III SO 4/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III SO 4/12

POSTANOWIENIE

Dnia 11 kwietnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Halina Kiryło

w sprawie z odwołania B. Ś.

od decyzji Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 października 2011

r.

w sprawie wygaśnięcia mandatu posła,

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 11 kwietnia 2012 r.,

na skutek skargi kasacyjnej odwołującego się od postanowienia Sądu Najwyższego

- Izby Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych

z dnia 9 listopada 2011 r., sygn. akt III SW 168/11,

odrzuca skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 9 listopada 2011 r. nie uwzględnił

odwołania B. Ś. od postanowienia Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z

dnia 27 października 2011 r. w sprawie wygaśnięcia mandatu posła.

Powyższe postanowienie zostało zaskarżone skargą kasacyjną B. Ś. Skargę

oparto na podstawie naruszenia prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię: 1/

art. 103 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i uznanie, że prokurator

Prokuratury /…/ w stanie spoczynku jest prokuratorem w rozumieniu wskazanego

przepisu w szczególności w świetle ustawy o prokuraturze i innych ustaw

dotyczących prokuratorów w polskim porządku prawnym; 2/ art. 247 § 3 w związku

z art. 247 § 1 pkt 5 Kodeksu wyborczego i uznanie, że wskazany przepis znajduje

zastosowanie do prokuratora w stanie spoczynku B. Ś., podczas gdy wnikliwa

analiza przepisów prawa i ustalonego stanu fatycznego prowadzi do wniosku, iż

skarżący nie miał obowiązku zrzeczenia się statusu prokuratora Prokuratury /…/ w

stanie spoczynku oraz nie został pozbawiony prawomocnie mandatu przez

Trybunał Stanu; 3/ art. 65a ustawy o prokuraturze i uznanie, że wybrany w wolnych

i równych wyborach na posła RP prokurator Prokuratury /…/w stanie spoczynku

musi zrzec się swojego stanowiska i powiadomić o fakcie wyboru Prokuratora

Generalnego, który może zgłosić sprzeciw i uniemożliwić wykonywanie mandatu,

podczas gdy w sposób oczywisty wskazane kwestie zostały zastrzeżone przez

ustawę dla osób zajmujących stanowisko prokuratora (czynnego zawodowo); 4/ art.

44 ust. 3 ustawy o prokuraturze w związku z art. 65a ustawy o prokuraturze i

uznanie, że wykonywanie mandatu poselskiego przez prokuratora w stanie

spoczynku stanowiłoby naruszenie zakazu brania udziału w działalności politycznej,

podczas gdy wykonywanie mandatu posła na Sejm nie oznacza prowadzenia takiej

działalności, a tylko dopuszczalną zarówno dla sędziów jak i prokuratorów

działalność publiczną; 5/ art. 3 Protokołu nr 1 do europejskiej Konwencji o ochronie

praw człowieka i podstawowych wolności (prawo do wolnych wyborów) w związku z

art. 14 tejże Konwencji (zakaz dyskryminacji), przez ich nieuwzględnienie w

wykładni i stosowaniu wymienionych wyżej przepisów Konstytucji i ustaw

Rzeczypospolitej Polskiej na niekorzyść B, Ś. i w konsekwencji zróżnicowanie jego

statusu w porównaniu do praw każdego obywatela RP oraz w porównaniu do

prokuratora (czynnego zawodowo), który na podstawie art. 65a ustawy o

prokuraturze może, w przeciwieństwie do prokuratora Prokuratury /…/, po

zrzeczeniu się swojego stanowiska w ciągu 9 lat wrócić do służby po upływie

okresu sprawowania mandatu poselskiego; a także na podstawie naruszenia

przepisów postępowania mających istotny wpływ na treść postanowienia, tj.: 1/ art.

249 § 1 Kodeksu wyborczego przez błędne uznanie, że Marszałek Sejmu mógł na

jego podstawie wydać kwestionowane w odwołaniu postanowienie w stosunku do

B. Ś., skoro w danym stanie faktycznym nie są spełnione konstytucyjne i ustawowe

przesłanki wygaśnięcia mandatu poselskiego; 2/ art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art.

13 § 2 k.p.c. oraz art. 517 k.p.c., poprzez nieodniesienie się w uzasadnieniu

zaskarżonego postanowienia do części przestawionych zarzutów odwoławczych, w

szczególności w zakresie nieuznawania przez akt prawny o charakterze

ustrojowym - ustawę o prokuraturze, statusu prokuratora Prokuratury /…/w stanie

spoczynku za prokuratora (powszechnych, wojskowych lub IPN -owskich jednostek

organizacyjnych), oraz nierówności wobec prawa w zakresie zrzeczenia się statusu

prokuratora Prokuratury /…/ w stanie spoczynku i niemożności powrotu do niego po

okresie sprawowania mandatu a możliwości powrotu na stanowisko prokuratora w

ciągu 9 lat od zrzeczenia się stanowiska i nieuzasadnienie swojego stanowiska w

tym zakresie a także niewyjaśnienie w podstawach prawnych orzeczenia, dlaczego

wszelkie zapisy Konstytucji oraz ustaw, w tym art. 5 Kodeksu cywilnego, Sąd

Najwyższy zinterpretował na niekorzyść obywatela o statusie prokuratora

Prokuratury

/…/

w

stanie

spoczynku

legalnie

wybranego

w

wyborach

parlamentarnych; 3/ art. 514 k.p.c., poprzez nierozpoznanie niniejszej sprawy na

rozprawie oraz niewysłuchanie B. Ś., pomimo jej wagi i stopnia skomplikowania

oraz wniosku skarżącego w tym zakresie, złożonego w pisemnym odwołaniu.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy

Sądowi Najwyższemu do ponownego rozpoznania oraz o rozpoznanie sprawy na

rozprawie.

Jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

wskazano jej oczywistą zasadność

oraz występowanie w sprawie istotnego

zagadnienia prawnego.

Za dopuszczalnością przedmiotowej skargi kasacyjnej przemawia, zdaniem

skarżącego, treść art. 250 § 2 Kodeksu wyborczego, który w kwestii trybu

rozpoznawania spraw z odwołań od postanowień Marszałka Sejmu o wygaśnięciu

mandatu posła odsyła do przepisów Kodeksu postępowania cywilnego o

postępowaniu nieprocesowym. W konsekwencji tego, wydane w tym trybie

postanowienie

Sądu

Najwyższego

jest

orzeczeniem

sądu

odwoławczego,

działającego jako sąd drugiej instancji, podlegającym zaskarżeniu w drodze

wniesienia skargi kasacyjnej z mocy art. 398¹ k.p.c. w związku z art. 519¹ § 1 k.p.c.

Jeśli wolą ustawodawcy byłaby niezaskarżalność tychże postanowień, dałby temu

wyraz w odpowiedniej regulacji Kodeksu wyborczego, jak uczynił to w odniesieniu

do innych orzeczeń Sądu Najwyższego wydawanych w ramach procedury

wyborczej. Do takiej konkluzji prowadzi również analiza unormowań art. 77 i art. 78

Konstytucji RP, statuujących zasadę drogi sądowej i zaskarżalności orzeczeń

sądowych, z możliwością ograniczenia tej zasady tylko przepisami aktów prawnych

rangi ustawy. Nakaz dwuinstancyjności postępowania w sprawach uregulowanych

w art. 250 § 2 Kodeksu wyborczego wynika także z przepisu art. 176 ust. 1

Konstytucji RP. Prawu do wniesienia skargi kasacyjnej od postanowień wydanych

na podstawie art. 250 § 2 Kodeksu wyborczego nie stoi też na przeszkodzie fakt

braku określenia w Kodeksie wyborczym składu sędziowskiego, w jakim powinno

nastąpić rozpoznanie tego środka zaskarżenia. Może to być inny skład niż ten,

który rozpoznawał odwołanie od postanowienia Marszałka Sejmu. Sam Kodeks

wyborczy przewiduje zresztą quasi instancję sądową w art. 244, ustanawiającym

kontrolę orzeczeń Sądu Najwyższego wydawanych w toku procedury wyborczej z

zastosowaniem trybu postępowania nieprocesowego i podejmowania na tej

podstawie przez cały skład Izby Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych uchwały w sprawie ważności wyborów do Sejmu i Senatu RP.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Analizę problemu dopuszczalności przedmiotowego środka zaskarżenia

rozpocząć wypada od przytoczenia treści przepisów art. 250 § 1zdanie drugie i § 2

zadnie pierwsze ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. - Kodeks wyborczy (Dz.U. Nr 21,

poz. 112), w myśl których od postanowień Marszałka Sejmu o wygaśnięciu

mandatu posła, posłowi przysługuje prawo odwołania do Sądu Najwyższego w

terminie 3 dni od dnia doręczenia postanowienia, zaś Sąd Najwyższy – Izba Pracy,

Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych rozpatruje to odwołanie i orzeka w

sprawie w terminie 7 dni w postępowaniu nieprocesowym. Przepisy tego artykułu

nie statuują żadnego trybu zaskarżenia orzeczeń Sądu Najwyższego wydanych w

tej kategorii spraw ani go jednoznacznie nie wyłączają. Jedyne zawarte w nich

odesłanie do Kodeksu postępowania cywilnego dotyczy nieprocesowego trybu

rozpatrywania i rozstrzygania o odwołaniu posła od postanowienia Marszałka

Sejmu. Z odesłania tego nie wynika jednak możliwość zaskarżenia postanowienia

Sądu Najwyższego w drodze wniesienia skargi kasacyjnej stosownie do art. 398¹

k.p.c. w związku z art. 519¹ § 1 k.p.c.

Warto zauważyć, że Kodeks postępowania cywilnego ustanawia jednolity

system zaskarżania orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych, opierający się na

zasadzie dwuinstancyjności. Przeciwko prawomocnym orzeczeniom sądów drugiej

instancji może być nadto skierowana do Sądu Najwyższego skarga kasacyjna (art.

3981 § 1 k.p.c.), albo zażalenie (art. 3941 § 1 i § 2 k.p.c.), które to środki

zaskarżenia mają nadzwyczajny charakter. Dopuszczalność poszczególnych

środków odwoławczych lub innych środków zaskarżenia jest zatem wyczerpująco

uregulowana w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego. Ich wniesienie jest

możliwe tylko wówczas, gdy akt ten dopuszcza oznaczony środek odwoławczy lub

inny

środek

zaskarżenia.

Kwestię

dopuszczalności

wnoszenia

do

Sądu

Najwyższego skargi kasacyjnej normuje art. 398¹ § 1 k.p.c., łączący ten środek

zaskarżenia z prawomocnymi wyrokami oraz postanowieniami w przedmiocie

odrzucenia pozwu albo umorzenia postępowania kończącymi postępowanie w

sprawie, wydanymi przez sąd drugiej instancji (z wyłączeniem spraw wskazanych w

art. 398² k.p.c.) oraz art. 519¹ § 1 k.p.c., stanowiący, iż od wydanego przez sąd

drugiej instancji w postępowaniu nieprocesowym postanowienia co do istoty sprawy

oraz

od

postanowienia

w

przedmiocie

odrzucenia

wniosku

i

umorzenia

postępowania kończących postępowanie w sprawie - w sprawach z zakresu prawa

osobowego, rzeczowego i spadkowego - przysługuje skarga kasacyjna do Sądu

Najwyższego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Ten ostatni przepis

ogranicza zatem dopuszczalność zaskarżenia skargą kasacją prawomocnych

postanowień sądu drugiej instancji do określonych w nim spraw rozpoznawanych w

trybie nieprocesowym i to przy zastrzeżeniu możliwości innego uregulowania tej

kwestii w przepisach szczególnych. Powołane przepisy wykładane są przez

judykaturę

w

sposób

restrykcyjny.

Podkreśla

się,

że

przepisy

Kodeksu

postępowania cywilnego nie przewidują możliwości wniesienia jakiegokolwiek

środka odwoławczego od orzeczenia Sądu Najwyższego, skoro nie orzeka on jako

sąd drugiej instancji. W każdym wszak systemie sądownictwa istnieje najwyższa

instancja sądowa, której orzeczenia nie podlegają dalszemu zaskarżeniu (por.

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 12 października 2007 r., IV CZ 28/07,

OSNC 2008 nr 2, poz. 29; z dnia 14 grudnia 2007 r., III CZ 61/07, Biul. SN 2008 nr

4, poz. 12; z dnia 15 lipca 2008 r., III UZ 3/08, LEX nr 497695; z dnia 7

października 2009 r., III UZ 3/09, LEX nr 560877 ; z dnia 20 stycznia 2010 r., II PZ

29/09, LEX nr 577837 i z dnia 21 września 2010r., III PO 4/11, LEX nr 667492).

Trzeba

nadmienić,

że

zakres

unormowania

Kodeksu

postępowania

cywilnego określony został w jego art.1. Z treści powołanego przepisu

jednoznacznie wynika, iż Kodeks postępowania cywilnego reguluje postępowanie

sądowe w wymienionych w nim kategoriach spraw cywilnych, obejmujących sprawy

ze stosunków z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa

pracy, jak również sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz w innych

sprawach, do których przepisy tego aktu stosuje się z mocy ustaw szczególnych.

Sprawy z zakresu prawa publicznego (do jakich należy zaliczyć sprawy dotyczące

wyborów do organów władzy, jak Sejm i Senat RP) zasadniczo są normowane

przepisami aktów prawnych zaliczanych do tej gałęzi prawa, a przepisu Kodeksu

postępowania cywilnego mają do nich zastosowanie tylko z mocy wyraźnego

odesłania zawartego w tych aktach. Jak trafnie zauważył Sąd Najwyższy w

uzasadnieniu

postanowienia

z

dnia

lutego

2012

r.,

III

SO

1/12

(niepublikowanego), przewidziane w art. 250 § 1 zdanie 2 Kodeksu wyborczego

odwołanie do Sądu Najwyższego od postanowienia Marszałka Sejmu o

wygaśnięciu mandatu posła nie jest inicjuje sprawy cywilnej w rozumieniu art. 1

Kodeksu cywilnego, do której rozpoznania powołane są sądy powszechne i Sąd

Najwyższy. Skoro postępowanie rozpoczęło postanowienie Marszałka Sejmu o

wygaśnięciu mandatu posła, to rozpoznając odwołanie od tego postanowienia Sąd

Najwyższy nie sprawuje

wymiaru sprawiedliwości w trybie

nadzoru nad

działalnością sądów powszechnych, do jakiego upoważnia go art. 183 ust.1

Konstytucji RP, ale w myśl art. 183 ust. 2 Konstytucji RP spełnia inne zadania

określone w ustawie. Zakres tych zadań wyznaczony jest w art. 1 ustawy z dnia 23

listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.). Przepisy

tej ustawy, w szczególności dotyczące postępowania przed Sądem Najwyższym

(art. 57 i następne), nie pozwalają zaś przyjąć, iżby orzeczenie Sądu Najwyższego

wydane w trybie art. 250§2 Kodeksu wyborczego podlegało zaskarżeniu. Wszelka

kontrola orzeczeń Sądu Najwyższego musiałaby zostać wyraźnie określona w

ustawie.

Prawdą jest, że w niektóre przepisy Kodeksu wyborczego jednoznacznie

stanowią o niezaskarżalności orzeczeń Sądu Najwyższego wydawanych w trybie

nieprocesowym w toku procedury wyborczej uregulowanej tym aktem prawnym, np.

wskazane przez skarżącego art. 145 § 4, art. 205 § 2, art. 205 § 2 w związku z art.

258, art. 300 § 2, art. 304 § 7 i 404 § 2 dotyczące orzeczeń zapadłych w wyniku

rozpoznania skarg na postanowienia Państwowej Komisji Wyborczej o odrzuceniu

sprawozdania

finansowego

komitetu

wyborczego,

odmowie

przyjęcia

zawiadomienia o utworzeniu komitetu wyborczego w wyborach do Sejmu i Senatu

RP, w wyborach Prezydenta RP czy w wyborach samorządowych oraz o odmowie

rejestracji kandydata na Prezydenta RP. Z drugiej jednak strony Kodeks wyborczy

zawiera przepisy, które określając kompetencję Sądu Najwyższego w zakresie

rozstrzygania o środkach odwoławczych przysługujących różnym podmiotom w

trakcie wyborów do wymienionych w art. 1 organów, nie zastrzegają niemożliwości

wniesienia środków zaskarżenia od wydanych w tym trybie orzeczeń, np. w

odniesieniu do postanowień zapadłych w następstwie rozpoznania protestów

przeciwko ważności wyborów do Sejmu i Senatu RP oraz w wyborów Prezydenta

RP (art. 242 i art. 242 w związku z art. 258 oraz art. 323). W judykaturze przyjmuje

się jednak, iż z faktu tego nie można wyprowadzić wniosku o dopuszczalności

zaskarżenia postanowienia Sądu Najwyższego wydanego na skutek wniesienia

protestu wyborczego (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 2 lutego 2012

r. III SO 21/11 i z dnia 26 stycznia 2012 r., III SO 17/11, niepublikowane). Podobne

stanowisko

prezentowane

było

w orzecznictwie

Sądu

Najwyższego

(por.

postanowienia z dnia 22 marca 2002 r., III AO 3/02, OSNP – wkł. nr 13, poz. 4; z

dnia 6 stycznia 2006 r., III SO 40/05, niepublikowane i z dnia 5 marca 2008 r., III

SO 10/07, niepublikowane) w odniesieniu do, również pobawionych wspomnianej

klauzuli, przepisów uprzednio obowiązującej ustawy z dnia 12 kwietnia 2001 r. –

Ordynacja wyborcza do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i Senatu Rzeczypospolitej

Polskiej (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 190, poz. 1360 ze zm.). Istota problemu

nie polega bowiem do braku w art. 250 § 2 Kodeksu wyborczego normy

wyłączającej

możliwość

zaskarżenia

wydanego

z

mocy

tego

przepisu

postanowienia Sądu Najwyższego, ale na nieokreśleniu w tymże przepisie

jakiegokolwiek środka zaskarżenia od tego rodzaju orzeczeń. A tylko w takim

przypadku można byłoby mówić o dopuszczalności kontroli orzeczeń Sądu

Najwyższego zapadłych w tym trybie.

Powyższej konstatacji nie zmienia powoływana przez skarżącego regulacja

art. 77 ust. 2 i art. 78 Konstytucji RP, ustanawiająca prawo do sądowego

dochodzenia naruszonych wolności oraz prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji

wydanych w pierwszej instancji Wypada zauważyć, że ustanawiając w art. 78

Konstytucji RP zasadę zaskarżalności orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej

instancji, ustawodawca konstytucyjny zastrzegł możliwość wprowadzenia w drodze

ustawy wyjątków od tej reguły oraz upoważnił ustawodawcę zwykłego do określenia

trybu zaskarżania tychże orzeczeń i decyzji. Takim odstępstwem od powyższej

zasady zaskarżalności orzeczeń i decyzji jest więc art. 250 § Kodeksu wyborczego,

w którym nie tylko nie sprecyzowano trybu zaskarżenia postanowień Sądu

Najwyższego wydanych w sprawach wygaśnięcia mandatu posła, ale w ogóle nie

przewidziano możliwości wniesienia jakiegokolwiek środka zaskarżenia od tego

rodzaju orzeczeń.

Trafności tezy o niedopuszczalności skargi kasacyjnej od przewidzianych w

art. 250 § 2 Kodeksu wyborczego postanowień Sądu Najwyższego nie podważa też

zawarta w art. 176 ust. 1 Konstytucji RP zasada co najmniej dwuinstancyjnego

postępowania sądowego. Jak bowiem zauważył Sąd Najwyższy w uzasadnieniu

postanowienia z dnia 29 listopada 2011 r., III SO 12/11 (niepublikowanego),

powołując w tej materii stanowisko judykatury i doktryny (por. wyroki Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 8 grudnia 1998 r., K 41/97, OTK 1998 nr 7, poz. 117,

Przegląd Sejmowy 1999 nr 1, s. 184, z glosą B. Wierzbowskiego; Przegląd

Sejmowy 2000 nr 1, s. 205, z glosą A. Wróbla; z dnia 13 lipca 2004 r., P 20/03,

OTK-A 2004 nr 7, poz. 64; z dnia 12 września 2006 r., SK 21/05, OTK-A 2006 nr 8,

poz. 103; z dnia 20 września 2006 r., SK 63/05, OTK-A 2006 nr 8, poz. 108 i z dnia

31 marca 2009 r., SK 19/08, Dz.U. Nr 58, poz. 486; OTK-A 2009 nr 3, poz. 29 oraz

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2006 r., III PO 1/06, OSNP 2007 nr 910, poz. 147 i uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 marca

2006 r., III SPZP 3/05, OSNP 2006 nr 21-22, poz. 341; Przegląd Sądowy 2008 nr 9,

s. 129, z glosą G. Rząsy i B. Błońskiej), zasada dwuinstancyjności postępowania

sądowego dotyczy jedynie spraw przekazanych na mocy ustaw do właściwości

sądów, czyli spraw rozpoznawanych „od początku do końca" przez sądy. W

postępowaniu o mieszanym charakterze (do jakich można zaliczyć postępowanie w

sprawie wygaśnięcia mandatu posła) jednoinstancyjna kontrola sądowa (w tym

przypadku Sądu Najwyższego) odpowiada standardom konstytucyjnym. Zawarte w

art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej pojęcie „instancji” należy

odnosić do przedmiotu całego postępowania, a nie do przedmiotu konkretnego

rozstrzygnięcia, także incydentalnego.

Reasumując, wobec niedopuszczalności skargi kasacyjnej od postanowienia

Sądu Najwyższego wydanego z mocy art. 250 § 2 Kodeksu wyborczego należało

orzec o odrzuceniu tego środka zaskarżenia stosownie do art. 13 § 2 w związku z

art. 398¹ § 1 w związku z art. 3986 § 1 i 3 k.p.c.