Supreme Court upheld competition fine against Notarial Council for enforcing rigid fee caps as anti-competitive practice.

Wyrok z dnia 7 kwietnia 2004 r.

III SK 28/04

Sformułowana w § 26 pkt 2 uchwały Nr 19/97 Krajowej Rady Notarialnej z

dnia 12 grudnia 1997 r. - Kodeks Etyki Zawodowej Notariusza norma postępowania nakazująca notariuszom traktowanie maksymalnych stawek taksy notarialnej, tak jak cen sztywnych (art. 537 § 1 k.c.), jest sprzeczna z art. 5 ustawy z

dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 42,

poz. 369 ze zm.) oraz art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu

nieuczciwej konkurencji (Dz.U. Nr 47, poz. 211 ze zm.).

Przewodniczący SSN Andrzej Wasilewski (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Katarzyna Gonera, Jerzy Kwaśniewski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 kwietnia 2004 r.

sprawy z odwołania Krajowej Rady Notarialnej w Warszawie przeciwko Prezesowi

Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów o ochronę konkurencji, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony

Konkurencji i Konsumentów z dnia 14 maja 2003 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w

Warszawie-Sądowi Ochrony Konkurencji i Konsumentów do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (nadal jako: Prezes

UOKiK) decyzją [...] z dnia 20 maja 2002 r., wydaną na podstawie art. 9 w związku z

art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr 122, poz. 1319 ze zm. - powoływaną nadal jako: ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów), uznał „za praktykę ograniczającą konkurencję zawarcie porozumienia, polegającego na zamieszczeniu w Kodeksie Etyki Zawodowej

Notariusza (nadal jako: Kodeks Etyki), wprowadzonym w drodze uchwały [...] Krajo-

wej Rady Notarialnej z dnia 12 grudnia 1997 r., postanowienia § 26 pkt 2 uznającego

przyciąganie klientów poprzez proponowanie niższego wynagrodzenia za usługi notarialne za przejaw nieuczciwej konkurencji i szczególnie rażący jej przypadek” i

nakazał zaniechanie tej praktyki oraz na podstawie art. 101 ust. 2 pkt 1 ustawy o

ochronie konkurencji i konsumentów nałożył na Krajową Radę Notarialną karę pieniężną w wysokości 36.000 zł, płatną do budżetu państwa. W uzasadnieniu tej decyzji Prezes UOKiK stwierdził w szczególności, że zgodnie z art. 5 ustawy z dnia 14

lutego 1991 r. - Prawo o notariacie (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 42, poz. 369 ze

zm.), notariuszowi za dokonanie czynności notarialnych przysługuje wynagrodzenie

określone na podstawie umowy ze stronami czynności, nie wyższe niż maksymalne

stawki taksy notarialnej właściwe dla danej czynności, przy czym taksę notarialną

ustala w drodze rozporządzenia Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z Ministrem Finansów i po zasięgnięciu opinii Krajowej Rady Notarialnej (aktualnie: rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 kwietnia 1991 r. w sprawie taksy notarialnej, Dz.U. Nr 33, poz. 146 ze zm.). Dlatego Prezes UOKiK stanął na stanowisku,

że „nadanie (w ustawie i rozporządzeniu) stawkom charakteru ‘stawek maksymalnych’ oznacza, że możliwe jest negocjowanie przez klientów kancelarii notarialnych

opłat niższych niż maksymalne.” Stąd, wprowadzenie w § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki

postanowienia uznającego „przyciąganie klientów poprzez proponowanie przez notariuszy niższego wynagrodzenia za usługi notarialne za przejaw nieuczciwej konkurencji i szczególnie rażący jej przypadek” pozostaje w sprzeczności nie tylko z art. 5

Prawa o notariacie, lecz także z art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i

konsumentów, którym wprowadzony został zakaz porozumień, „których celem lub

skutkiem jest wyeliminowanie lub ograniczenie lub naruszenie konkurencji na rynku

właściwym”, polegające między innymi także na „ustalaniu, bezpośrednio lub pośrednio, cen (...) zakupu lub sprzedaży towarów”. Zważyć przy tym należy, że a) w

rozumieniu art. 4 pkt 1 lit. b ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów „przedsiębiorcą” jest osoba fizyczna wykonująca zawód we własnym imieniu i na własny rachunek lub prowadząca działalność w ramach wykonywania takiego zawodu (podobnie pojęcie „przedsiębiorcy” definiuje także art. 2 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o

zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, Dz.U. Nr 47, poz. 211 ze zm.) - w danym wypadku przedsiębiorcą w tym rozumieniu jest więc notariusz; b) z kolei, art. 4 pkt 2

ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów stanowi, że przez „związek przedsię-

biorców” rozumie się izby, zrzeszenia i inne organizacje zrzeszające przedsiębiorców

- czyli w danym wypadku związkiem takim jest Krajowa Rada Notarialna.

W wyniku odwołania Krajowej Rady Notarialnej, Sąd Okręgowy w Warszawie Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów wyrokiem z dnia 14 maja 2003 r. [...] zmienił zaskarżoną decyzję Prezesa UOKiK [...] z dnia 20 maja 2002 r. w ten sposób, że

umorzył postępowanie administracyjne oraz zasądził od Prezesa UOKiK na rzecz

Krajowej Rady Notarialnej koszty postępowania. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd

Okręgowy stwierdził w szczególności, że jakkolwiek do Krajowej Rady Notarialnej

mogą być stosowane przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, to jednak - biorąc pod uwagę okoliczność, że przedmiotem obrotu pomiędzy notariuszem i

jego klientem są usługi notarialne sporządzane w formie dokumentów urzędowych

(art. 2 § 2 Prawa o notariacie), rynek notarialny jest w pewnej mierze regulowany

przepisami Prawa o notariacie i w związku z tym nie jest w pełni konkurencyjny (art.

4 § 1 i 3 oraz art. 10 Prawa o notariacie), a wynagrodzenie za usługi notarialne regulowane jest tzw. taksą notarialną ustalającą stawki maksymalne w drodze rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości (art. 5 Prawa o notariacie) - „zarzut stosowania

cenowej praktyki monopolistycznej związany przedmiotowo z cenami regulowanymi

występującymi w badanym sektorze nie mógł być skutecznie postawiony bez dokonania szczegółowej wykładni językowej budzącego wątpliwości konkretnego przepisu

Kodeksu Etyki oraz wykładni całości unormowania z nim związanego pod kątem celu

jego wprowadzenia.” Otóż w tej ostatniej kwestii Sąd Okręgowy wyraził pogląd

prawny zasadniczo odmienny, aniżeli pogląd prawny wyrażony w zaskarżonej decyzji

Prezesa UOKiK; Sąd Okręgowy stanął bowiem na stanowisku, że po pierwsze - „§

26 ust. 2 Kodeksu Etyki nie funkcjonuje ‘w próżni’ - w oderwaniu od całości wyodrębnionego w tym akcie uregulowania obowiązków notariusza wobec innych notariuszy

(§ 25-35 Kodeksu Etyki)”; po drugie - podstawowym obowiązkiem notariusza jest

wystrzeganie się jakichkolwiek form nieuczciwej konkurencji (§ 25 Kodeksu Etyki),

czyli czynów, o jakich mowa jest w art. 3 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, a więc ‘działania sprzecznego z prawem lub dobrymi obyczajami, jeżeli zagraża

ono lub narusza interes innego przedsiębiorcy lub klienta’; w § 26 i § 27 Kodeksu

Etyki określone zostały - zdaniem Sądu Okręgowego - konkretne typy nieuczciwej

konkurencji mogące pojawić się w praktyce wykonywania zawodu przez notariusza;

obejmuje to między innymi także „reklamę osobistą (§ 26 pkt 2 i § 27) przechwytywanie usług najkorzystniejszych od strony pobieranego wynagrodzenia z użyciem po-

średników oraz usług często powtarzających zlecanych przez konkretne organy administracji i przedsiębiorców (§ 26 pkt 1,4 i 5). Z drugiej strony pozbywanie się spraw

uciążliwych - pracochłonnych i niedochodowych (§ 26 pkt 8)”; zdaniem Sądu Okręgowego „rację ma odwołująca się Rada, podnosząc przy okazji, że wzmiankowane

wynagrodzenie oderwane jest od kalkulacji kosztów uzasadnionych, a często też od

nakładu pracy notariusza. Takie założenie przyjęte w taksie nieuchronnie prowadzi

do tzw. subsydiowania skrośnego, ograniczanego jednak stawką maksymalną taksy”;

po trzecie - użyty w § 23 pkt 2 Kodeksu Etyki zwrot „‘przyciąganie klientów’ jest do

tego stopnia niedookreślony, iż uniemożliwia ustalenie jego sensu. Jeśli bowiem

zakazuje się oferowania wynagrodzenia niższego, to logika nakazuje przyjęcie

punktu odniesienia jakiegoś innego ‘wyższego’ wynagrodzenia. Gdyby wynagrodzeniem ‘wyższym’ służącym do porównania miało być wynagrodzenie według stawki

taksy notarialnej właściwej dla danej czynności, to powinno być ono wprowadzone do

treści § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki”, ale właśnie tego nie uczyniono; dlatego Sąd Okręgowy stanął na stanowisku, że § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki nie ma treści normatywnej

(jest ‘normą pustą’): „z tego względu obojętna dla ustalenia jej treści jest jakakolwiek

interpretacja nawiązująca do ‘wynagrodzenia wyższego’, skoro ono samo nie jest

elementem tej treści i jednocześnie brak jest odesłania do pojęcia ‘wynagrodzenia

wyższego’ do innych aktów. Z tej przyczyny nie przekonały Sądu do koncepcji wyrażonej w decyzji ustalenia postępowania administracyjnego wskazujące na prowadzenie przez poszczególne izby notarialne kontroli dla sprawdzenia, czy notariusze nie

nadużywają prawa do obniżania wynagrodzenia w stosunku do maksymalnego.”

Dlatego też, zdaniem Sądu Okręgowego „bez znaczenia jest również powołanie się

przez organ antymonopolowy na zagrożenie odpowiedzialnością dyscyplinarną nieprzestrzegania zawartego w nim zakazu. Niemożność ustalenia normatywnej treści §

26 pkt 2 Kodeksu Etyki czyni równocześnie bezprzedmiotowym te rozważania odwołania, według których normy kodeksu, jako etyczne a nie prawne, nie podlegają

ocenie pod kątem naruszenia ustawy monopolowej. W tym miejscu Sąd zauważa

jednak, że przepisy art. 4 pkt 4c ustawy antymonopolowej nakazują oceniać z

uwzględnieniem jej przepisów o zakazanych porozumieniach wszelkie uchwały lub

inne akty związków przedsiębiorców lub ich organów statutowych. Gdyby nawet

przyjąć, że brzmienie § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki nawiązywało do ‘wynagrodzenia wyższego’, to i tak Sąd nie odczytuje go tak, jak uczyniono to w zaskarżonej decyzji. Zaproponowanie niższego wynagrodzenia jest możliwe przed dokonaniem konkretnej

czynności notarialnej. Trudno więc bronić poglądu, że taka propozycja ma na celu

przyciąganie klientów. Są oni już bowiem niejako ‘na miejscu’, gotowi do zlecenia

czynności po negocjacjach cenowych lub bez ich prowadzenia. Tymczasem przyciąganie klientów kojarzy się po pierwsze - z aktywnym działaniem notariusza poprzez

reklamowanie swojej ofert cenowej, po drugie - oferty takie z założenia kierowane są

nie do klienta już zdecydowanego conajmniej do negocjacji cenowych z notariuszem,

ale do wiadomości publicznej, a więc do klienta potencjalnego, wpływając na dokonanie przez niego wyboru notariusza w sposób sprzeczny z uczciwą konkurencją.” W

konsekwencji, Sąd Okręgowy stanął na stanowisku, że w danym wypadku: „nie było

podstawy faktycznej do nałożenia na Radę kary pieniężnej.”

W kasacji od powyższego wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie-Sądu

Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 14 maja 2003 r. pełnomocnik Prezesa

UOKiK zarzuciła naruszenie: po pierwsze - art. 233 § 1 oraz art. 328 § 2 k.p.c., „poprzez niedokonanie wszechstronnej oceny materiału dowodowego i przekroczenie

zasady swobodnej oceny materiału dowodowego, zebranego przez Prezesa Urzędu

w postępowaniu administracyjnym, w celu ustalenia istnienia antykonkurencyjnego

porozumienia polegającego na zamieszczeniu w Kodeksie Etyki Zawodowej Notariusza postanowienia z § 26 pkt 2, a także poprzez brak wskazania w uzasadnieniu wyroku przyczyn, dla których Sąd odmówił mocy dowodowej dowodom zebranym w

postępowaniu administracyjnym, co miało wpływ na wynik postępowania i doprowadziło do naruszenia prawa materialnego”, ponieważ „zastosowanie dostępnych metod wykładni tego postanowienia, w tym także wykładni logicznej i systemowej, może

prowadzić tylko do jednego wniosku (...), że w § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki nie może

chodzić o nic innego, jak tylko o wynagrodzenie niższe od wynagrodzenia maksymalnego według stawek określonych w powołanym rozporządzeniu”; po drugie - art.

47931 § 3 k.p.c. oraz art. 11 ust. 1 w związku z art. 67 ustawy o ochronie konkurencji i

konsumentów, „przez wydanie orzeczenia zmieniającego decyzję w ten sposób, że

oznaczało to umorzenie postępowania administracyjnego, a więc z pominięciem

rozstrzygnięcia merytorycznego sprawy, podczas gdy treść uzasadnienia wyroku

wskazuje, iż Sąd de facto nie stwierdził stosowania praktyki ograniczającej konkurencję, co miało wpływ na wynik postępowania”; po trzecie - „art. 3 ust. 1 ustawy o

zwalczaniu nieuczciwej konkurencji dookreślonego przez normę § 26 pkt 2 Kodeksu

Etyki, przez ich błędną wykładnię” - bowiem „przepis art. 3 ustawy (...) o zwalczaniu

nieuczciwej konkurencji (...) zawiera określenie tzw. generalnej klauzuli stanowiącej

podstawę oceny działań podejmowanych w związku z prowadzeniem działalności

gospodarczej jako czynów nieuczciwej konkurencji. Formułowanie opisu jakiegokolwiek ‘nienazwanego czynu nieuczciwej konkurencji’ wymaga zatem analizy jego

znamion z punktu widzenia art. 3 ust. 1 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.

Sąd wspomniał o art. 3 ust. 1 ustawy (...), nie uwzględnił jednak w swej analizie jego

treści i dokonał wykładni postanowienia § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki w oderwaniu od

klauzuli generalnej”; po czwarte - art. 5 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, „przez jego niewłaściwe zastosowanie poprzez uznanie, iż działanie Krajowej Rady Notarialnej, polegające na zawarciu antykonkurencyjnego porozumienia

polegającego na zamieszczeniu postanowienia w § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki, nie nosi

znamion praktyki ograniczającej konkurencję.” W konsekwencji, w kasacji sformułowany został wniosek o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy Sądowi Okręgowemu w Warszawie-Sądowi Ochrony Konkurencji i Konsumentów do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie na rzecz Prezesa UOKiK od

Krajowej Rady Notarialnej kosztów postępowania kasacyjnego i postępowania przed

Sądem Okręgowym w Warszawie wedle norm przepisanych albo o zmianę zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie odwołania Krajowej Rady Notarialnej oraz zasądzenie na rzecz Prezesa UOKiK od Krajowej Rady Notarialnej kosztów postępowania kasacyjnego i postępowania przed Sądem Okręgowym w Warszawie wedle

norm przepisanych. Równocześnie pełnomocnik Prezesa UOKiK wskazała, że okolicznością uzasadniającą przyjęcie kasacji do rozpoznania są występujące w tej

sprawie istotne zagadnienia prawne, które wymagają rozstrzygnięcia:

Po pierwsze, konieczność odpowiedzi na pytanie, czy fakt zamieszczenia § 26

pkt 2 Kodeksu Etyki postanowienia, w myśl którego uznaje się, że ‘przyciąganie

klientów poprzez zaproponowanie niższego wynagrodzenia’ z tytułu świadczenia

usług notarialnych za przejaw nieuczciwej konkurencji, będący szczególnie rażącym

jej przypadkiem - stanowi praktykę ograniczającą konkurencję w postaci porozumienia, o którym mowa w art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów - jeśli zważyć, że „niezależnie od przyciągania klientów poprzez ‘reklamowanie

swojej oferty cenowej’ istnieją przecież inne sposoby przyciągania klientów. O przyciąganiu klienta można mówić także wówczas, gdy notariusz, w toku dokonywania

ustaleń co do rodzaju czynności, treści poszczególnych postanowień aktu notarialnego, a także wysokości opłaty - zgadza się na ustalenie opłaty na poziomie niższym

niż wg stawki maksymalnej, co powoduje sfinalizowanie transakcji. Klient niezado-

wolony z odmowy obniżenia wysokości opłaty może opuścić kancelarię bez dokonania czynności i udać się do innej, jeżeli oczywiście będzie mógł liczyć na to, że nie w

każdej kancelarii notariusz zażąda opłaty maksymalnej. Szansę taką może zapewnić

konkurencja na rynku usług notarialnych.”

Po drugie, konieczność dokonania oceny treści § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki z

punktu widzenia art. 3 ust. 1 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, bowiem

„Sąd pominął całkowicie tę płaszczyznę rozważań, a mają one w niniejszej sprawie

znaczenie istotne z uwagi na fakt, że działania opisane w tym postanowieniu uznane

przecież zostały w tym Kodeksie za czyn nieuczciwej konkurencji”, przy czym w kasacji wyrażona została opinia, że „fakt określenia przez Ministra Sprawiedliwości w

rozporządzeniu maksymalnych stawek opłaty notarialnej, wyklucza zasadność uznania przez Krajową Radę Notarialną działań polegających na proponowaniu przez

notariuszy ich klientom opłaty na poziomie niższym niż próg wytyczony rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości - za czyn nieuczciwej konkurencji. (...) natomiast

uznanie takich działań przez Krajową Radę Notarialną w uchwalonym przez nią Kodeksie Etyki za czyn nieuczciwej konkurencji i wprowadzenie tym samym zakazu

pobierania wynagrodzenia niższego, stanowiło zawarcie niedozwolonego porozumienia w rozumieniu art. 4 pkt 4 ustawy antymonopolowej, tj. praktyki ograniczającej

konkurencję z art. 5 ust. 1 pkt 1 tej ustawy.”

W odpowiedzi na kasację Krajowa Rada Notarialna wniosła o jej oddalenie,

podzielając w całości poglądy prawne wyrażone przez Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku i podkreślając w szczególności, że w rozpoznawanej sprawie „ustalony stan faktyczny nie przystaje do hipotezy normy art. 5 ust. 1 pkt 1

ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, a zatem nie można mówić o jej naruszeniu.”

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Krajowa Rada Notarialna, będąca reprezentantem samorządu notarialnego

(art. 38 Prawa o notariacie), uchwałą nr 19 z dnia 12 grudnia 1997 r., wydaną na

podstawie art. 40 § 1 pkt 7 Prawa o notariacie, przyjęła ‘Kodeks Etyki Zawodowej

Notariusza’, który wszedł w życie z dniem 1 stycznia 1998 r. (§ 47 Kodeksu Etyki). W

‘Preambule’ Kodeksu Etyki pomieszczone zostało stwierdzenie, wedle którego „Notariat jest niezbędnym uczestnikiem tworzenia i urzeczywistniania struktur prawnych

wolnego rynku. Notariusz zapewnia stronom bezpieczeństwo obrotu, a swoją pracę

wykonuje w ramach wolnego zawodu, stosując przepisy obowiązującego prawa i

przestrzegając zasad etyki i praw człowieka oraz dbając o godność zawodu”, a w

konsekwencji: po pierwsze - „notariusz jest zobowiązany do przestrzegania podstawowych zasad moralnych, a także zasad etyki zawodowej objętych niniejszym Kodeksem” (§ 1 Kodeksu Etyki); oraz po drugie - „naruszenie obowiązków wynikających

z zasad objętych niniejszym Kodeksem stanowi uchybienie powadze i godności zawodu, za które notariusz odpowiada dyscyplinarnie na podstawie art. 50 Prawa o

notariacie” (§ 4 Kodeksu Etyki). Natomiast w Rozdziale 4. Kodeksu Etyki, w którym

określone zostały ‘Obowiązki notariusza wobec innych notariuszy’, trzy pierwsze

przepisy stanowią w szczególności:

„§ 25. Notariusz powinien kierować się zasadą lojalności, życzliwości i szacunku w stosunku do innych notariuszy, zachowując wszakże prawo do oceny ich

pracy, a zarazem wystrzegając się jakichkolwiek form nieuczciwej konkurencji zawodowej.

§ 26. Nieuczciwa konkurencje przejawia się w szczególności w:

-faktycznym współdziałaniu z osobami, które zawodowo bądź w innej formie

doprowadzają notariuszowi klientów; rażącym naruszeniem zasady wolnego wyboru

jest stosowanie odpłatności wobec takich osób;

-przyciągania klientów poprzez zaproponowanie niższego wynagrodzenia, co

jest szczególnie rażącym przypadkiem nieuczciwej konkurencji;

-stałym stosowaniu, w zależności od przewidywanych przyszłych korzyści własnych, niższych stawek wynagrodzenia w odniesieniu do klientów lepiej sytuowanych

materialnie, a wyższych - w odniesieniu do klientów gorzej sytuowanych;

-monopolizowaniu korzystnych pod względem wynagrodzenia czynności aktowych, przy wykorzystywaniu pomocy przedstawicieli organów administracji i podmiotów gospodarczych;

-aktywnej postawie notariusza zmierzającej do skupienia w ręku monopolu na

powtarzające się czynności aktowe, w których stroną są wskazane w pkt 4 organy i

podmioty;

-zabieganiu o klienta kosztem merytorycznej jakości czynności i z przekroczeniem przez notariusza granic własnego doświadczenia i własnej wiedzy fachowej;

-dokonywaniu czynności poza siedzibą własnej kancelarii, z częstotliwością

albo w warunkach, które wskazują na naruszenie zasady lojalności;

-odsyłaniu klientów do innych notariuszy w sprawach pracochłonnych, a mało

dochodowych;

-systematycznym świadczeniu usług przy demonstrowaniu postawy przekraczającej granice uprzejmości - również poprzez zaniechanie żądania niezbędnej dokumentacji i rezygnacji z innych wymagań, które zapewniają prawidłowość dokonanej czynności.

§ 27. Do działań nieuczciwej konkurencji zalicza się również uprawianie reklamy osobistej, w jakiejkolwiek postaci.”

Obowiązujące notariuszy korporacyjne zasady Kodeksu Etyki - wprowadzone

w życie powyższą uchwałą Krajowej Rady Notarialnej, wydaną na podstawie stosownego upoważnienia ustawowego i w ramach przysługującej temu samorządowi autonomii korporacyjnej - służyć mają kształtowaniu etosu zawodu notariusza, który swe

obowiązki powinien wypełniać zgodnie z prawem oraz z zasadami godności, honoru i

uczciwości (art. 15 § 1 Prawa o notariacie), a to oznacza, że nigdy nie mogą być one

ani formułowane, ani interpretowane, ani też stosowane w sposób utrudniający lub

wręcz wykluczający skuteczną realizację norm powszechnie obowiązującego porządku prawnego. Dlatego przy ocenie prawnej dyspozycji § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki

(stanowiącego, że „nieuczciwa konkurencja przejawia się w szczególności w: przyciąganiu klientów poprzez zaproponowanie niższego wynagrodzenia, co jest szczególnie rażącym przypadkiem nieuczciwej konkurencji”), należało wziąć pod uwagę,

co następuje.

Po pierwsze, art. 5 Prawa o notariacie stanowi, iż za dokonanie czynności notarialnych przysługuje notariuszowi „wynagrodzenie określone na podstawie umowy

ze stronami czynności, nie wyższe niż maksymalne stawki taksy notarialnej właściwe

dla danej czynności.” Wynika stąd w sposób niebudzący wątpliwości, że cena za dokonanie czynności notarialnej podlegać może negocjacjom pomiędzy klientem i notariuszem, przy czym notariusz może pobrać za dokonanie określonej czynności notarialnej cenę niższą aniżeli cena wynikająca ze stawki taksy notarialnej za daną czynność, natomiast nie może pobrać ceny wyższej aniżeli cena ustalona w tej stawce

notarialnej (cena maksymalna). Dlatego z faktu, że w § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki, w

którym sformułowana została norma postępowania zakazująca co do zasady proponowanie przez notariuszy „niższego wynagrodzenia” za dokonanie czynności notarialnej, brak jest wyraźnego nawiązania do jakiegoś innego „wyższego wynagrodzenia”, wbrew poglądowi prawnemu wyrażonemu w uzasadnieniu zaskarżonego wy-

roku Sądu Okręgowego w Warszawie nie wynika, że jest to „norma pusta - bez treści

normatywnej”. Przeciwnie, skoro sformułowane w Kodeksie Etyki Zawodowej Notariuszy zasady postępowania notariuszy służyć mają jedynie „dookreśleniu” (a nie

zmianie) sposobu realizacji powszechnie obowiązujących przepisów prawnych,

przeto zgodnie z regułami wykładni systemowej należy przyjąć, że w § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki sformułowany został zakaz proponowania przez notariuszy „wynagrodzenia niższego” od wynagrodzenia należnego za dokonanie określonych czynności

notarialnych zgodnie ze stawkami taksy notarialnej ustalonej w trybie przewidzianym

w art. 5 Prawa o notariacie. Oznacza to, że w § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki sformułowana została w istocie norma postępowania nakazująca notariuszom traktowanie „maksymalnych stawek taksy notarialnej”, tak jakby w danym wypadku wchodziły w grę

tzw. ceny sztywne (art. 537 § 1 k.c.), co pozostaje w oczywistej sprzeczności z dyspozycją art. 5 Prawa o notariacie, który stanowi, iż „notariuszowi za dokonanie czynności notarialnych przysługuje wynagrodzenie określone na podstawie umowy ze

stronami czynności, nie wyższe niż maksymalne stawki taksy notarialnej właściwe

dla danej czynności.”

Po drugie, usługi notarialne świadczone są w warunkach prawnych wolnego

rynku (na co wskazuje również jednoznacznie „Preambuła” do Kodeksu Etyki), a

„cena” jest jednym z podstawowych czynników kształtujących prawidłowe funkcjonowanie wolnego rynku. Dlatego, napiętnowanie w § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki możliwości

zaproponowania przez notariusza klientowi „niższego wynagrodzenia”, jako „szczególnie rażącego przypadku nieuczciwej konkurencji” z tej przyczyny, że - obiektywnie

rzecz biorąc - może to doprowadzić do (założonego wręcz w wypadku konkurencji

rynkowej) skutku, który eufemistycznie określony został w tym kontekście jako „przyciąganie klientów” przez notariusza, pozostaje w oczywistej sprzeczności, z jednej

strony, z zasadami funkcjonowania wolnego rynku, wobec naruszenia ustawowego

zakazu stosowania porozumień, których celem lub skutkiem jest wyeliminowanie,

ograniczenie lub naruszenie konkurencji na rynku usług notarialnych, a to poprzez

ustalanie (bezpośrednio lub pośrednio) cen świadczonych usług notarialnych (art. 5

ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów), bowiem w danym wypadku uchwała nr 19 Krajowej Rady Notarialnej z dnia 12 grudnia 1997 r. w sprawie „Kodeksu Etyki Zawodowej Notariusza” ma znamiona prawne takiego „porozumienia”,

rozumianego jako uchwała organu statutowego samorządu notarialnego (art. 4 pkt 4

lit. c ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów); a z drugiej strony - z dyspozycją

art. 3 ust. 1 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (stanowiącego, iż „czynem

nieuczciwej konkurencji jest działanie sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami,

jeżeli zagraża lub narusza interes innego przedsiębiorcy lub klienta”), ponieważ sam

ustawodawca przesądził o tym, że dla czynności notarialnych ustala się w drodze

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości maksymalne stawki taksy notarialnej, w

granicach których notariusz ustala z klientem w drodze umowy wysokość przysługującego mu wynagrodzenia (art. 5 Prawa o notariacie), a to już a priori wyklucza dopuszczalność wprowadzenia do Kodeksu Etyki generalnego zakazu proponowania

przez notariuszy wynagrodzenia niższego aniżeli „maksymalne stawki taryfy notarialnej”. W tym kontekście na podkreślenie zasługuje także i to, że w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Okręgowy w sposób zupełnie dowolny przyjął założenie,

jakoby użyty w § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki zwrot „przyciąganie klientów” należało kojarzyć jedynie z „aktywnym działaniem notariusza poprzez reklamowanie swojej oferty

cenowej” i to w sytuacji, gdy jest ona kierowana „nie do klienta już zdecydowanego

co najmniej do negocjacji cenowych z notariuszem, ale do wiadomości publicznej” tymczasem taka interpretacja nie jest zgodna ani z literalnym brzmieniem § 26 pkt 2

Kodeksu Etyki, ani też z postanowieniem § 27 Kodeksu Etyki, wedle którego „do

działań nieuczciwej konkurencji zalicza się również uprawianie reklamy osobistej, w

jakiejkolwiek postaci.”

Po trzecie, formułowanie katalogu wiążących dla członków korporacji zawodowej (w danym wypadku dla notariuszy) zasad etycznych jest zadaniem wyjątkowo

trudnym. Nie powinny się bowiem pośród nich znaleźć nie tylko postanowienia oczywiście sprzeczne z prawem lub nieetyczne, lecz także i takie, które są etycznie dwuznaczne lub po prostu niejasne. Tymczasem, dyspozycja § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki

okazuje się nie tylko oczywiście niezgodna z obowiązującym porządkiem prawnym,

lecz także jest ona równocześnie nieetyczna z tej przyczyny, że zupełnie traci z pola

widzenia interesy klientów notarialnych, czym nota bene zasadniczo różni się od innych postanowień Kodeksu Etyki, dotyczących również kwestii wysokości wynagrodzenia należnego za dokonanie czynności notarialnych (np. od postanowienia § 26

pkt 3 Kodeksu Etyki, wedle którego nieuczciwa konkurencja zawodowa notariuszy

przejawiać się może w „stałym stosowaniu, w zależności od przewidywanych korzyści własnych, niższych stawek wynagrodzenia w odniesieniu do klientów lepiej sytuowanych materialnie, a wyższych - w odniesieniu do klientów gorzej sytuowanych”).

Po czwarte, wychodząc z błędnego założenia, że dyspozycja § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki jest „normą pustą - bez treści normatywnej”, w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Okręgowy stwierdził równocześnie w sposób zupełnie dowolny, że:

„nie przekonały Sądu do koncepcji wyrażone w decyzji ustalenia postępowania administracyjnego wskazujące na prowadzenie przez poszczególne izby notarialne

kontroli dla sprawdzenia, czy notariusze nie nadużywają prawa do obniżania wynagrodzenia w stosunku do maksymalnego.” Tymczasem, na co słusznie zwrócił

uwagę Prezes UOKiK w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji z dnia 20 maja 2002 r.

„przeciwnie, takie sformułowanie § 26 pkt 2 Kodeksu powoduje, że notariusz, w obawie przed działaniami niezgodnymi z Kodeksem i w celu uniknięcia ewentualnego

postępowania dyscyplinarnego, nie będzie proponował klientom opłaty za czynność

notarialną niższej niż maksymalna, określona w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości. Na takie w praktyce rozumienie postanowienia Kodeksu wskazują wspomniane wcześniej uwagi i zarządzenia formułowane przez notariuszy wizytujących kancelarie notarialne.” Co więcej, o tym, że sformułowanie § 26 pkt 2 Kodeksu Etyki nie

powinno być traktowane jako rezultat przypadkowego lapsusu, świadczy dobitnie

praktyka organów samorządu notarialnego, zmierzająca do ograniczenia możliwości

oferowania przez notariuszy niższych stawek wynagrodzeń za dokonanie czynności

notarialnych aniżeli maksymalne stawki taryfy notarialnej, co znalazło wyraz także w

najnowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego, a w szczególności w wyroku z dnia

26 lutego 2004 r., mocą którego uchylona została uchwała [...] Rady Izby Notarialnej

w P. z dnia 4 lipca 2003 r. w sprawie wszczynania przez Radę Izby Notarialnej postępowań wyjaśniających w stosunku do notariuszy praktykujących stałe i nagminne

pobieranie rażąco niskich wynagrodzeń za dokonywane czynności notarialne oraz w

stosunku do notariuszy nagminnie dokonujących czynności poza lokalem kancelarii

(III SZ 2/03) oraz w wyroku z dnia 26 lutego 2004 r., mocą którego uchylona została

uchwała [...] Krajowej Rady Notarialnej z dnia 25 kwietnia 2003 r. w sprawie zakazu

uczestniczenia przez notariuszy w przetargach lub konkursach na czynności notarialne (III SZ 4/03) - zważywszy na to, że w tym ostatnim wypadku przedmiotem

przetargu jest właśnie cena za dokonanie czynności notarialnej.

Tym samym, trafne okazały się podniesione w kasacji zarzuty: po pierwsze naruszenia art. 233 § 1 oraz art. 328 § 2 k.p.c., „poprzez niedokonanie wszechstronnej oceny materiału dowodowego i przekroczenie zasady swobodnej oceny materiału

dowodowego, zebranego przez Prezesa Urzędu w postępowaniu administracyjnym,

w celu ustalenia istnienia antykonkurencyjnego porozumienia polegającego na zamieszczeniu w Kodeksie Etyki Zawodowej Notariusza postanowienia § 26 pkt 2, a

także poprzez brak wskazania w uzasadnieniu przyczyn, dla których Sąd odmówił

mocy dowodowej dowodom zebranym w postępowaniu administracyjnym, co miało

wpływ na wynik postępowania i doprowadziło do naruszenia prawa materialnego”;

oraz po drugie - naruszenia art. 47931 § 3 k.p.c. i art. 11 ust. 1 w związku z art. 67

ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, „przez wydanie orzeczenia zmieniającego decyzję w ten sposób, że oznaczało to umorzenie postępowania administracyjnego, a więc z pominięciem rozstrzygnięcia merytorycznego sprawy, podczas gdy

treść uzasadnienia wyroku wskazuje, iż Sąd de facto nie stwierdził stosowania praktyki ograniczającej konkurencję, co miało wpływ na wynik postępowania.”

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 13 § 1 k.p.c.

orzekł jak w sentencji.