III SK 25/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III SK 25/12

POSTANOWIENIE

Dnia 13 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kwaśniewski

w sprawie z powództwa Rejonowego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji w

T. Spółki Akcyjnej z siedzibą w T.

przeciwko Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów

o naruszenie zbiorowych interesów konsumentów i nałożenie kary pieniężnej,

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 13 grudnia 2012 r.,

na skutek skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 lipca 2011 r.,

1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,

2. zasądza od Rejonowego Przedsiębiorstwa Wodociągów i

Kanalizacji w T. Spółki Akcyjnej z siedzibą w T. na rzecz Prezesa

Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów kwotę 270 zł

(dwieście siedemdziesiąt) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał decyzją z dnia 8

października 2008 r. RKT-62/2008 za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów

w rozumieniu art. 24 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i

konsumentów (Dz.U. nr 50, poz. 331, ze zm., dalej jako ustawa o ochronie

konkurencji i konsumentów) praktykę Rejonowego Przedsiębiorstwa Wodociągów i

Kanalizacji w T. S.A. (powód) polegającą na: 1) naruszeniu § 17 ust. 5

rozporządzenia Ministra Budownictwa w sprawie określenia taryf, wniosku o

zatwierdzenie taryf oraz warunków rozliczeń za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i

zbiorowe

odprowadzanie

ścieków

(Dz.U.

nr

127,

poz.

886,

dalej

jako

rozporządzenie Ministra Budownictwa) poprzez posługiwanie się w treści

zawieranych z konsumentami umów postanowieniem przewidującym, że w

przypadku uwzględnienia reklamacji dotyczących wysokości wystawionej faktury

ewentualna nadpłata podlega zaliczeniu na poczet przyszłych należności, bez

wskazania, że nadpłata może być również zwrócona na wniosek odbiorcy; 2)

stosowanie w treści zawieranych z konsumentami umów o zaopatrzeniu w wodę i

odprowadzaniu ścieków postanowienia wzorca umowy, które zostało wpisane do

rejestru

niedozwolonych

postanowień

umownych

i

dotyczyło

właściwości

miejscowej sądu; 3) pominięcie w treści zawieranych z konsumentami umów o

zaopatrzeniu w wodę i odprowadzenie ścieków, wbrew wymogowi art. 6 ust. 3 pkt 3

ustawy z 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym

odprowadzaniu ścieków (tj. Dz.U. z 2006 r., Nr 123, poz. 858 ze zm., dalej jako

ustawa o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę), postanowień określających prawa i

obowiązki stron umowy dotyczących standardów i terminów udzielania przez

przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne odpowiedzi na wnoszone przez

konsumentów zapytania dotyczące świadczonych usług oraz standardów i

terminów rozpatrywania składanych przez konsumentów reklamacji, a także

wymogów dotyczących ich wnoszenia; 4) niezamieszczenia w treści zwieranych

umów, z naruszeniem art. 6 ust. 3 pkt 4 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę,

postanowień określających uprawnienia przedsiębiorstwa w zakresie wstępu na

teren nieruchomości odbiorcy usług; 5) brak pełnej informacji na temat praw i

obowiązków stron umowy poprzez zaniechanie objęcia treścią postanowień

dotyczących uprawnień odbiorców usług w zakresie możliwości żądania od

dostawcy usług obniżenia należności z tytułu dostarczania wody.

Powód zaskarżył decyzję Prezesa Urzędu odwołaniem w całości. Sąd

Okręgowy wyrokiem z dnia 15 lipca 2010 r., oddalił odwołanie powoda. Wyrok Sądu

pierwszej instancji powód zaskarżył apelacją w całości.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 28 lipca 2011 r., oddalił apelację powoda.

W uzasadnieniu wyroku Sąd drugiej instancji między innymi nie podzielił kwalifikacji

prawnej wskazanej w wyroku Sądu pierwszej instancji, zgodnie z którym o

bezprawności praktyki przesądza w samoistny sposób art. 24 ust. 2 pkt 2 ustawy o

ochronie konkurencji i konsumentów. Zdaniem Sądu drugiej instancji posługiwanie

się przez powoda w treści zawieranych umów postanowieniem, że w przypadku

uwzględnienia reklamacji dotyczącej wysokości wystawionej faktury ewentualna

nadpłata podlega zaliczeniu na poczet przyszłych należności, bez jednoczesnego

wskazania, że może być również zwrócona na wniosek odbiorcy, narusza § 17 ust.

5 rozporządzenia Ministra Budownictwa, a jednocześnie takie zachowanie

naruszało obowiązek udzielenia konsumentowi rzetelnej, prawdziwej i pełnej

informacji. Informacja udzielona konsumentom dezinformowała ich co do zakresu

uprawnień przysługującym im w przypadku nadpłaty.

Za niezasadny Sąd Apelacyjny uznał zarzut naruszenia art. 24 ust. 1 i 2

ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 6 ust. 3 ustawy o

zbiorowym zaopatrzeniu w wodę. Ten ostatni przepis określa jakie postanowienia i

czego dotyczące winna w szczególności zawierać umowa. Aczkolwiek przepis ten

nie precyzuje, jakie prawa i obowiązki powinny być regulowane w umowie,

prawidłowo Sąd Okręgowy uznał, że informacje dotyczące postępowania

reklamacyjnego, trybu udzielania odpowiedzi na zapytanie o świadczonych

usługach oraz postanowienia dotyczące uprawnień odbiorców usług w zakresie

możliwości żądania od dostawcy obniżenia należności z tytułu dostarczania wody o

nieodpowiedniej ilości, mają podstawowe znaczenie dla konsumentów, i jako takie

powinny zostać zawarte w umowie. Tymczasem prawa i obowiązki stron umowy w

tym zakresie nie zostały uregulowane.

Za niezasadny uznał Sąd Apelacyjny zarzut naruszenia art. 24 ust. 1 i 2

ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 6 ust. 3 i 4 ustawy o

zbiorowym zaopatrzeniu w wodę poprzez uznanie, że powód dopuścił się

naruszenia zbiorowych interesów konsumentów niezamieszczając w zawieranych z

konsumentem umowach postanowień określających uprawnienia przedsiębiorstw w

zakresie wstępu na teren nieruchomości odbiorcy usług lub należących do niego

obiektów celem przeprowadzenia czynności, o których mowa w art. 7 ustawy o

zbiorowym zaopatrzeniu w wodę. Brak takich postanowień jest praktyką

naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, gdyż zgodnie z art. 6 ust. 3 i 4

ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę umowa zawiera w szczególności

postanowienia dotyczące procedur i warunków kontroli urządzeń wodociągowych i

urządzeń kanalizacyjnych.

Powód zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną w całości i

wniósł o uchylenie wyroku Sądu drugiej instancji w całości i przekazanie sprawy

temu Sądowi do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie wyroku w

całości Sądu Apelacyjnego i poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji,

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co do istoty

sprawy to jest o niestosowaniu przez powoda praktyki ograniczającej konkurencję.

Wnosząc o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania powód powołał się na

występowanie w sprawie pięciu zagadnień prawnych, wskazując jako takowe

następujące

problemy:

1)

czy

działanie

nienaruszające

norm

prawnych

określających skonkretyzowane nakazy lub zakazy adresowane do przedsiębiorcy,

a jedynie budzące zastrzeżenia z punktu widzenia dobrych obyczajów lub zasad

współżycia społecznego jest działaniem bezprawnym w świetle art. 24 ust. 2 i ust. 2

pkt 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów; 2) czy w świetle art. 24 ust. 1 i

ust. 2 pkt 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, przy założeniu, że

bezprawność obejmuje także naruszenie zasad współżycia społecznego lub

dobrych obyczajów dopuszczalne jest przypisanie bezprawności zachowaniu

przedsiębiorcy naruszającemu te zasady lub obyczaje jedynie wówczas, gdy

obowiązek przestrzegania tych zasad lub obyczajów wynika wprost z przepisu

prawa; 3) czy obowiązki nakładane na przedsiębiorcę na podstawie art. 24 ustawy

o ochronie konkurencji i konsumentów, w szczególności obowiązek udzielania

konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji, wynikający z art. 24 ust. 2

pkt 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, których niespełnienie

zagrożone jest zastosowaniem sankcji karno-administracyjnych lub karnych muszą

wynikać z norm powszechnie obowiązującego prawa konkretyzujących te

obowiązki, czy też mogą podlegać konkretyzacji poprzez orzecznictwo na

podstawie

przepisów

stanowiących

klauzulę

generalną;

4)

czy

stopień

skonkretyzowania obowiązków przedsiębiorcy w art. 6 ust. 3 pkt 3 ustawy o

zbiorowym zaopatrzeniu w wodę jest wystarczający, aby nieuwzględnienie w

umowie konkretnych klauzul określających prawa i obowiązki stron, których

obowiązek zamieszczania w umowie nie wynika expressis verbis z żadnych

przepisów, stanowił podstawę do uznania, że na przedsiębiorcy ciąży obowiązek

ich zamieszczania, czy też, jako swoista klauzula generalna nie może stanowić

podstawy przypisania naruszeniu art. 24 ust. 2 pkt 2 ustawy o ochronie konkurencji

i konsumentów?; 5) czy praktyki ograniczające zbiorowe interesy konsumentów w

rozumieniu art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów obejmują

wyłącznie bezprawne praktyki, które godzą w interesy konsumentów, czy również

praktyki, które tylko potencjalnie mogą zagrażać interesom konsumentów lub które

ze względu na ich charakter nie mogą dotykać interesów konsumentów, jednakże

ze względu na ich obiektywną bezprawność należy uznać, że naruszają te

interesy?

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powoda Prezes Urzędu wniósł o

odmowę przyjęcia jej do rozpoznania i zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej powoda nie ujawnia istotnych

zagadnień prawnych w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.

W świetle utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego dotyczącego tej

przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania zagadnienie prawne

powinno: 1) być sformułowane w oparciu o okoliczności mieszczące się w stanie

faktycznym sprawy wynikającym z dokonanych przez sąd ustaleń (postanowienie

Sądu Najwyższego z 7 czerwca 2001 r., III CZP 33/01, LEX nr 52571); 2) być

przedstawione w sposób ogólny i abstrakcyjny tak, aby umożliwić Sądowi

Najwyższemu udzielenie uniwersalnej odpowiedzi, niesprowadzającej się do samej

subsumcji i rozstrzygnięcia konkretnego sporu (postanowienia Sądu Najwyższego z

15 października 2002 r., III CZP 66/02, LEX nr 57240; z 22 października 2002 r.,

III CZP 64/02 LEX nr 77033 i z 5 grudnia 2008 r., III CZP 119/08, LEX nr 478179);

3) pozostawać w związku z rozpoznawaną sprawą (postanowienia Sądu

Najwyższego z 13 lipca 2007 r., III CSK 180/07, LEX nr 864002 i z 22 listopada

2007 r., I CSK 326/07, LEX nr 560504) i 4) dotyczyć zagadnienia budzącego

rzeczywiście istotne (poważne) wątpliwości. Istotność zagadnienia prawnego

konkretyzuje się zaś w tym, że w danej sprawie występuje zagadnienie prawne

mające znaczenie dla rozwoju prawa i praktyki sądowej.

Odnosząc powyższe wymogi do skargi kasacyjnej powoda Sąd Najwyższy

stwierdza, że podniesione w niej zagadnienia nie pozostają w związku z

założeniami interpretacyjnymi leżącymi u podstaw zaskarżonego wyroku Sądu

drugiej instancji. W konsekwencji ich rozstrzygnięcie jest bezprzedmiotowe dla

ewentualnej,

dokonywanej

w

interesie

publicznym,

oceny

prawidłowości

zastosowanie przepisów prawa przez Sąd drugiej instancji.

Pierwsze

zagadnienie

prawne

podniesione

przez

powoda

dotyczy

rozumienia przesłanki bezprawności na użytek stosowania zakazu praktyk

naruszających zbiorowe interesy konsumentów z art. 24 ustawy o ochronie

konkurencji i konsumentów. Powód jako wymagający rozstrzygnięcia Sądu

Najwyższego wskazuje problem, czy źródłem bezprawności, o której mowa w

art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów jest naruszenie

przepisów określających nakazy lub zakazy działania, czy także zasad współżycia

społecznego.

Zagadnienie

to

nie

pozostaje

w

związku

z

założeniami

interpretacyjnymi zaskarżonego wyroku, ponieważ bezprawność zachowania

powoda wywiedziona została przez Sąd Apelacyjny z naruszenia konkretnych

przepisów powszechnie obowiązującego prawa, to jest art. 6 ust. 3 pkt 3 i 4 ustawy

o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę oraz § 17 ust. 5 rozporządzenia Ministra

Budownictwa. Mając na względzie, że Sąd Apelacyjny nie przypisał powodowi

bezprawności jego zachowania wynikającego z naruszenia dobrych obyczajów lub

zasad współżycia społecznego, rozstrzygnięcie tego problemu jest nieistotne dla

ewentualnej oceny zasadności skargi kasacyjnej powoda.

Bezprzedmiotowość rozstrzygnięcia pierwszego zagadnienia prawnego

rzutuje na ocenę ewentualnej zasadności przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania z uwagi na drugie z podniesionych we wniosku powoda zagadnień.

Zagadnienie to sformułowane zostało bowiem warunkowo, o ile na pierwsze z

zagadnień prawnych udzielona zostanie pozytywna odpowiedź.

Trzecie zagadnienie prawne dotyczy tego, czy art. 24 ust. 2 pkt 2 ustawy o

ochronie konkurencji i konsumentów należy traktować jako przepis konstytuujący

samoistną nazwaną praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, czy też

obowiązki informacyjne muszą wynikać z przepisów powszechnie obowiązującego

prawa, a jeżeli tak, to czy muszą to być przepisy nakładające konkretne obowiązki

informacyjne, czy też obowiązki informacyjne mogą podlegać konkretyzacji w

drodze stosowania przez sądy przepisów zawierających klauzulę generalną, przy

czym dopiero w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

powód odwołuje się do art. 6 ust. 3 pkt 3 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę,

traktując przepis ten jako klauzulę generalną.

Powyższe zagadnienie prawne także oderwane jest od stanowiska

wyrażonego w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Sąd Apelacyjny stwierdził

wyraźnie, że nie podziela stanowiska, zgodnie z którym przepis art. 24 ust. 2 pkt 2

ustawy

o

ochronie

bezprawności

konkurencji

zachowania

i

konsumentów

przedsiębiorcy

samoistnie

odpowiadającego

przesądza

o

przesłankom

zastosowania tego przepisu. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie ma również

mowy o tym, by naruszenie art. 6 ust. 3 pkt 3 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w

wodę potraktowane zostało jako naruszenie ciążących na przedsiębiorcy

obowiązków informacyjnych. Przepis art. 6 ust. 3 pkt 3 ustawy o zbiorowym

zaopatrzeniu w wodę rozstrzyga jedynie stanowczo o tym, jaka ma być minimalna

treść umowy o dostarczanie wody i odprowadzanie ścieków.

Z kolei czwarte zagadnienie prawne dotyczy problemu subsumcyjnego a nie

abstrakcyjnego problemu prawnego. Powód w jego treści domaga się bowiem

udzielania odpowiedzi na pytanie, czy w sytuacji, gdy przepis powszechnie

obowiązującego prawa, taki jak art. 6 ust. 3 pkt 3 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu

w wodę, nakłada na przedsiębiorcę obowiązek zamieszczania w umowach

zawieranych z konsumentami postanowień dotyczących bliżej nie sprecyzowanych

w jego treści praw i obowiązków stron umowy, możliwe jest przypisanie

przedsiębiorcy naruszenia art. 24 ust. 2 pkt 2 ustawy o ochronie konkurencji i

konsumentów. W uzasadnieniu wyroku Sądu drugiej instancji wskazano wyraźnie,

że pominięte przez powoda w postanowienia umowne dotyczyły zagadnień

mających „podstawowe znaczenie dla konsumentów”. W przekonaniu Sądu

Najwyższego brak podstaw do zarzucenia wadliwości takiemu rozumowaniu na tle

stosowanego przez Sąd Apelacyjny art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji

i konsumentów, skoro za sprzeczne z art. 6 ust. 3 pkt 3 ustawy o zbiorowym

zaopatrzeniu w wodę uznano brak zidentyfikowanych i uznanych za kluczowe z

punktu widzenia konsumentów postanowień. Ponadto, naruszenie tego przepisu

stanowiło podstawę do przypisania powodowi bezprawności jego zachowania i

zastosowania zakazu praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, a nie

praktyki opisanej w art. 24 ust. 2 pkt 2 ustawy o ochronie konkurencji i

konsumentów.

Piąte zagadnienie prawne wyartykułowane w skardze kasacyjne powoda

dotyczy kwestii, czy za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów

uznać należy takie zachowania, które rzeczywiście godzą w interesy konsumentów,

czy też czynią to potencjalnie, bądź czy o naruszeniu interesów konsumentów

decyduje

sama

bezprawność

zachowania

przedsiębiorcy.

Tymczasem

w

uzasadnieniu zaskarżonego wyroku w kilku miejscach, w odniesieniu do kolejnych

zarzucanych powodowi praktyk, Sąd Apelacyjny stwierdza, że zachowania powoda

faktycznie godzą w interesy konsumentów (uzasadnienie, s. 18, 20, 21 i 22). Nie

ma zatem potrzeby rozwiązywania w niniejszej sprawie wątpliwości, czy zakresem

zastosowania art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów objęte są

praktyki, które faktycznie (rzeczywiście) naruszają interesy konsumentów, czy też

mogą jedynie potencjalnie wywołać taki skutek.

Uznając, iż powód nie wykazał, że zachodzą określone w art. 3989 § 1 k.p.c.

przyczyny przyjęcia skargi do rozpoznania Sąd Najwyższy, z mocy art. 3989 § 2

k.p.c. postanowił jak w sentencji. Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

kasacyjnego ma swoją podstawę w § 12 ust. 4 pkt 2 w związku z § 14 ust. 3 pkt 1

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z

urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).