III SPP 48/04 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 29 listopada 2004 r.

III SPP 48/04

Uchylenie wyroku sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania niezgodnie z art. 386 § 2 i 4 k.p.c. może uzasadniać

stwierdzenie przewlekłości postępowania (art. 12 ust. 2 i 4 ustawy z dnia 17

czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy

w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki, Dz.U. Nr 179, poz.

1843).

Przewodniczący SSN Barbara Wagner (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Herbert Szurgacz, Andrzej Wróbel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 listopada 2004 r. sprawy ze skargi Cecylii K. na przewlekłość postępowania Sądu Okręgowego w Warszawie [...] i Sądu Apelacyjnego w Warszawie [...]

1) stwierdził, że w postępowaniu przed Sądem Apelacyjnym w Warszawie [...]

nastąpiła przewlekłość postępowania;

2) przyznał skarżącej od Skarbu Państwa kwotę 2.000 zł (słownie złotych: dwa

tysiące );

3) skargę na przewlekłość postępowania Sądu Okręgowego w Warszawie [...]

przekazał do rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie.

Uzasadnienie

Cecylia K. wniosła skargę na przewlekłość postępowania Sądu Apelacyjnego

w Warszawie w sprawie [...] oraz na przewlekłość postępowania Sądu Okręgowego

w Warszawie w sprawie [...], domagając się stwierdzenia przewlekłości postępowania obu tych Sądów, „wyznaczenia przez Sąd Okręgowy nieodległego terminu na

rozpatrzenie sprawy” oraz zasądzenia od Skarbu Państwa kwoty 5.000 zł tytułem

odszkodowania.

Wyrokiem z 22 października 1997 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie oddalił odwołanie Jerzego K. od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w W. z 4 marca 1997 r., odmawiającej wnioskodawcy prawa do renty inwalidzkiej w związku z pobytem w więzieniu z przyczyn politycznych. Jerzy K. zaskarżył ten wyrok apelacją, wnosząc o jego uchylenie. Sąd

Apelacyjny w Warszawie uwzględnił apelację skarżącego i wyrokiem z dnia 15 kwietnia 1998 r. uchylił zaskarżone orzeczenie, przekazując sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie. W uzasadnieniu wyroku Sąd Apelacyjny wskazał, że Sąd pierwszej instancji

pominął oświadczenia kolegów wnioskodawcy, których powinien wysłuchać w charakterze świadków w celu ustalenia warunków panujących w więzieniu. Ponadto, nie

ustosunkował się do opinii biegłego Bogdana Z. i nie zasięgnął opinii Instytutu Neurologii i Psychiatrii. Po ponownym rozpoznaniu sprawy i uwzględnieniu zaleceń Sądu

drugiej instancji, Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie

wyrokiem z dnia 29 października 2001 r. oddalił odwołanie Jerzego K. Apelację od

tego wyroku złożyła Cecylia K., która wstąpiła na miejsce zmarłego w dniu 27 października 2001 r. męża Jerzego. Wnosiła ona o uchylenie zaskarżonego wyroku „w

całości i o uznanie odwołania od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych”. Rozpoznający powtórnie sprawę Sąd Apelacyjny w Warszawie uznał apelację za zasadną i

wyrokiem z dnia 27 listopada 2003 r. [...] uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał

Sądowi Okręgowemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie do

ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu orzeczenia Sąd drugiej instancji podniósł,

że opinia sądowa psychiatryczno - psychologiczna sporządzona przez pracowników

Instytutu Psychiatrii i Neurologii w W. jest niepełna, albowiem nie zawiera odpowiedzi

na pytanie zadane biegłym w postanowieniu Sądu Okręgowego z 25 kwietnia 2001

r., czy wnioskodawca był całkowicie lub częściowo niezdolny do pracy w związku z

pobytem w więzieniu w latach 1953 - 1956. Odpowiedzi na to pytanie nie zawiera

również opinia uzupełniająca. Sąd uznał, że teza dowodowa Sądu pierwszej instancji

była całkowicie nieprawidłowa, ponieważ biegli „mieli się wypowiedzieć czy stan

zdrowia Jerzego K. pozostaje w związku z przeżyciami z okresu 1953 - 56 - pobytem

w więzieniu i doznanymi tam urazami”. Opinia psychiatry i psychologa dotknięta była

wadą, ponieważ biegli uchylili się od udzielenia odpowiedzi na najbardziej istotne

pytanie w sposób pozaprocesowy. Należało ustalić, zdaniem Sądu, czym charakteryzują się rozpoznane u Jerzego K. zespoły stresu pourazowego i psychoorganiczne-

go, „czy schorzenia te są całkowicie odrębne czy też pewne ich objawy są podobne

lub wspólne i jak je zaliczyć do jednego lub drugiego zespołu, od kiedy zespół stresu

pourazowego jest uznawany za odrębną jednostkę chorobową i jakie nasilenie objawów tego zespołu powoduje niezdolność do pracy”. W konkluzji Sąd wskazał, że celowe jest dopuszczenie dowodu z opinii dotychczasowych biegłych psychiatry i psychologa na okoliczność wykazania ewentualnego związku przyczynowego pomiędzy

rozpoznanym u Jerzego K. stresem pourazowym a pobytem w więzieniu i spowodowania całkowitej lub częściowej niezdolności do pracy oraz dopuszczenie dowodu z

opinii łącznej wydanej przez biegłych Marię G. oraz neurologa i psychiatrę Bogdana

Z., co stworzy gwarancję należytego uwzględnienia schorzeń neurologicznych i ich

etiologii.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga Cecylii K. na przewlekłość postępowania Sądu Apelacyjnego w Warszawie w sprawie [...] zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 386 k.p.c., sąd drugiej instancji obligatoryjnie uchyla zaskarżony

wyrok i przekazuje sprawę sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania w

razie stwierdzenia nieważności postępowania (§ 2), a fakultatywnie - może uchylić

zaskarżony wyrok i sprawę przekazać do ponownego rozpoznania tylko w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku

wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości (§ 4). Jakkolwiek

skorzystanie ze sposobu rozstrzygnięcia przewidzianego w art. 386 § 4 k.p.c. pozostawiono uznaniu sądu drugiej instancji, to możliwość uchylenia wyroku i przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania jest ograniczona do sytuacji, gdy sąd ten uzna

apelację za zasadną merytorycznie i jednocześnie stwierdzi brak podstaw do wydania orzeczenia reformatoryjnego. Innymi słowy, rozstrzygnięcie o uchyleniu wyroku i

przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania następuje w razie stwierdzenia takich wad orzeczenia w postępowaniu sądu pierwszej instancji, których sąd drugiej

instancji nie może sam usunąć, wydając wyrok reformatoryjny. Oznacza to, że w

pierwszej kolejności sąd drugiej instancji powinien dokonać zmiany orzeczenia sądu

pierwszej instancji (orzec reformatoryjnie), a dopiero w dalszej kolejności - w razie

wystąpienia przesłanek powołanych w art. 386 § 2 lub § 4 k.p.c. - uchylić wyrok i

przekazać sprawę sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania (orzec ka-

satoryjnie). Prowadzenie przez sąd drugiej instancji uzupełniającego postępowania

dowodowego i orzekanie reformatoryjne powinny stanowić regułę, albowiem przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania znacznie przedłuża czas postępowania

dowodowego. Zatem kryterium, które co do zasady powinno decydować o ewentualnym uchyleniu wyroku i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania lub jej merytorycznym rozpoznaniu w postępowaniu drugoinstancyjnym jest stan sprawy - czas

jej rozpoznawania. Zaznaczyć trzeba, że sąd apelacyjny jest sądem merytorycznym,

którego wyrok, pomimo uwzględnienia ustaleń i poglądów sądu pierwszej instancji,

opiera się na własnych podstawach prawnych i faktycznych (art. 382 k.p.c.).

Sąd Apelacyjny w Warszawie rozpoznając sprawę [...] dwukrotnie uchylił wyroki Sądu pierwszej instancji, przekazując ją do ponownego rozpoznania. Zarówno

wyrok kasatoryjny Sądu Apelacyjnego z dnia 15 kwietnia 1998 r., jak i wyrok tego

Sądu z dnia 27 listopada 2003 r. przyczyniły się do przewlekłości postępowania w

sprawie. Zasięgnięcie opinii Instytutu Neurologii i Psychiatrii, czy też przesłuchanie w

charakterze świadków kolegów Jerzego K. na okoliczności wskazane w motywach

wyroku z dnia 15 kwietnia 1998 r., a także dopuszczenie dowodu z opinii dotychczasowych biegłych psychiatry i psychologa, z opinii łącznej biegłych psychiatry Marii G.

oraz neurologa i psychiatry Bogdana Z., co zalecano w uzasadnieniu wyroku z dnia

27 listopada 2003 r., są tego rodzaju wadami orzeczenia Sądu pierwszej instancji,

które mogły zostać usunięte w postępowaniu apelacyjnym. Nie można przeto zarzucić Sądowi pierwszej instancji, że nie rozpoznał istoty sprawy poprzez zaniechanie

zbadania materialnej podstawy roszczenia wnioskodawcy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999 nr 1, poz. 22). Wydanie wyroku nie wymagało również przeprowadzenia postępowania dowodowego w

całości, a jedynie jego uzupełnienia o czynności procesowe powołane w motywach

orzeczeń Sądu Apelacyjnego. Całokształt materiału dowodowego, na który składał

się materiał zgromadzony w postępowaniu w pierwszej instancji uzupełniony o czynności przeprowadzone w postępowaniu apelacyjnym, pozwoliłby bez wątpienia na

wydanie przez Sąd Apelacyjny - jako sąd merytoryczny - orzeczenia reformatoryjnego bez zbędnej zwłoki.

Mając powyższe na uwadze, stosownie do art. 12 ust. 2 i ust. 4 ustawy z dnia

17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w

postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (Dz.U. Nr 179, poz. 1843), Sąd

Najwyższy postanowił stwierdzić, że w postępowaniu przed Sądem Apelacyjnym w

Warszawie w sprawie [...] nastąpiła przewlekłość i przyznać skarżącej z tego tytułu

od Skarbu Państwa kwotę 2.000 zł, uznając ją za odpowiednią.

Równocześnie z uwagi na to, że rozpoznanie skargi na przewlekłość postępowania przed Sądem Okręgowym w Warszawie w sprawie [...] należy do właściwości Sądu Apelacyjnego (art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r.), przed którym

nie obowiązuje przymus adwokacko-radcowski, Sąd Najwyższy postanowił jak w

punkcie trzecim orzeczenia.