III SK 56/04 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 7 października 2004 r.

III SK 56/04

1. Prezes Urzędu Regulacji Energetyki nie może na podstawie art. 8 ust.

1 ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. - Prawo energetyczne (jednolity tekst: Dz.U.

z 2003 r. Nr 153, poz. 1504 ze zm.) orzekać w sprawach dotyczących umów już

zawartych.

2. Zakres postępowania w przedmiocie naruszenia ustawy z dnia 15

grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (jednolity tekst: Dz.U. z

2003 r. Nr 86, poz. 804 ze zm.) jest inny niż przewidziany w Prawie energetycznym, a okoliczność, że odbiorca energii wyraził zgodę na zawarcie umowy na

narzuconych, uciążliwych warunkach nie oznacza, że stosowanie praktyk monopolistycznych nie miało miejsca, także wtedy, gdy uprzednio Prezes Urzędu

Regulacji Energetyki orzekł o zawarciu umowy na określonych warunkach.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN: Maria

Tyszel, Andrzej Wasilewski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 października 2004 r.

sprawy z odwołania Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej SA w W. przeciwko Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów o ochronę konkurencji i konsumentów, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie-Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 21 stycznia 2004 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu-Sądowi Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Warszawie do ponownego rozpoznania

i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadn ienie

Decyzją z dnia 18 grudnia 2002 r. [...] Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i

Konsumentów zakazał Przedsiębiorstwu Energetyki Cieplnej SA w W. (PEC) stosowania praktyki monopolistycznej polegającej na narzucaniu odbiorcom energii ciepl-

nej uciążliwych warunków umowy w zakresie zmiany zamówionej mocy poprzez

uzależnianie dokonania zmiany tej mocy od spełnienia przez odbiorcę czynności polegających na: 1. przyłączeniu nowych obiektów dotychczas zasilanych w energię

cieplną na podstawie aktualnej dokumentacji technicznej, 2. odłączeniu obiektów

dotychczas zasilanych w energię cieplną, 3. dokonywaniu usprawnień i zabiegów

termoizolacyjnych, określonych w umowie dostawy.

Wymuszanie na odbiorcach akceptowania przedstawionych w decyzji postanowień umownych wyczerpało - w ocenie Prezesa UOKiK - treść praktyki monopolistycznej ograniczającej konkurencję, zdefiniowanej w art. 8 ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia

15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr 122, poz. 1319

ze zm.). Według tego przepisu za praktykę monopolistyczną uznaje się nadużywanie

przez przedsiębiorcę posiadanej na rynku pozycji dominującej w wyniku narzucania

przez niego uciążliwych warunków umów przynoszących mu nieuzasadnione korzyści. Na lokalnym rynku ograniczonym do miasta W. PEC jest monopolistą w zakresie

dostaw ciepła rozprowadzanego siecią ciepłowniczą. Obowiązują go zatem rygory

wprowadzone w ustawie o ochronie konkurencji w stosunku do przedsiębiorców posiadających co najmniej dominującą pozycję rynkową. Umowy dostawy energii cieplnej zawierane z indywidualnymi odbiorcami należą do kategorii umów adhezyjnych;

w tego rodzaju umowach ograniczeniu ulega swoboda kontraktowa strony przystępującej do oferty kontrahenta. W praktyce PEC jednostronnie ustala treść umowy

dostawy, a odbiorca może do niej przystąpić lub zrezygnować z jej zawarcia. Negocjacje co do postanowień umownych są wyłączone. Według Prezesa UOKiK sytuacja

ta pozwalała uznać, że PEC narzuca odbiorcom ciepła opracowane przez siebie warunki umów. Warunki te są dla nich niekorzystne, a przez to uciążliwe. Są także niezgodne z wyrażoną w § 40 rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 12 października 2000 r. w sprawie szczegółowych zasad kształtowania i kalkulacji taryf oraz zasad rozliczeń w obrocie ciepłem (Dz.U. Nr 96, poz. 1053) zasadą, według której moc

zamówioną ustala odbiorca, a termin jej zmiany musi być ustalony w umowie. Przepis ten nie wskazuje natomiast, aby zmiana mocy zamówionej mogła nastąpić dopiero po spełnieniu przez odbiorcę jakichkolwiek warunków (oprócz zachowania terminu

zmiany). Tymczasem warunki dotyczące zmiany mocy wymienione w decyzji w sposób istotny ograniczają przyznane odbiorcom prawa w tym zakresie. Pozwala to PEC

uzyskać nieuzasadnione korzyści w postaci różnic między opłatami, które odbiorcy

uiszczają za moc, nie mając możliwości jej zmiany, a opłatami, które mogliby pono-

sić, gdyby w umowie nie pozbawiono ich prawa do zmiany (obniżenia) mocy zamówionej, bez uprzedniego spełnienia dodatkowych warunków.

Od wydanej decyzji odwołało się Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej SA w

W., domagając się jej zmiany i orzeczenia, że nie stosuje określonej w zaskarżonej

decyzji praktyki monopolistycznej. W szczególności odwołujące się PEC podniosło,

że nie narzucało odbiorcom warunków umowy dostawy ciepła. Przy ocenie stanu

faktycznego sprawy Prezes UOKiK nie wziął bowiem pod uwagę, iż po rozpatrzeniu

wniosku Spółdzielni Mieszkaniowej „P." w W., działając na podstawie art. 8 ust. 1

ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. - Prawo energetyczne (Dz.U. Nr 54, poz. 348 ze

zm.) Prezes Urzędu Regulacji Energetyki decyzją z dnia 26 czerwca 2000 r., [...]

orzekł zawarcie umowy sprzedaży ciepła pomiędzy nią a PEC S.A. w W. i ukształtował jej treść. W § 3 ust. 1 tej umowy Prezes URE wprowadził warunki zmiany mocy

zamówionej przez odbiorcę (poza terminem zmiany) o treści identycznej jak zakwestionowana w zaskarżonej decyzji Prezesa UOKiK. Decyzja Prezesa URE jest prawomocna. Opierając się na jej rozwiązaniach PEC ukształtowało umowy dostawy

ciepła ze wszystkimi odbiorcami korzystającymi z jego sieci przesyłowych. Niezależnie od powyższego PEC podniosło dokonanie przez pozwanego Prezesa UOKiK

błędnej oceny, iż w ramach każdej umowy sprzedaży ciepła przez dominującego na

rynku przedsiębiorcę następuje narzucanie odbiorcom warunków umowy. W ocenie

odwołania nie został też naruszony przepis § 40 powołanego już wcześniej rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 12 października 2000 r., gdyż nie zabrania on

ustanowienia w umowach sprzedaży ciepła warunków, od spełnienia których uzależniona może być zmiana mocy zamówionej.

Sąd Okręgowy-Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Warszawie uznał

odwołanie za uzasadnione i zmienił zaskarżoną decyzję, nie stwierdzając stosowania

przez Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej SA w W. praktyki monopolistycznej, polegającej na narzucaniu odbiorcom energii cieplnej uciążliwych warunków umowy w

zakresie zmiany mocy zamówionej. Sąd wskazał na brak w postępowaniu PEC przesłanki narzucenia warunków umów dostawy (sprzedaży) ciepła. Przez owo „narzucanie" rozumieć trzeba przymuszenie kontrahenta do przyjęcia, akceptacji (corpus),

wbrew własnej woli (animus), przedstawionej mu oferty. Aby przeciwdziałać temu

zjawisku powstającemu na rynkach niekonkurencyjnych ustawodawca przyjął unormowanie art. 8 ust. 1 Prawa energetycznego (jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 153,

poz. 1504 ze zm.), pozwalające słabszej stronie umowy skutecznie przeciwstawić się

dyktatowi silniejszego kontraktowo przedsiębiorcy energetycznego. Według tego

przepisu w sprawach spornych dotyczących - między innymi - odmowy zawarcia

umowy sprzedaży ciepła rozstrzyga Prezes URE na wniosek strony. Wynika z tego,

że w aktualnym stanie prawnym nabywca ciepła (odbiorca) może przeciwdziałać

próbie narzucenia mu warunków umowy sprzedaży poprzez skierowanie sprawy

braku porozumienia co do postanowień przyszłej umowy lub spornych postanowień

umowy już istniejącej, do rozstrzygnięcia przez Prezesa URE. Z treści art. 8 ust. 2

Prawa energetycznego wynika ponadto, że Prezes URE, jeszcze przed wydaniem

decyzji w takiej sprawie, może na wniosek strony wydać postanowienie określające

warunki podjęcia, bądź kontynuowania dostaw do czasu ostatecznego rozstrzygnięcia sporu.

Niezależnie od powyższego, Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów wyraził

pogląd, iż samo wykazanie naruszenia przez monopolistę przepisu bezwzględnie

obowiązującego, jakim niewątpliwie jest § 40 rozporządzenia Ministra Gospodarki,

nie jest wystarczające do stwierdzenia stosowania praktyki monopolistycznej określonej w art. 8 ust. 2 pkt 6 ustawy o ochronie konkurencji. Dla przesądzenia o bycie

takiej praktyki decydujące jest spełnienie wszystkich przesłanek składających się na

jej treść. Wymaga to wykazania posiadania przez przedsiębiorcę pozycji dominującej

na rynku, narzucenia warunków umowy, ich uciążliwości oraz uzyskania z tego tytułu

nieuzasadnionych korzyści. W sytuacji, gdy PEC nieudowodniono narzucenia warunków umów sprzedaży ciepła, ustalenie bezprawności jego działania w wyniku niedostosowania oferty do treści § 40 rozporządzenia Ministra Gospodarki nie jest wystarczające dla przypisania temu przedsiębiorcy zdefiniowanej w decyzji praktyki monopolistycznej. Nie wyklucza to możliwości podjęcia przez podmiot legitymowany czynnie działań na drodze cywilnoprawnej, mających na celu stwierdzenie sprzeczności

części umowy z ustawą w oparciu o art. 58 k.c.

Powyższy wyrok zaskarżył kasacją pozwany i zarzucając naruszenie prawa

materialnego poprzez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 8 ust.

ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów

poprzez jego niezastosowanie na skutek przyjęcia, iż działanie powoda podczas zawierania umów z indywidualnymi odbiorcami ciepła nie ma charakteru narzucania

warunków umów, gdyż odbiorcy mogą żądać ukształtowania tych warunków przez

Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki, art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r.

Prawo energetyczne, w związku z art. 8 ust. 2 pkt 6 ustawy o ochronie konkurencji,

poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie na skutek przyjęcia, że

indywidualny odbiorca ciepła może przeciwdziałać próbie narzucenia mu warunków

umowy sprzedaży, poprzez skierowanie sprawy braku porozumienia co do postanowień przyszłej umowy lub postanowień umowy już istniejącej do rozstrzygnięcia

przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki, art. 8 ust. 2 pkt 6 ustawy o ochronie

konkurencji w związku z § 40 rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 12 października 2000 r. w sprawie szczegółowych zasad kształtowania i kalkulacji taryf oraz

zasad rozliczeń w obrocie ciepłem, poprzez jego niewłaściwe zastosowanie na skutek przyjęcia, że mimo oczywistego naruszenia powołanego przepisu rozporządzenia

przez powoda, jego działanie nie ma cech praktyki wskazanej w art. 8 ust. 2 pkt 6

ustawy o ochronie konkurencji, art. 1 ust. 1 tej ustawy, poprzez uznanie, iż Prezes

Urzędu nie może w istocie orzekać o praktykach z art. 8 ust. 2 pkt 6 ustawy w wypadku dostaw ciepła odbiorcom indywidualnym, na skutek możliwości żądania przez

nich ukształtowania warunków umowy w drodze decyzji Prezesa Urzędu Regulacji

Energetyki, co sprzeczne jest z publicznoprawnym celem ochrony interesów konsumentów, art. 26 pkt 2 ustawy, poprzez faktyczne wyłączenie właściwości rzeczowej

pozwanego w sprawach dotyczących praktyk z art. 8 ust. 2 pkt 6, których przedmiotem jest umowa dostawy ciepła, a także naruszenie przepisów postępowania, które

to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik postępowania - art. 328 § 2 k.p.c.,

poprzez brak wskazania podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia w odniesieniu

do odbiorców indywidualnych, a odniesienie tej podstawy wyłącznie do ogółu odbiorców, art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie oceny, iż odbiorcy mogą wpływać na warunki zawieranych przez nich umów dostawy ciepła, bez jednoczesnego rozważenia

specyfiki grupy odbiorców indywidualnych (konsumentów), wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie odwołania powoda oraz zasądzenie od powoda

na rzecz pozwanego kosztów postępowania za obie instancje - według norm przepisanych, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Warszawie - Sądowi Ochrony

Konkurencji i Konsumentów, przy uwzględnieniu kosztów postępowania kasacyjnego

według norm przepisanych.

W odpowiedzi na kasację powodowe Przedsiębiorstwo wniosło o jej oddalenie

z zasądzeniem kosztów postępowania, podzielając stanowisko Sądu Okręgowego

zawarte w uzasadnieniu wyroku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja oparta została na obu podstawach przewidzianych w art. 3931 k.p.c.,

stąd też celowym jest rozważenie na wstępie, czy w sprawie doszło do naruszenia

przepisów postępowania w sposób mogący wywrzeć wpływ na jej wynik.

W ocenie Sądu Najwyższego podniesiony w kasacji zarzut naruszenia art. 233

§ 1 k.p.c. jest uzasadniony o tyle o ile wskazując na niedostateczność poczynionych

ustaleń faktycznych skarżący wnioskuje o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. Nie jest wątpliwe, co trafnie powołuje Sąd Okręgowy, że decyzją z dnia 26 czerwca 2000 r. Prezes Urzędu Regulacji Energetyki, po rozpatrzeniu wniosku Spółdzielni Mieszkaniowej „P.” w W., orzekł

zawarcie umowy sprzedaży ciepła w brzmieniu określonym załącznikiem. W umowie

tej przewidziano między innymi, że zmiana mocy zamówionej może nastąpić tylko w

enumeratywnie wymienionych przypadkach, a więc po przyłączeniu nowych obiektów zasilanych energią cieplną, odłączeniu obiektów dotychczas zasilanych w energię cieplną oraz po dokonaniu usprawnień i zabiegów termomodernizacyjnych (§ 3

ust. 1). W związku z tym PEC w przygotowanych „wzorach” umów zamieścił w § 4

treść tego rozstrzygnięcia, co niewątpliwe należy ocenić jako działanie w dobrej wierze, niemniej jednak okoliczności, w których doszło do wprowadzenia tego postanowienia (decyzja Prezesa URE) nie mogą wyłączać kompetencji Prezesa Urzędu

Ochrony Konkurencji i Konsumentów do oceny tych postanowień pod kątem ich

zgodności z art. 8 ust. 2 pkt 6 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Powołany przepis stanowi, że zakazane jest nadużywanie pozycji dominującej na rynku,

przy czym to nadużywanie może polegać w szczególności na narzucaniu przez

przedsiębiorcę uciążliwych warunków umów, przynoszących mu niezasadne korzyści.

Dokonując wykładni tego przepisu Sąd Okręgowy wyraził pogląd, że w aktualnym stanie prawnym nabywca ciepła (odbiorca) może przeciwdziałać próbie narzucenia mu warunków umowy sprzedaży poprzez skierowanie sprawy braku porozumienia co do postanowień przyszłej umowy lub spornych postanowień umowy obowiązującej, do rozstrzygnięcia przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki w trybie

art. 8 ust. 1 Prawa energetycznego. Poglądu tego nie można w całości podzielić, niezależnie od tego, że nie może mieć on wpływu na ustawowe kompetencje Prezesa

Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, o których stanowi art. 1 w związku z

art. 26 ustawy o ochronie konkurencji. W wyroku z dnia 12 września 2003 r., I CKN

504/01, (dotąd niepublikowany) Sąd Najwyższy zauważył, że art. 8 ust. 1 Prawa

energetycznego umożliwia ukształtowanie warunków umowy jeszcze niezawartej

wobec niedojścia stron tej umowy do porozumienia. Oznacza to, że Prezes URE nie

może orzekać w sprawach dotyczących umów już zawartych. Zgodnie z powołanym

przepisem Prezes Urzędu Regulacji Energetyki rozpoznaje spory dotyczące ustalania warunków świadczenia usług, odmowy przyłączenia do sieci czy odmowy zawarcia umowy. Przyszły odbiorca energii może w postępowaniu przed Prezesem URE

domagać się ustalenia treści umowy i w tym zakresie droga postępowania cywilnego

jest wyłączona. Prezes URE nie ma jednak jurysdykcji w sprawach dotyczących

umów już zawartych. W trybie art. 8 ustawy nie można dochodzić nakazania zmiany

takiej umowy nawet wtedy, kiedy odbiorcy narzucone zostały wskutek stosowania

praktyki monopolistycznej uciążliwe warunki umowy. Właściwym i jedynie uprawnionym organem do rozpoznania tego rodzaju zarzutu jest Prezes Urzędu Ochrony

Konkurencji i Konsumentów (a w dalszym postępowaniu właściwe sądy), na podstawie przepisów ustawy antymonopolowej (por. wyrok SN z dnia 8 grudnia 2000 r., I

CKN 994/98, OSNC nr 7-8, poz. 103, postanowienie SN z dnia 27 października 1995

r., III CZP 135/95, OSP 1996 nr 5, poz. 112). Nie można też uznać, by nieskorzystanie przez odbiorcę z trybu postępowania określonego w art. 8 Prawa energetycznego

pozbawiało go ochrony określonej na podstawie przepisów ustawy antymonopolowej.

Zakres tego postępowania jest zupełnie inny, a okoliczność, że odbiorca energii

wyraził zgodę na zawarcie umowy na narzuconych, uciążliwych warunkach nie oznacza, iż stosowanie praktyk monopolistycznych nie miało miejsca. Tego rodzaju przejaw niedozwolonych praktyk podlega badaniu na podstawie przepisów ustawy antymonopolowej. W ramach takiego badania nie jest wyłączone stwierdzenie, że treść

umów narusza przepisy prawa, także wtedy gdy uprzednio organ administracyjny (tu

Prezes URE), w konkretnej sprawie orzekł o zawarciu (na określonych warunkach)

umowy o sprzedaży ciepła.

Nie można też podzielić stanowiska Sądu, iż samo wykazanie naruszenia

przez monopolistę bezwzględnie obowiązującego przepisu prawa nie jest wystarczające do zarzucenia mu stosowania praktyk monopolistycznych, o których mowa w

art. 8 ust. 2 pkt 6 ustawy o ochronie konkurencji. Przepis § 40 rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 12 października 2000 r., którego te uwagi Sądu dotyczą,

wskazuje, że zamówiona moc cieplna jest ustalana na okres co najmniej 12 miesięcy

i może być zmieniona wyłącznie w terminie ustalonym w umowie, a więc jedynym

ograniczeniem dla zmiany mocy cieplnej jest termin w jakim może do niej dojść. Powołany przepis nie ustanawia warunków takiej zmiany, nie oznacza to jednak, że

strony umowy takich warunków nie mogą - po uzgodnieniu - wprowadzić. Skoro w

rozpoznawanej sprawie zostały one wprowadzone, mogą podlegać ocenie pod kątem ewentualnego naruszenia art. 8 ust. 2 pkt 6 ustawy o ochronie konkurencji (narzucanie uciążliwych warunków umowy przez przedsiębiorcę o pozycji dominującej

na rynku oraz uzyskiwanie przez tego przedsiębiorcę nieuzasadnionych korzyści). W

tym jednak zakresie Sąd nie poczynił wystarczających ustaleń, w szczególności nie

odniósł się wprost do kwestionowanego postanowienie umowy, warunkującego możliwość jej zmiany tylko w enumeratywnie wskazanych przypadkach, przyjmując, że

odbiorcy ciepła mogą wpływać na warunki zawieranych umów dostawy ciepła na

drodze cywilnoprawnej (stwierdzenie sprzeczności umowy z ustawą - art. 58 k.c.),

bez rozważenia jakiej grupy odbiorców to dotyczy.

Z tych względów w oparciu o art. 39313 § 1 k.p.c. orzeczono jak w sentencji.

O kosztach orzeczono na podstawie art. 108 § 2 k.p.c.