. K. wniosła na podstawie „art. 129 Konstytucji, art. 72 i 73 ustawy z dnia

27 września 1990 r. o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (tekst

jednolity: Dziennik Ustaw z 2010 r. Nr 72, poz. 467)” protest przeciwko wyborowi

Prezydenta Rzeczypospolitej z powodu „naruszenia przepisów Konstytucji, ustaw,

co miało wpływ na wynik wyborów” i wniosła o stwierdzenie nieważności wyboru

Prezydenta Rzeczypospolitej.

W uzasadnieniu postawionych zarzutów podniesiono, że w dniu 20 czerwca i

4 lipca 2010 r. odbyły się wybory prezydenckie. Nastąpiły one po okresie klęski

żywiołowej (maj/czerwiec), która dotknęła – jak wynika z danych Ministerstwa

Spraw Wewnętrznych i Administracji - 2157 miejscowości w ponad 14

województwach. Niektóre gminy jak np. Wilków zostały dotknięte powodzią

dwukrotnie, wiele mieszkańców straciło dobytek całego swojego życia, miejsca

zamieszkania, pracy, dokumenty tożsamości.

Dalej wnosząca protest wywiodła, że zgodnie z art. 62 ust.1 Konstytucji RP,

obywatel polski ma prawo udziału w referendum oraz prawo wybierania Prezydenta

Rzeczypospolitej, posłów, senatorów i przedstawicieli do organów samorządu

terytorialnego, jeżeli najpóźniej w dniu głosowania kończy 18 lat. W myśl art. 4

ustawy o wyborze prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, wybory są równe; wyborcy

biorą udział w wyborach na równych zasadach. Równość zasad, to nie tylko

prawna równość każdego głosu i jego oddania w samych wyborach, ale oznacza

równość faktyczną, czyli możliwość udziału obywateli w tych wyborach poprzez

możliwość uzyskania informacji dotyczącej miejsc, w których można głosować,

możliwość fizycznego dotarcia do tych miejsc oraz uczestnictwa w kampanii

wyborczej.

Mieszkańcy

terenów

powodziowych

w

tym

względzie

zostali

poszkodowani, nie mieli faktycznie możliwości uczestnictwa w tej kampanii (brak

miejsc zamieszkania, dostępu do mediów), mieli utrudnioną możliwość fizycznego

uczestnictwa w samych wyborach.

Ponadto, zgodnie z art. 228 ust. 7 Konstytucji RP, w czasie stanu

nadzwyczajnego oraz w ciągu 90 dni po jego zakończeniu […] nie mogą być

przeprowadzane […] wybory Prezydenta Rzeczypospolitej. Rada Ministrów

naruszyła jednak art. 228 ust.1 Konstytucji oraz przepisy ustawy z dnia 18 kwietnia

2002 r. o stanie klęski żywiołowej, nie wprowadzając na terytorium powodziowym

stanu klęski żywiołowej. Wprawdzie przepisy art. 228 ust. 1 Konstytucji RP, jak i art.

2 oraz 4 ustawy o stanie klęski żywiołowej używają sformułowania o możliwości

wprowadzenia tego stanu, jednakże, uwzględniając wykładnię celowościową

przepisów, a także art. 3 ust.1 pkt 1 powyższej ustawy, wydaje się oczywiste, iż

legislatorowi chodziło nie tyle o samą możliwość, co konieczność wprowadzenia

stanu klęski żywiołowej w przypadku, gdy dotyka ona znaczących obszarów kraju,

co miało miejsce w czasie tegorocznej powodzi. Niewprowadzenie stanu klęski

żywiołowej było zatem naruszeniem zarówno art. 228 ust. 1 Konstytucji RP, jak i

ustawy o stanie klęski żywiołowej. Niewprowadzenie stanu klęski żywiołowej

nastąpiło tylko ze względu na to, że wówczas wybory prezydenckie musiałyby

zostać odłożone, a mieszkańcy terenów powodziowych mieliby normalne

możliwości uczestnictwa w nich i głosowania przeciw kandydatowi wspieranemu

przez partię rządzącą. Zatem w imię wyboru danego kandydata na prezydenta

naruszono art. 228 ust. 1 Konstytucji RP.

Na koniec wnosząca protest stwierdziła, że wnosi protest w imię art. 2

Konstytucji RP, tj. zasady demokratycznego państwa prawnego oraz jej art. 32 „o

równości wobec prawa” (czego obywateli pozbawiono), a także w imię zasady, iż

bezprawie (niewprowadzenie stanu klęski żywiołowej) nie może być podstawą

prawnych rozwiązań.

Ponadto stwierdziła, że w jej okręgu wyborczym „podczas drugiego

głosowania był nowy spis wyborców, nie widziałam podpisów z pierwszego

głosowania o ile mi wiadomo spis wyborców sporządza się na 14 dni przed

wyborami czyli sprzed 20 czerwca. Do zaznaczenia właściwego kandydata na liście

wyborczej były wyłożone czarne mazaki, które zwyczajnie rozmazywały się po

złożeniu karki na pół, przez co głos mógł być nieważny”. Podniosła także, że

jeszcze jeden element budzi jej obawy, a mianowicie „zaświadczenia do

głosowania poza miejscem zamieszkania, które były wydane w rekordowej ilości

800 tys., owe zaświadczenia nie posiadały żadnych zabezpieczeń, można było je

skserować na kolorowym ksero i nie sposób jest odróżnić oryginału, co więcej

honorowano nawet zaświadczenia bez pieczątki, taki komunikat podano na stronie

PKW. Takie zaświadczenia były zachętą do wielokrotnych głosowań, poza tym listy

wyborców poza miejscem zamieszkania dopisanych do listy wyborców nie były

drukiem ścisłego zarachowania jedynie zatytułowane: Dodatkowa lista”.

W odpowiedzi na protest Państwowa Komisja Wyborcza wskazała, że

powódź, która w bieżącym roku dotknęła Polskę nastąpiła po zarządzeniu wyborów

Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Konstytucja RP, ani ustawa z dnia 27

września 1990 r. o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej nie zawierają

przepisów regulujących tryb postępowania w przypadku wystąpienia zjawisk

naturalnych utrudniających przeprowadzenie zarządzonych już wyborów. Z art. 228

ust. 7 Konstytucji RP wynika natomiast, że w czasie stanu nadzwyczajnego (w tym

stanu klęski żywiołowej) oraz w ciągu 90 dni po jego zakończeniu między innymi

nie mogą być przeprowadzane wybory Prezydenta Rzeczypospolitej. W ocenie

Państwowej Komisji Wyborczej, przesłanką dla wprowadzenia stanu klęski

żywiołowej nie może być chęć przełożenia wyborów na okres późniejszy, a skoro

nie zaszła okoliczność wskazana w art. 228 ust. 7 Konstytucji RP, organy

państwowe i samorządowe zobowiązane były do zapewnienia warunków

organizacyjnych do przeprowadzenia wyborów, w tym również na terenach

dotkniętych powodzią. Jak wynika z informacji Państwowej Komisji Wyborczej,

przed pierwszym głosowaniem poleciła ona okręgowym komisjom wyborczym,

których właściwość obejmuje tereny objęte powodzią, odbycie posiedzeń w celu

omówienia przygotowania do wyborów Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (i

odpowiednio — do wyborów uzupełniających do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej

w okręgu wyborczym nr 15, 21, i 30). Okręgowe komisje wyborcze zobowiązane

zostały do sporządzenia informacji o ustaleniach z posiedzenia, ze szczególnym

wskazaniem na konieczną pomoc ze strony władz państwowych, w tym także

finansową, niezbędną dla odpowiedniego, w tej sytuacji, przygotowania i

przeprowadzenia w dniu 20 czerwca 2010 r. wyborów. W wyniku tych posiedzeń i

informacji przekazanych Państwowej Komisji Wyborczej przez okręgowe komisje

wyborcze, sporządziła ona raport, w którym w konkluzji stwierdziła, że „z

przekazanych Państwowej Komisji Wyborczej przez Okręgowe Komisje Wyborcze

materiałów wynika, iż przy dalszym współdziałaniu wszystkich organów władzy

publicznej i organów wyborczych głosowanie jest możliwe do przeprowadzenia we

wszystkich gminach, na obszarze których wystąpiło zjawisko powodzi. Należy

jednak wyraźnie podkreślić, że głosowanie na niektórych terenach będzie

przebiegało w warunkach dalekich od zwyczajowo przyjętych". Państwowa Komisja

Wyborcza podkreśliła, że władze samorządowe dokonały wszelkich starań w celu

sprawnego przeprowadzenia głosowania na terenach popowodziowych, w tym

również poprzez udzielanie pomocy w dotarciu wyborców do lokali wyborczych. W

trakcie wyborów ani po pierwszym, jak i po ponownym głosowaniu nie dotarły do

Państwowej Komisji Wyborczej żadne informacje o braku możliwości wzięcia

udziału w głosowaniu na terenach popowodziowych ani o naruszeniu przepisów

ustawy o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej przy organizacji wyborów na tych

terenach. Na marginesie Państwowa Komisja Wyborcza zauważyła, że w

wymienionej w proteście gminie Wilków frekwencja wyborcza w pierwszym

głosowaniu wyniosła 40,28% i była niższa od frekwencji w pierwszym głosowaniu w

wyborach Prezydenta Rzeczypospolitej w 2005 r. o 8,38%, natomiast w głosowaniu

ponownym frekwencja wyniosła 51,34% i była wyższa od frekwencji w głosowaniu

ponownym w 2005 r. o 4,42%. W związku z powyższym Państwowa Komisja

Wyborcza uznała, że zarzuty przedmiotowego protestu są bezzasadne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 129 ust. 2 Konstytucji RP wyborcy przysługuje prawo

zgłoszenia do Sądu Najwyższego protestu przeciwko ważności wyboru Prezydenta

Rzeczypospolitej na zasadach określonych w ustawie. Ustawa z dnia 27 września

1990 r. o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (jednolity tekst: Dz.U. z

2010 r. Nr 72, poz. 467) stanowi, że wnoszący protest powinien sformułować w nim

zarzuty oraz przedstawić lub wskazać dowody, na których opiera swoje zarzuty (art.

73 ust. 3). Przedmiotem zarzutów może być naruszenie przepisów ustawy o

wyborze Prezydenta lub dopuszczenie się przestępstwa przeciwko wyborom, jeżeli

to naruszenie lub przestępstwo miało wpływ na wynik wyborów (art. 72 ust. 1 tej

ustawy). W niniejszej sprawie wnosząca protest nie wskazała na dopuszczenie się

przestępstwa przeciwko wyborom, zarzuciła natomiast nie tylko naruszenie

przepisów ustawy o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, ale także

innych aktów prawnych – Konstytucji RP, w tym art. 228 ust. 1, oraz ustawy z dnia

18 kwietnia 2002 r. o stanie klęski żywiołowej (Dz.U. Nr 62, poz. 558 ze zm.), w tym

art. 2 i 4. Stanowi to wyjście poza przedmiot protestu przeciwko ważności wyboru

Prezydenta Rzeczypospolitej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13

października 2000 r., III SW 15/00, LEX nr 533915). Naruszenie przepisów ustawy

o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej stanowić może jednocześnie

naruszenie Konstytucji RP, o tyle więc może być ono odniesione do tych przepisów

Konstytucji, które dotyczą wyboru prezydenta, a nie jakichkolwiek innych (np. art.

228 ust. 1).

W związku z powyższym poglądem rozważeniu podlega zarzut naruszenia

art. 4 ustawy o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, zgodnie z którym

wybory są równe; wyborcy biorą udział w wyborach na równych zasadach. Zasada

równości wyborów – to jedna z podstawowych zasad prawa wyborczego

(nazywanych też przymiotnikami wyborczymi) w państwie demokratycznym.

Równość wyborów interpretuje się w dwóch aspektach – formalnym i materialnym.

Równość w znaczeniu formalnym powinna realizować się przez zapewnienie

wyborcom oddania jednakowej ilości głosów w wyborach oraz umożliwienie

uczestnictwa w głosowaniu na takich samych zasadach. Materialna równość to

jednakowa dla każdego wyborcy siła głosu. Oznacza to, że głos każdego wyborcy

powinien przynosić tożsamy skutek dla wyników wyborów. Wnosząca protest

kwestionuje dotrzymanie zasady równości wyborów w znaczeniu formalnym, przy

czym w nieuprawniony jest jej wniosek, że równość wyborów oznacza także

zapewnienie wyborcom „równego udziału w kampanii wyborczej”. Jednoznaczna

treść przepisu art. 4 powołanej ustawy wskazuje, że omawiana zasada odnosi się

do aktu głosowania.

Jak wskazano wyżej, wnoszący protest prócz zarzutów winien przedstawić

lub wskazać dowody, na których opiera swoje zarzuty (art. 73 ust. 3). Sąd

Najwyższy rozpatruje protest w składzie 3 sędziów w postępowaniu nieprocesowym

(art. 80 ust. 1 ustawy), zatem zastosowanie mają przepisy Kodeksu postępowania

cywilnego w zakresie postępowania dowodowego. Zarzut pozbawienia wyborców

prawa do udziału w wyborach na równych zasadach skonstruowany został wedle

następującego wywodu. Z powodu powodzi mieszkańcy terenów nią dotkniętych

mieli utrudnioną fizyczną możliwość uczestnictwa w samych wyborach. O ile fakt

zaistnienia powodzi na niektórych terenach Polski (gminach) stanowi fakt

powszechnie znany, niewymagający dowodu (art. 228 § 1 k.p.c.), to inaczej rzecz

się ma w przypadku powoływanej przez wnoszącą protest okoliczności faktycznej

polegającej na utrudnieniu możliwości uczestnictwa w wyborach. Wobec braku

przedstawienia dowodów w tym zakresie uznać należy, że skonstruowane zostało

domniemanie faktyczne (art. 231 k.p.c.). Zarzut stawiany w proteście miałby

wynikać z innego faktu – stanu powodzi. Takie wnioskowanie (o faktach na

podstawie innych ustalonych faktów, przy wykorzystaniu zasad logicznego

myślenia oraz doświadczenia życiowego) pomija istotną okoliczność, która

musiałaby być rozważana, a mianowicie, czy ze strony organów odpowiedzialnych

za przeprowadzenie wyborów podjęte zostały odpowiednie działania umożliwiające

udział w wyborach mieszkańcom zalanych terenów i czy osiągnęły zamierzony

skutek.

Zatem

sam

stan

powodzi

(klęski

żywiołowej)

nie

uprawnia

do

konstruowania domniemania faktycznego zgodnego z twierdzeniem wnoszącej

protest, co zaś się tyczy działań organów odpowiedzialnych z organizację wyborów,

to kwesta ta w ogóle nie została przez nią podjęta. Już z tego powodu nie można

uznać stawianego zarzutu za uzasadniony (nie wnikając już w to, czy miałby on

wpływ na wynik wyborów).

Odnosząc się do kolejnych zarzutów, to w wyborach prezydenckich

sporządzane są dwa spisy wyborców (art. 27 ust. 1 ustawy). Wybory mogą

przebiegać w dwóch głosowaniach (turach), gdyż zgodnie z art. 8b ust. 1 ustawy,

jeżeli w wyborach, o których mowa w art. 7 (w pierwszym głosowaniu), żaden z

kandydatów na Prezydenta Rzeczypospolitej nie uzyska więcej niż połowy ważnie

oddanych głosów, czternastego dnia po pierwszym głosowaniu przeprowadza się

ponowne głosowanie. Drugie głosowanie jest kontynuacją wyborów prezydenckich,

ale nie jest kontynuacją pierwszego głosowania. Pierwsze głosowanie kończy się

ustaleniem jego wyników, co na poziomie obwodowych komisji wyborczych

sprowadza się do niezwłocznego sporządzenia protokołu głosowania w 2

egzemplarzach (art. 63 ustawy). Obwodowe komisje wyborcze po wykonaniu

swoich zadań przekazują posiadane dokumenty z wyborów (w tym spisy

wyborców), jako depozyt, odpowiednio do miejsca działania, wójtowi (burmistrzowi,

prezydentowi miasta), konsulowi lub kapitanowi polskiego statku morskiego.

Dokumenty te są udostępniane wyłącznie Sądowi Najwyższemu w związku z

postępowaniami w sprawach protestów wyborczych oraz na żądanie sądów,

prokuratury lub policji, prowadzących postępowanie karne (§ 2 rozporządzenia

Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 6 października 2000 r., Dz.U. Nr

83, poz. 944, wydanego z upoważnienia art. 66b ustawy o wyborze Prezydenta

Rzeczypospolitej Polskiej). Wynika z tego jednoznacznie, że spisy wyborców

wykorzystane w pierwszym głosowaniu nie mogły być pobrane z depozytu i

przekazane obwodowym komisjom wyborczym w ponownym głosowaniu, a w

drugiej turze wyborów wykorzystywany jest drugi egzemplarz spisu wyborców.

Co zaś się tyczy pozostałych zarzutów, wskazać należy, że kwestie

dotyczące tego, że złożenie kart wyborczych powodowało rozmazanie znaku „x”

(postawionego przy konkretnym kandydacie) nakreślonego czarnym mazakiem,

udostępnionym przy głosowaniu i związaną z tym w konsekwencji sugestią: „przez

co głos w tym przypadku mógł być nieważny” oraz pozostałych kwestii związanych

z wątpliwościami dotyczącymi

zaświadczeń o prawie do głosowania poza

miejscem zamieszkania (sugerujące możliwość dopuszczenia się przestępstw

przeciwko wyborom) oparte są wyłącznie na przypuszczeniach (obawach)

wnoszącej protest a nie na wskazywanych przez nią faktach. Tymczasem

przedmiotem protestu może być jedynie naruszenie przepisów ustawy o wyborze

Prezydenta lub dopuszczenie się przestępstwa przeciwko wyborowi a nie obawa,

sugestia czy przypuszczenie, że do tego mogło dojść. Podnieść również należy, że

przepisy ustawy o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej nie określają

wymagań narzędzi pisarskich udostępnionych w lokalu wyborczym.

Również

przepisy rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 28

sierpnia 2000 r. w sprawie spisu wyborców oraz wydawania zaświadczeń o prawie

do głosowania w wyborach Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 72, poz.

849), wydanego na podstawie art. 29 ustawy z dnia o wyborze Prezydenta

Rzeczypospolitej Polskiej, nie wymagają, aby dodatkowe formularze spisu

wyborców,

dotyczące

wyborców

głosujących

poza

miejscem

swojego

zamieszkania, sporządzone zostały w formie „druku ścisłego zarachowania”.

Z powyższych względów orzeczono jak w postanowieniu.