III SO 9/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III SO 9/11

POSTANOWIENIE

Dnia 23 listopada 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło (sprawozdawca)

SSN Maciej Pacuda

w sprawie z wniosku Zakładu Karnego w R.

o wyłączenie sędziów Sądu Apelacyjnego […] od orzekania w sprawie III APa

…/11,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 23 listopada 2011 r.,

1. wyłącza wszystkich sędziów Sądu Apelacyjnego w /.../ od

rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy;

2. wyznacza Sąd Apelacyjny w /.../ do rozpoznania i

rozstrzygnięcia sprawy.

UZASADNIENIE

Pozwany Zakład Karny w R. pismem z dnia 8 czerwca 2011 r. złożył wniosek

o wyłączenie sędziów składu orzekającego w sprawie toczącej się przed Sądem

Apelacyjnym /.../ pod sygn. akt III Apa …/11 wskazując, iż według jego wiedzy żona

powoda jest zatrudniona jako asystentka sędziego w Sądzie Apelacyjnym w

Wydziale Pracy i Ubezpieczeń Społecznych. Sędziowie Sądu Apelacyjnego

orzekający w przedmiotowej sprawie, to jest /.../ złożyli oświadczenie, w którym

zaznaczyli, iż stron niniejszej sprawy nie znają osobiście, natomiast żonę powoda

W. S. – Panią L. S., która jest zatrudniona w tymże Sądzie jako asystent sędziego,

a która na etapie postępowania pierwszo instancyjnego występowała w sprawie

jako pełnomocnik powoda znają z kontaktów służbowych.

Pismem z dnia 9 czerwca 2011 r. wnioskodawca rozszerzył wniosek

o wyłączenie sędziów Sądu Apelacyjnego /.../ na wszystkich sędziów tego Sądu.

W uzasadnieniu wniosku podkreślono, iż żona powoda, która jest asystentką w

Sądzie

Apelacyjnym

brała

czynny

udział,

jako

pełnomocnik

powoda,

w

postępowaniu przed Sądem I instancji. W ocenie wnioskodawcy okoliczność ta

wskazuje, iż istniejące stosunki służbowe dotyczące strony powodowej mogą

wywołać wątpliwość co do bezstronności sędziów.

Sąd Apelacyjny /.../ pismem z dnia 9 czerwca 2011 r. wezwał wnioskodawcę

do uzupełnienia braków pisma poprzez podanie imiennej listy sędziów Sądu

Apelacyjnego, których wyłączenia się domaga. Pismem z dnia 14 czerwca 2011 r.,

wnioskodawca uzupełnił braki pisma z dnia 9 czerwca 2011 r. Na liście sędziów,

których wyłączenia żąda wnioskodawca, znaleźli się /.../.

Sędziowie Sądu Apelacyjnego /.../ złożyli oświadczenie, że stron niniejszej

sprawy nie znają osobiście, natomiast żonę powoda W. S. – Panią L. S., która jest

zatrudniona w tut. Sądzie jako asystent sędziego, a która na etapie postępowania

pierwszoinstancyjnego występowała w sprawie jako pełnomocnik powoda znają

z kontaktów służbowych. Sędziowie Sądu Apelacyjnego /.../ złożyli oświadczenie,

wskazując, iż nie znają co prawda osobiście stron postępowania, wiedzą jednak, iż

żona powoda pracuje w Sądzie Apelacyjnym jako asystent sędziego. Dodali, że

chociaż

pomiędzy nimi a żadną ze stron postępowania nie zachodzi stosunek

osobisty bądź służbowy tego rodzaju aby uzasadniał ich wyłączenie od rozpoznania

niniejszej sprawy, to jednak fakt zatrudnienia w tutejszym Sądzie żony powoda

może wywoływać uzasadnioną wątpliwość co do ich bezstronności przy

rozstrzyganiu niniejszej sprawy i w związku z tym wnieśli o wyłączenie ich od jej

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zarządzeniem z dnia 4 sierpnia 2011 r. (sygn. akt III SO

8/11) na podstawie art. 130 § 5 w związku z art. 871 k.p.c. zwrócił wniosek.

Pismem z dnia 26 sierpnia 2011 r. Zakład Karny, czyniąc zadość

wymaganiom art. 871 k.p.c., złożył ponownie wniosek o wyłączenie wszystkich

sędziów

Sądu

Apelacyjnego.

Lista

sędziów,

których

wyłączenia

żąda

wnioskodawca pokrywa się z listą wskazaną w piśmie z dnia 14 czerwca 2011 r., a

więc znaleźli się na niej /.../. W uzasadnieniu wniosku powtórzono argumentację

zgłaszaną wcześniej, a także zwrócono uwagę na obowiązki asystenta sędziego i

powołano stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w postanowieniu z dnia 29

października 1993 r. (I CO 37/93, LEX 78451), zgodnie z którym stosunek osobisty,

o jakim mowa w art. 49 k.p.c., nie musi wynikać z bezpośredniej znajomości lub

bliskiego związku sędziego i osoby występującej w procesie w charakterze strony,

lecz może być tylko pochodną zaistniałej sytuacji interpersonalnej, która

doprowadza do wywołania wątpliwości co do bezstronności sędziego. Orzeczenie o

wyłączeniu jest niezbędne zawsze wtedy, gdy przynajmniej u jednej ze stron

powstało choćby subiektywne - ale uzasadnione - wątpienie o bezstronności

sędziego. W dalszej części uzasadnienia podkreślono, iż zakres obowiązków

wykonywanych przez żonę powoda w charakterze asystenta sędziego w Wydziale

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oraz związane z tym relacje służbowe z

sędziami, również Wydziału Cywilnego i Wydziału Karnego, rodzą wątpliwości

pozwanego dotyczące bezstronności wszystkich sędziów Sądu Apelacyjnego /.../.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnosząc się do wniosku o wyłączenie sędziów Sądu Apelacyjnego od

rozpoznania przedmiotowej sprawy, wskazać należy w pierwszej kolejności, iż

prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej

zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd jest gwarantowane

przez art. 45 ust. 1 Konstytucji. Przyjąć zatem trzeba, iż prawo do wyłączenia

sędziego jest konstytucyjną gwarancją prawa do bezstronnego sądu (wyrok

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 lipca 2004 r., SK 19/02, OTK ZU nr 7/A/2006,

poz. 67). W kodeksie postępowania cywilnego ustawodawca rozdzielił przyczyny

wyłączenia sędziego na takie, gdy sędzia wyłączony jest z mocy ustawy i te, które

powodują wyłączenie sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony. O ile

przyczyny wyłączenia sędziego z mocy ustawy wymienione są enumeratywnie w

art. 48 k.p.c., o tyle w odniesieniu do przyczyn uprawniających do wyłączenia przez

sąd sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony nie zostały one przez

ustawodawcę wyszczególnione - przyczyny te ustawodawca określił w art. 49 k.p.c.

wskazując, iż chodzi o sytuacje, gdy istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby

wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie.

Instytucja wyłączenia sędziego była kilkukrotnie przedmiotem rozważań

Trybunału Konstytucyjnego, który podkreślał, że wyłączenie sędziego służyć ma

m.in. realizacji zewnętrznych znamion niezawisłości sędziowskiej (wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 13 grudnia 2005 r., SK 53/04, OTK-A 2005, nr 11, poz.

134). Nakaz zachowania zewnętrznych znamion niezawisłości dowodzi, że ważne

jest nie tylko to, by sędzia orzekający w sprawie zachowywał się zawsze

rzeczywiście zgodnie ze standardami niezawisłości i bezstronności, lecz także by w

ocenie zewnętrznej zachowanie sędziego odpowiadało takim standardom. Reguły

wyłączenia sędziego służą bowiem budowie społecznego zaufania do wymiaru

sprawiedliwości (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 lipca 2004 r., SK

19/02, OTK ZU 7/A/2006, poz. 67). Trybunał Konstytucyjny uznawał, że naruszenie

obowiązku bezstronności stanowi szczególnie drastyczną postać sprzeniewierzenia

się obowiązkom, jakie łączą się z zasadą niezawisłości (wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 24 czerwca, SK 3/98). W konsekwencji sąd obowiązany jest

zapewnić stronom postępowania realną możliwość urzeczywistnienia prawa do

sądu. Również Sąd Najwyższy niejednokrotnie podkreślał, że orzeczenie

o wyłączeniu sędziego staje się niezbędne, gdy strona ma chociażby subiektywną

ale uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego (por. postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 29 października 1993 r., I CO 37/93, LEX nr 78451;

z dnia 19 listopada 1981 r., IV PZ 63/81, LEX 8371 i z dnia 15 stycznia 2008 r., III

SO 8/07, niepublikowane).

Przenosząc powyższe rozważania na płaszczyznę niniejszej sprawy Sąd

Najwyższy podziela wątpliwości zgłoszone przez wnioskodawcę i uznaje za trafne

stwierdzenie wskazane w oświadczeniu sędziów Sądu Apelacyjnego, iż pomimo

tego, że nie znają osobiście stron postępowania i pomiędzy nimi a żadną ze stron

postępowania nie zachodzi stosunek osobisty bądź służbowy tego rodzaju, aby

uzasadniał ich wyłączenie od rozpoznania niniejszej sprawy, to jednak fakt

zatrudnienia w tymże Sądzie żony powoda i jej status asystenta sędziego może

wywoływać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziów tego Sądu przy

rozstrzyganiu sporu.

Z tych względów Sąd Najwyższy uznał, że zachodzą podstawy do

uwzględnienia wniosku w myśl art. 49 k.p.c.

Wyłączenia wszystkich sędziów wymienionego Sądu od rozpoznania sprawy

stanowi w świetle art. 44 k.p.c., przeszkodę do dalszego jej prowadzenia przez

tenże właściwy rzeczowo i miejscowo Sąd. Konieczne stało się zatem wydanie

przez

Sąd

przełożony

nad

nim

aktu

o

charakterze

organizacyjno

-

administracyjnego, jakim jest postanowienie o wyznaczeniu innego sądu do

rozpoznania przedmiotowej skargi. Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy

z mocy art. 44 w związku z art. 398²¹ k.p.c. orzekł jak w punkcie 2 w sentencji.