III SK 31/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III SK 31/13

POSTANOWIENIE

Dnia 14 stycznia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Staryk

w sprawie z powództwa Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego Ł. Spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością

przeciwko Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów

o ochronę konkurencji i nałożenie kary pieniężnej,

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 14 stycznia 2014 r.,

na skutek skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 grudnia 2012 r.,

odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 13 grudnia 2013 r., oddalił apelację

Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego Ł. Sp. z o.o. w Ł. (powód) od

wyroku Sądu Okręgowego w W. z dnia 13 kwietnia 2012 r., w sprawie przeciwko

Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Prezes Urzędu) z

odwołania od decyzji z dnia 7 sierpnia 2009 r. Powyższą decyzją Prezes Urzędu

uznał za ograniczającą konkurencję i naruszającą zakaz, o którym mowa w art. 9

ust. 1 w związku z art. 9 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie

konkurencji i konsumentów (Dz. U. nr 50, poz. 331, dalej jako ustawa) praktykę

polegającą na nadużywaniu przez powoda pozycji dominującej na lokalnym rynku

zarządzania

przystankami

autobusowymi

znajdującymi

się

w

pasie

dróg

publicznych i przystankami krańcowymi w granicach administracyjnych Ł., poprzez

bezpośrednie narzucanie nieuczciwych opłat za korzystanie z przystanków

autobusowych w zakresie partycypacji w kosztach utrzymania na przystankach

autobusowych porządku i czystości, przewoźnikom wykonującym publiczny

przewóz osób i ich bagażu w określonych odstępach czasu i określonymi trasami.

Powód zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną w całości.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie art. 9 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy,

art. XXVI ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. przepisy wprowadzające kodeks

cywilny, art. 3 k.c. w związku z art. 1 k.c.

Wnosząc o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania powód powołał się na

występowanie w sprawie dwóch istotnych zagadnień prawnych.

Jako pierwsze zagadnienie prawne powód wskazał potrzebę wykładni

pojęcia nadużycia pozycji dominującej, a konkretnie rozstrzygnięcia, czy za

nadużycie pozycji dominującej uznawać należy każde zachowanie podmiotu

posiadającego tego rodzaju pozycję, jeżeli spełniono przesłanki zaistnienia

którejkolwiek ze stypizowanych w art. 9 ust. 2 praktyk, czy też dla uznania praktyki

określanej jako narzucanie kontrahentom nieuczciwych cen koniecznym jest

zbadanie, czy zachowanie dominanta miało lub też mogło mieć wpływ na stan

konkurencji na rynku właściwym.

Uzasadniając potrzebę rozstrzygnięcia powyższego zagadnienia powód

podnosi, że w ocenie Sądów obu instancji brak podstaw do badania, czy w tego

rodzaju przypadkach zasadnym jest odniesienie się do wpływu naruszenia na stan

konkurencji. Powód wskazuje, że prawodawca nie zdefiniował rozumienia pojęcia

nadużycia pozycji dominującej. Orzeczenia Sądu Najwyższego zmierzające do

wyjaśnienia istoty tego zagadnienia są bardzo nieliczne. Jedynym orzeczeniem

wydanym na tle wcześniejszej regulacji jest niepublikowany wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 19 lutego 2009 r., III SK 31/08. Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku powołał się wyłącznie na judykaty Sądu Okręgowego w W.

oraz decyzje Prezesa Urzędu. W ocenie powoda zasadnym jest twierdzenie, że fakt

pobierania przez powoda opłat od innych przewoźników działających na rynku

łódzkim nie wpływał negatywnie na stan i rozwój konkurencji na rynku właściwym.

Zachowanie powoda miało umożliwić mu ochronę jego uzasadnionych interesów i

sprostanie konkurencji. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika, czy

zarzucana powodowi praktyka została uznana za praktykę o charakterze

wykluczającym, czy eksploatacyjnym. Zestawiając osiągane przez powoda

przychody z kwotą przychodów osiąganą z tytułu korzystania z przystanków przez

innych przewoźników trudno wiązać fakt pobierania opłat od tych przewoźników z

chęcią wzbogacenia się przez powoda kosztem tych przewoźników. Uznanie

zachowania powoda za praktykę polegającą na nadużyciu pozycji dominującej

musiałoby polegać na uznaniu go za praktykę o charakterze wykluczającym,

zmierzającą do ograniczenia dostępu do rynku przewozów na terenie miasta Ł. To

zaś wymaga ustalenia, czy zachowanie powoda miało lub mogło mieć jakikolwiek

wpływ na konkurencję na rynku właściwym. Dlatego powód uznaje za słuszne

stwierdzenie, że jego zachowanie ze względu na koszty utrzymania przystanków na

terenie miasta Ł. w latach 2007 i 2008 nie pozwalają na uznanie, że fakt pobierania

opłat od innych przewoźników w jakikolwiek sposób wpływał na konkurencję na

rynku właściwym.

W konkluzji swoich wywodów powód stawia pytanie: „czy sam fakt

pobierania przez podmiot posiadający pozycję dominującą na rynku właściwym od

jego kontrahentów opłat, co do których brak wyraźnej podstawy prawnej, w sytuacji

kiedy to opłaty te pozostają w obiektywnym powiązaniu z rzeczywistym kosztem

utrzymania dobra, za dostęp do którego są pobierane, a także odpowiadają

realnemu zakresowi dostępu do tego dobra przez poszczególnych kontrahentów, w

sytuacji, w której rezygnacja z pobierania ww. opłat spowoduje obciążanie

wyłącznie podmiotu posiadającego pozycję dominującą obowiązkiem pokrywania

całości kosztów utrzymania tego dobra, przy zachowaniu przez jego kontrahentów

możliwości z korzystania z tego dobra, zakwalifikowane winno być jako nadużycie

pozycji dominującej”.

Jako drugie zagadnienie prawne powód wskazał kwestię, jakimi regułami lub

normami winien kierować się sąd lub organ rozstrzygający o możliwości nałożenia

na stronę kary administracyjnej za naruszenie przepisu zakazującego określonego

działania, w sytuacji w której przed dniem prawomocnego rozstrzygnięcia w

przedmiocie nałożenia kary norma ta przestała być z woli ustawodawcy normą

obowiązującą?

W uzasadnieniu powód wyjaśnił, że u podstaw nałożenia na niego kary przez

Prezesa Urzędu „leżał fakt pobierania […] opłat z tytułu partycypacji w kosztach

utrzymania przystanków od pozostałych przewoźników działających na rynku

łódzkim, podczas gdy podstawa prawna statuująca w/w/ zakaz (art. 22 ust. 1a

ustawy o transporcie drogowym) uchylona została z dniem 1 września 2011 r. Sądy

upatrywały utrzymania w mocy nałożonej na powoda kary w normach prawa

cywilnego, które nie przystają w ocenie skarżącego do charakteru prawnego kar

administracyjnych.

Prezes Urzędu w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o wydanie

postanowienia o odmowie przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, a w razie

przyjęcia skargi do rozpoznania - o oddalenie skargi i zasądzenie kosztów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, w przypadku

wskazania jako podstawy wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. skarżący ma obowiązek nie tylko sformułować samo

zagadnienie, ale także – w uzasadnieniu wniosku – przedstawić odpowiednią

jurydyczną argumentację wskazującą na dopuszczalność i celowość rozwiązania

problemu prawnego w sposób preferowany przez skarżącego, a odmienny od

sposobu rozstrzygnięcia tego problemu przy wykorzystaniu zapatrywań wyrażonych

przez Sąd drugiej instancji. Wywód ten powinien być zbliżony do tego, jaki jest

przyjęty przy przedstawianiu zagadnienia prawnego przez sąd odwoławczy na

podstawie art. 390 k.p.c. Samo zagadnienie prawne powinno zaś bazować na

konkretnym przepisie wskazanym w jego treści oraz pozostawać w związku ze

sprawą i wnoszoną skargą kasacyjną (postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 9

sierpnia 2012 r., III SK 4/12; z dnia 20 marca 2013 r., III SK 33/12; z dnia 20 marca

2013 r., III SK 37/12).

Odnosząc powyższe wymogi do wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej

powoda do rozpoznania i jego uzasadnienia Sąd Najwyższy uznał, że nie zostały

one spełnione choćby w minimalnym zakresie.

W odniesieniu do pierwszego zagadnienia prawnego stwierdzić należy, że

zostało ono sformułowane przez powoda w dwóch wersjach (s. 3 i s. 5), przy czym

jedynie w przypadku pierwszej wersji powołano przepis prawa, spełniając tym

samym wymóg powiązania problemu prawnego z konkretną podstawą prawną. W

związku z powyższym ocenie na etapie „przedsądu” może podlegać jedynie ta

pierwsza wersja zagadnienia prawnego, pod kątem spełnienia kolejnych przesłanek

skutecznego złożenia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ze

względu na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego.

W tym zakresie należy zaś stwierdzić, że zamiast wyjaśnienia za pomocą

jurydycznej argumentacji spektrum potencjalnych możliwości rozstrzygnięcia

problemu prawnego, dotyczącego kwestii, czy nazwane praktyki ograniczające

konkurencję wymienione w art. 9 ust. 2 ustawy stanowią zawsze przejaw nadużycia

pozycji dominującej zakazany na mocy art. 9 ust. 1 ustawy, czy też mogą zostać

uznane za naruszające zakaz z art. 9 ust. 1 ustawy tylko w przypadku stwierdzenia

ich negatywnego wpływu na konkurencję z uwzględnieniem aksjologicznego

kontekstu prawa antymonopolowego, uzasadnienie wniosku ogranicza się do

prezentacji okoliczności faktycznych sprawy, w której wydano zaskarżony wyrok

oraz polemiki z Sądem drugiej instancji. Uzasadnienie wniosku o przyjęcie do

rozpoznania skargi kasacyjnej powoda może w konsekwencji zostać uznane za

uzasadnienie

podstaw

kasacyjnych,

a

nie

za

prezentację

prawniczo

wyartykułowanej argumentacji przemawiającej za istnieniem publicznoprawnej

potrzeby rozpoznania skargi kasacyjnej.

Wywód zawarty we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z

uwagi

na

potrzebę

rozstrzygnięcia

pierwszego

z

zagadnień

prawnych

nie uwzględnia, poza powołanym wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego

2009 r., III SK 31/08, obszernego orzecznictwa tego Sądu w przedmiocie zakazu

nadużywania pozycji dominującej (wyroki SN z dnia 19 sierpnia 2009 r., III SK 5/09;

z dnia 18 lutego 2010 r., III SK 24/09; z dnia 18 lutego 2010 r., III SK 28/09; z dnia 3

marca 2010 r., III SK 37/09; z dnia 17 marca 2010 r., III SK 40/09; z dnia 17 marca

2010 r., III SK 41/09; z dnia 13 lipca 2012 r., III SK 44/11), a w szczególności w

odniesieniu do praktyki ograniczającej konkurencję polegającej na narzuceniu

nieuczciwych cen (wyroki SN z dnia 19 sierpnia 2009 r., III SK 5/09; z dnia 18

lutego 2010 r., III SK 24/09; z dnia 18 lutego 2010 r., III SK 28/09; z dnia 17 marca

2010 r., III SK 40/09; z dnia 13 lipca 2012 r., III SK 44/11). Skarżący nie uwzględnia

także w ogóle doktryny, której dorobek w odniesieniu do przepisu powołanego w

podstawie prawnej przedmiotowego zagadnienia prawnego obejmuje nie tylko kilka

komentarzy, ale także co najmniej dwie monografie (M. Szydło, Nadużywanie

pozycji dominującej w prawie konkurencji, Warszawa 2010 oraz K. Kohutek,

Praktyki wykluczające przedsiębiorstw dominujących, Warszawa 2012), nie

wspominając o licznych artykułach i glosach.

Odnosząc się z kolei do drugiego problemu prawnego, dotyczącego w istocie

skutków uchylenia w toku postępowania antymonopolowego, bądź postępowania

odwoławczego, przepisów prawa zakazujących zachowania, które na podstawie

norm prawa antymonopolowego zostało uznane za praktykę ograniczającą

konkurencję dla oceny zasadności skorzystania przez Prezesa Urzędu z

przysługującego mu uprawnienia o nakładania kar pieniężnych, Sąd Najwyższy w

pierwszej kolejności stwierdza, że ten niewątpliwie interesujący intelektualnie

problem prawny został jednak przedstawiony w skardze powoda w sposób

wyłączający możliwość zakwalifikowania go jako istotnego zagadnienia prawnego

sprawy. Powód nie wskazał bowiem na podstawie jakiego przepisu (przepisów)

problem ten może powstać (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 18

października 2011 r., III SK 25/11; z dnia 11 kwietnia 2012 r., III SK 41/11 i

powołane tam orzecznictwo).

Niezależnie od powyższego stwierdzić należy, że uzasadnienie potrzeby

rozstrzygnięcia tego problemu prawnego nie zawiera jurydycznego wywodu

odpowiadającego wymogom ukształtowanym w orzecznictwie Sądu Najwyższego,

lecz sprowadza się do polemiki z rozstrzygnięciem Sądu drugiej instancji w

kontekście okoliczności faktycznych i prawnych tej konkretnej sprawy.

Dodatkowo powód sformułował ten problem w taki sposób, że nie nadaje się

on do rozstrzygnięcia. Na pytanie „jakimi regułami lub normami winien kierować się

sąd

lub

organ

rozstrzygający

o

możliwości

nałożenia

na

stronę

kary

administracyjnej za naruszenie przepisu zakazującego określonego działania w

sytuacji, w której przed dniem prawomocnego rozstrzygnięcia w przedmiocie

nałożenia kary norma ta przestała być z woli ustawodawcy normą obowiązującą”

można udzielić różnej odpowiedzi w zależności od podstawy prawnej nałożenia

kary administracyjnej, przepisów przejściowych, itp.

Problem zmiany stanu normatywnego, a także okoliczności faktycznych

sprawy w sprawach z zakresu ochrony konkurencji oraz zbliżonych do nich

rodzajowo spraw regulacyjnych doczekał się już szeregu orzeczeń Sądu

Najwyższego, które powód całkowicie pomija. Kwestia ta była także przedmiotem

wypowiedzi doktryny, w tym obszernej monografii poświęconej stricte problematyce

kwestii intertemporalnych (M. Kamiński, Prawo administracyjne intertemporalne,

Warszawa 2012).

Zasadniczym

mankamentem

drugiego

zagadnienia

prawnego

oraz

towarzyszącej mu argumentacji jest jednak brak związku składającego się nań

problemu prawnego z kontekstem faktycznym i prawnym niniejszej sprawy. Powód

bezpodstawnie wywodzi bowiem ze zmiany przepisów dotyczących zasad

pobierania

opłat

na

poczet

pokrycia

kosztów

utrzymania

infrastruktury

przystankowej niemożności nałożenia przez Prezesa Urzędu kary pieniężnej. Kara

została nałożona na powoda za dopuszczenie się praktyki ograniczającej

konkurencję w rozumieniu art. 9 ust. 2 pkt 1 w związku z art. 9 ust. 1 ustawy, a nie

za naruszenie przepisów ustawy o transporcie drogowym. Zmiana takich przepisów

w toku postępowania administracyjnego bądź postępowania odwoławczego może

rzutować na treść rozstrzygnięcia sprawy przez Prezesa Urzędu, bądź Sąd

odwoławczy. Może także, w zależności od przedmiotu nowelizacji, prowadzić do

zmiany decyzji Prezesa Urzędu w części dotyczącej kary pieniężnej. Jednakże

uchylenie przepisów zakazujących pobierania opłat, jakich uiszczenia domagał się

od innych przedsiębiorców powód nie prowadzi do uchylenia odpowiedzialności

administracyjnej powoda, ani nie rzutuje na możliwość nałożenia przez Prezesa

Urzędu kary pieniężnej o charakterze administracyjno-karnym. Decyzja Prezesa

Urzędu mogłaby ulec zmianie w zakresie dotyczącym kary, gdyby wprowadzona w

niniejszej sprawie zmiana normatywna rzutowała na kwalifikację zachowania

powoda jako praktyki ograniczającej konkurencję. Gdyby bowiem skutkiem zmiany

stanu prawnego zachowanie powoda należało uznać za praktykę dopuszczoną na

mocy innej ustawy w rozumieniu art. 3 ustawy o ochronie konkurencji i

konsumentów, zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego wyrażonym w wyroku

z dnia 2 października 2008 r., III SK 3/08 należałoby zastosować przepisy

względniejsze dla przedsiębiorcy.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.