III SK 12/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III SK 12/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Halina Kiryło (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jerzy Kwaśniewski

SSN Maciej Pacuda

w sprawie z powództwa E. O. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w S.

przeciwko Prezesowi Urzędu Regulacji Energetyki

o nałożenie kary pieniężnej,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 14 grudnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 3 listopada 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Prezes Urzędu Regulacji Energetyki (Prezes Urzędu) decyzją z dnia 17

października 2008 r. stwierdził, że E. O. Sp. z o.o. w S. (powód) nie wywiązała się

w roku 2006 roku z określonego w art. 9a ust. 8 ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. Prawo energetyczne (jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 89, poz. 625 ze zm., dalej

Prawo

energetyczne)

obowiązku

zakupu

oferowanej

energii

elektrycznej

wytworzonej w skojarzeniu z wytwarzaniem ciepła w przyłączonych do sieci źródła

energii znajdujących się na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej oraz za stwierdzone

naruszenie nałożył karę pieniężną na podstawie art. 56 ust. 1 pkt 1a Prawa

energetycznego w wysokości 438.461,12 zł.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 3 listopada 2011 r. oddalił apelację powoda

od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia

29 listopada 2010 r., oddalającego odwołanie od powyższej decyzji.

Oddalając apelację powoda Sąd Apelacyjny przyjął, że Sąd pierwszej

instancji prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy i uznał, iż powód nie wywiązał się

w 2006 roku z obowiązku określonego w art. 9a ust. 8 ustawy Prawo energetyczne

w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca 2007 r., a w konsekwencji

zasadne było nałożenie na przedsiębiorstwo kary pieniężnej określonej w art. 56

ust. 1a Prawa energetycznego. Sąd drugiej instancji podkreślił, że powód nie

kwestionował wysokości nałożonej na niego kary pieniężnej pod kątem oceny

przesłanek wskazanych w art. 56 ust. 3 i 6 Prawa energetycznego w brzmieniu

obowiązującym do dnia 30 czerwca 2007 r. Sąd Apelacyjny z urzędu poddał

kontroli jedynie prawidłowość jej wymierzenia w kontekście zmian wprowadzonych

z dniem 1 lipca 2007 r. Sąd drugiej instancji zauważył, że zasadą jest, iż w

przypadku zmiany ustawy w zakresie w jakim przewiduje ona karę pieniężną,

stosować należy ustawę względniejszą dla przedsiębiorstwa energetycznego. Sąd

Okręgowy wskazał jednak prawidłowo, że z uwagi na elementy wchodzące w skład

matematycznego wzoru na obliczenie wysokości kary w oparciu o art. 56 ust. 1 pkt

1a oraz ust. 2a pkt 3 Prawa energetycznego w nowym brzmieniu nie można

porównać wprost wysokości kar naliczonych według każdego z tych dwóch

przepisów. Z tego względu Sąd Apelacyjny przyjął sposób kontroli względności

wskazany w uzasadnieniu wyroku SN z dnia 12 kwietnia 2011 r., III SK 46/10. Z

wyliczenia przedstawionego przez Prezesa Urzędu w piśmie z dnia 4 października

2011 r. wynikało jednak, że kara pieniężna ustalona w sposób wskazany przez Sąd

Najwyższy w powołanym wyroku znacznie przekraczałaby karę wymierzoną przez

Prezesa Urzędu w niniejszej sprawie. Prawidłowość tego wyliczenia nie była przez

powoda kwestionowana. Ograniczył się on do zaproponowania innego sposobu

wyliczenia kary pieniężnej, który nie może mieć zastosowania w niniejszej sprawie,

ponieważ w 2006 r. uwzględniana przy ustalaniu wysokości kary instytucja opłaty

zastępczej jeszcze nie funkcjonowała.

Powód zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną w całości,

wnosząc o jego uchylenie i zmianę poprzez obniżenie kary pieniężnej do kwoty

199.055,22 zł oraz zasądzenie od Prezesa Urzędu na rzecz powoda kosztów

procesu, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Zaskarżonemu wyrokowi powód zarzucił naruszenie art. 9a ust. 8 oraz art.

56 ust. 1 pkt 1a Prawa energetycznego w brzmieniu sprzed wejścia w życie ustawy

z dnia 12 stycznia 2007 r. o zmianie ustawy Prawo energetyczne, ustawy Prawa

ochrony środowiska oraz ustawy o systemie oceny zgodności (Dz.U. Nr 21, poz.

124, dalej jako ustawa z 12 stycznia 2007 r.,) przez błędne zastosowanie do

obliczenia wysokości kary pieniężnej zamiast wzoru wskazanego do jej określenia

na podstawie art. 9a ust. 8 oraz art. 56 ust. 1 pkt 1a Prawa energetycznego w

brzmieniu po wejściu w życie ustawy z dnia 12 stycznia 2007 r., a także naruszenie

art. 9a ust. 8 oraz art. 56 ust. 1 pkt 1a Prawa energetycznego w brzmieniu po

wejściu w życie ustawy z dnia 12 stycznia 2007 r., poprzez jego niezastosowanie

jako przepisu prawa obowiązującego w dacie wydania decyzji w sprawie nałożenia

na powoda kary pieniężnej przez Prezesa Urzędu, to jest w dniu 17 października

2008 r. i w dacie orzekania w przedmiocie tej kary przez sąd meriti.

W uzasadnieniu podstaw skargi powód podnosi, że Prezes Urzędu nałożył

na niego zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją karę pieniężną w wysokości

438.461,12 zł bez podstawy prawnej. Zmiana Prawa energetycznego w zakresie

obowiązku zakupu energii wytworzonej w skojarzeniu z wytwarzaniem ciepła i

sankcji za jego niewykonanie nastąpiła z dniem 1 lipca 2007 r. Natomiast Prezes

Urzędu wszczął postępowanie w sprawie nałożenia na powoda kary pieniężnej po

wejściu w życie tych przepisów, lecz błędnie nałożył na powoda karę na podstawie

przepisów, które nie obowiązywały w dacie wydania przedmiotowej decyzji. Prezes

Urzędu powinien, zdaniem powoda, stosować przepisy obowiązujące w dniu

wydania decyzji. Powołując się na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada

2009 r., III SZP 2/09 powód podnosi, że w niniejszej sprawie należało zastosować

przepisy względniejsze dla przedsiębiorstwa, na które Prezes Urzędu nakłada karę

pieniężną. W ocenie powoda, sposób wyliczenia kary pieniężnej przewidziany

wzorem określonym w art. 56 ust. 2 pkt 3 Prawa energetycznego w brzmieniu

obowiązującym od 1 lipca 2007 r. należało zastosować w okolicznościach niniejszej

sprawy w drodze analogii. Powód podnosi, że ustawodawca ustalił od 1 lipca

2007 r. nowy wzór obliczanie kary za niewywiązanie się z obowiązku art. 9a ust. 8

Prawa energetycznego. Określił, że minimalna wysokość kary ma stanowić 130%

kwoty, jaką przedsiębiorstwo wydatkowałoby, gdyby spełniało w całości obowiązek

poprzez uiszczenie opłaty zastępczej. Zastosowanie wzoru na obliczenie kary

pieniężnej obowiązującego od 1 lipca 2007 r. oznaczałoby zaś, że kara wymierzona

powodowi powinna wynosić 199.055,22 zł. Taka kara jest zaś względniejsza dla

powoda w porównaniu do kary wymierzonej przez Prezesa Urzędu w oparciu o

przepisy w brzmieniu aktualnym z 2006 roku.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Skarga kasacyjna powoda ma uzasadnione podstawy.

Na wstępie należy przypomnieć, że Prezes Urzędu decyzją, od której w

niniejszej sprawie wniesiono odwołanie, nałożył na powoda karę pieniężną na

podstawie art. 56 ust. 1 pkt 1a w związku z art. 56 ust. 2a pkt 3 Prawa

energetycznego za niewywiązanie się w 2006 r. z obowiązku określonego w art. 9a

ust. 8 Prawa energetycznego. W zaskarżonej w niniejszej sprawie decyzji Prezes

Urzędu wyjaśnił, że powód wykonał sprzedaż energii elektrycznej obiorcom

końcowym na poziomie 56.837,190 MWh. Udział energii czerwonej, jaki powód

powinien uzyskać w sprzedaży energii odbiorcom końcowym, powinien w tej

sytuacji wynieść 8.525,579 MWh. Ciążącego na nim w 2006 roku obowiązku powód

nie wykonał w ogóle, to znaczny nie zakupił ani jednej MWh energii czerwonej. Za

stwierdzone naruszenie Prezes Urzędu nałożył na powoda karę pieniężną, której

wysokość została ustalona na poziomie minimalnym.

Wysokość kary pieniężnej nałożonej na powoda w niniejszej sprawie nie

została podważona w postępowaniu sądowym, jako że Sądy obu instancji uznały, iż

jest ona determinowana przez zastosowanie przez Prezesa Urzędu wzoru

przyjętego przez ustawodawcę do jej obliczenia w art. 56 ust. 2a pkt 3 Prawa

energetycznego w brzmieniu sprzed 1 lipca 2007 r. Skarga kasacyjna powoda

zmierza zaś do podważenia wyroku Sądu Apelacyjnego w zakresie, w jakim jako

podstawę dla obliczenia kary pieniężnej nałożonej na powoda Sąd ten zastosował

art. 56 ust. 2a pkt 3 Prawa energetycznego w brzmieniu sprzed 1 lipca 2007 r.

zamiast art. 56 ust. 2a pkt 3 Prawa energetycznego w brzmieniu od 1 lipca 2007 r.

W kwestii tej Sąd Najwyższy wypowiedział się częściowo w odpowiedzi na

pytanie prawne Sądu Apelacyjnego. W uchwale SN z dnia 6 listopada 2009 r.,

III SZP 2/09 ( OSNP 2010, nr 7 – 8, poz. 105) przyjęto, że „przepis art. 56 ust. 1 pkt

1a w związku z art. 9a ust. 8 ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. - Prawo

energetyczne w brzmieniu sprzed wejścia w życie przepisów ustawy z dnia 12

stycznia 2007 r. o zmianie ustawy Prawo energetyczne oraz ustawy Prawo ochrony

środowiska i ustawy o systemie oceny zgodności (Dz.U. Nr 21, poz. 124) stosuje

się do oceny wykonania w 2006 r. przez przedsiębiorstwo energetyczne obowiązku

zakupu energii elektrycznej wytworzonej w skojarzeniu z wytwarzaniem ciepła w

przyłączonych

do

sieci

źródłach

energii

znajdujących

się

na

terytorium

Rzeczypospolitej Polskiej, nawet jeżeli postępowanie w tej sprawie zostało

wszczęte przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki po wejściu w życie ustawy z

dnia 12 stycznia 2007 r. Jednakże art. 56 ust. 1 pkt 1a ustawy - Prawo

energetyczne w nowym brzmieniu stosuje się, jeżeli wysokość kary pieniężnej

przewidzianej

w

tym

przepisie

jest

względniejsza

dla

przedsiębiorstwa

energetycznego”. Z przedmiotowej uchwały wynika, że aczkolwiek wypełnienie

obowiązku zakupu energii czerwonej w 2006 r. ocenia się według przepisów w

brzmieniu sprzed 1 lipca 2007 r., samo nakładanie na przedsiębiorstwa

energetyczne kar pieniężnych za jego niewykonanie powinno odbywać się na

podstawie przepisów Prawa energetycznego w takim brzmieniu, które jest

korzystniejsze dla przedsiębiorstwa energetycznego.

Jak wyjaśniono w uzasadnieniu przedmiotowej uchwały Sądu Najwyższego,

której stanowisko obecny skład w pełni podziela, powstałe w praktyce orzeczniczej

Sądu Okręgowego oraz Sądu Apelacyjnego wątpliwości co do podstawy prawnej

decyzji Prezesa Urzędu nakładających kary pieniężne na przedsiębiorstwa

energetyczne za niewykonanie w 2006 r. obowiązku zakupu energii czerwonej,

wyniknęły ze swoistego nadmiaru regulacji dotyczących obowiązywania rationae

temporis nowelizacji Prawa energetycznego dokonanej ustawą z dnia 12 stycznia

2007 r.

Wskazane w uzasadnieniu przedmiotowej uchwały mankamenty przepisów

intertemporalnych wywołują w niniejszej sprawie następujące reperkusje. W braku

przepisu

intertemporalnego

nakazującego

stosować

przepisy

Prawa

energetycznego odnoszące się do wysokości kary pieniężnej za naruszenie

obowiązku zakupu energii czerwonej w brzmieniu z 2006 roku w sprawach z

odwołania od decyzji Prezesa Urzędu wydanych w 2008 r. (a zatem po wejściu w

życie ustawy z dnia 12 stycznia 2007 r.), ogólne zasady prawa funkcjonujące w

demokratycznym państwie prawa nakazują przyjąć założenie, zgodnie z którym

wobec karanego podmiotu (w tym przypadku przedsiębiorstwa energetycznego)

należy stosować przepisy Prawa energetycznego w takim brzmieniu, które z punktu

widzenia interesów majątkowych karanego przedsiębiorstwa energetycznego będą

dla niego korzystniejsze. Z orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego wynika

bowiem wyraźnie, że „powszechnie akceptowane standardy odnoszące się do

prawa karnego” znajdują zastosowanie nie tylko w obszarze prawa karnego, ale

także do „wszystkich przepisów o charakterze represyjnym, a więc wszystkich

przepisów, których celem jest poddanie obywatela jakiejś formie ukarania”

(orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 marca 1994 r., sygn. akt U 7/93,

OTK 1994, nr 1, poz. 5; z dnia 26 kwietnia 1995 r., sygn. akt K 11/94, OTK 1995, nr

1, poz. 12; z dnia 3 listopada 2004 r., sygn. akt K 18/03, OTK ZU 2004, nr 10, poz.

103).

Oznacza to konieczność zestawienia wysokości minimalnej kary pieniężnej

nałożonej na przedsiębiorstwo energetyczne takie jak powód na podstawie art. 56

ust. 2a pkt 3 Prawa energetycznego w brzmieniu sprzed 1 lipca 2007 r. z

wysokością kary pieniężnej, jaka zostałaby nałożona na podstawie przepisu art. 56

ust. 2a pkt 3 Prawa energetycznego w brzmieniu od 1 lipca 2007 r.

Zastosowany w niniejszej sprawie przez Sąd drugiej instancji przepis art. 56

ust. 2a pkt 3 Prawa energetycznego w brzmieniu sprzed 1 lipca 2007 r. stanowił, że

minimalna kara pieniężna (Ks) za nieprzestrzegania obowiązku, o którym mowa w

art. 9a ust. 8 Prawa energetycznego obliczana jest według wzoru „C s x (Eo - Ez)”,

gdzie 1) „Cs” oznacza „średnią cenę sprzedaży energii elektrycznej w poprzednim

roku kalendarzowym”; 2) Eo oznacza ilość oferowanej do zakupu energii

elektrycznej wytworzonej w skojarzeniu z wytwarzaniem ciepła, wynikającą z

obowiązku zakupu w danym roku, wyrażoną w MWh, zaś 3) E z oznacza ilość

zakupionej energii elektrycznej wytworzonej w skojarzeniu z wytwarzaniem ciepła w

danym roku, wyrażoną w MWh. W piśmie procesowym z dnia 4 października

2011 r. (k. 211) Prezes Urzędu wyjaśnił, że nałożył na powoda karę pieniężną w

wysokości 438.461,12 zł, obliczoną według tego wzoru, uwzględniając średnią cenę

sprzedaży energii elektrycznej w poprzednim roku kalendarzowym (136,19 zł/MWh

w 2005 r.), ilość oferowanej do zakupu energii elektrycznej wytworzonej w

skojarzeniu z wywarzaniem ciepła, wynikającej z obowiązku zakupu w danym

rynku, która pomimo zaoferowania powodowi nie została sprzedana przez

wytwórcę (3.219,481 MWh) oraz ilość zakupionej przez powoda energii elektrycznej

wytworzonej w skojarzeniu z wytworzeniem ciepła w 2006 roku (0 MWh).

W uzasadnieniu podstaw skargi kasacyjnej powód podnosi, że zastosowanie

w niniejszej sprawie powinien znaleźć wzór na obliczanie kary pieniężnej z art. 56

ust. 2a pkt 3 Prawa energetycznego w brzmieniu obowiązującym od 1 lipca 2007 r.

Zgodnie z tym przepisem, za niewykonanie obowiązku, o którym mowa w

art. 9a ust. 8 Prawa energetycznego Prezes Urzędu wymierza karę pieniężną w

minimalnej wysokości (KS ) zgodnie z następującym wzorem: „1,3 x (OZK - OZZK)”,

gdzie symbol OZK oznacza „opłatę zastępczą, obliczoną zgodnie z art. 9a ust. 8a

Prawa energetycznego”, a symbol OZZK oznacza „uiszczoną opłatę zastępczą”.

Kara odpowiada zatem powiększonej o mnożnik 1,3 różnicy między należną opłatą

zastępczą, a opłatą zastępczą, jaką uiściło przedsiębiorstwo energetyczne, na

którym ciąży obowiązek z art. 9a ust. 8 Prawa energetycznego.

Przepis art. 56 ust. 2a pkt 3 Prawa energetycznego w brzmieniu sprzed 1

lipca 2007 r. oraz w brzmieniu od 1 lipca 2007 r. różni się w zakresie zmiennych

branych pod uwagę przy obliczaniu wysokości minimalnej kary pieniężnej. Jak

wyjaśniono w uchwale SN III SZP 2/09, zmiany te wynikają z modyfikacji sposobu

dokumentacji

realizacji

przez

przedsiębiorstwa

energetyczne

obowiązków

wynikających z polityki państwa polegającej na promowaniu energii czerwonej. Nie

wpływają jednak na istotę przedmiotowego obowiązku. Podczas gdy do 1 lipca

2007 r. przedsiębiorstwa energetyczne zobowiązane były kupować energię

czerwoną, od 1 lipca 2007 r. zobowiązane są uzyskiwać papiery wartościowe

(świadectwa pochodzenia z kogeneracji, o których stanowi art. 9a ust. 8 pkt 1

Prawa energetycznego) wydawane w związku z wytworzeniem energii czerwonej,

ewentualnie – zamiast przedmiotowych papierów wartościowych - uiszczać

specjalną opłatę (art. 9a ust. 8 pkt 2 Prawa energetycznego).

Wzór obliczania tej specjalnej opłaty, zwanej opłatą zastępczą w rozumieniu

art. 9a ust. 8 pkt 2 Prawa energetycznego, zawarty został w art. 9a ust. 8a tej

ustawy. Opłata ta stanowi w uproszczeniu iloczyn dwóch zmiennych: jednostkowej

opłaty zastępczej stanowiącej ułamek wyrażonej w złotych za 1 MWh średniej ceny

sprzedaży energii elektrycznej na rynku konkurencyjnym, o której mowa w art. 23

ust. 2 pkt 18 lit. B Prawa energetycznego oraz ilości energii elektrycznej równej

różnicy między ilością energii elektrycznej z kogeneracji wynikającą z obowiązku

przedstawienia do umorzenia świadectw pochodzenia energii z kogeneracji

opiewających na % określony udział w sprzedaży energii elektrycznej ogółem a

ilością energii, na którą opiewały świadectwa pochodzenia energii z kogeneracji

rzeczywiście umorzone na rzecz przedsiębiorstw energetycznych zobowiązanych

do ich przedkładania celem umorzenia. W myśl obowiązujących od dnia 1 lipca

2007 r. przepisów, na drugą ze zmiennych opłaty zastępczej z art. 9a ust. 8 pkt 2

Prawa energetycznego składa się taka ilość energii elektrycznej, na którą

przedsiębiorstwo energetyczne winno było przedstawić do umorzenia świadectwa

pochodzenia energii z kogeneracji, lecz obowiązku tego nie wykonało. Oznacza to,

że gdyby nie doszło do wprowadzenia instytucji świadectw pochodzenia energii z

kogeneracji, a w konsekwencji do zmiany art. 9a ust. 8a Prawa energetycznego, do

którego to przepisu odsyła od 1 lipca 2007 r przepis art. 56 ust. 2 pkt 3 Prawa

energetycznego, podstawą do naliczenia opłaty zastępczej stanowiłaby ilość energii

elektrycznej

z

kogeneracji,

jaką

przedsiębiorstwo

energetyczne

byłoby

zobowiązane nabyć celem całkowitego wykonania ciążącego na nim obowiązku,

pomniejszona o ilość energii elektrycznej z kogeneracji, jaką przedsiębiorstwo

energetyczne nabyło.

W tych okolicznościach, mając na względzie orzecznictwo Trybunału

Konstytucyjnego oraz wskazane w uchwale SN III SZP 2/09 niedostatki przepisów

intertemporalnych, możliwe jest w przekonaniu Sądu Najwyższego zastosowanie

art. 56 ust. 2 pkt 3 Prawa energetycznego w brzmieniu od 1 lipca 2007 r. do

ustalenia kary pieniężnej za naruszenie przez przedsiębiorstwo energetyczne

obowiązku, o którym mowa w art. 9a ust. 8 Prawa energetycznego w brzmieniu

obowiązującym w 2006 r. Sąd Najwyższy w dwóch postanowieniach z 2012 r.

(postanowienia z 27 września 2012 r., III SK 8/12 oraz z 26 listopada 2012 r., III SK

18/12) odmówił przyjęcia do rozpoznania skarg kasacyjnych Prezesa Urzędu od

wyroków Sądu Apelacyjnego opartych na założeniu, zgodnie z którym w sprawach

tego rodzaju jak niniejsza wysokość kary pieniężnej za niewykonanie w 2006 roku

obowiązku zakupu energii czerwonej powinna być wyliczana w oparciu o wzór

matematyczny znajdujący się obecnie w art. 56 ust. 2a pkt 3 Prawa

energetycznego przy określeniu jednostkowej opłaty zastępczej, o której mowa w

art. 9a ust. 8a Prawa energetycznego za okres najbliższy rokowi 2006, tj. za drugie

półrocze 2007 r. W obu przypadkach w ocenie Sądu Apelacyjnego taka metoda jest

metodą prawidłową do ustalenia wysokości kary pieniężnej, pozwalającą na

zastosowanie

wobec

przedsiębiorstwa

energetycznego

przepisów

ustawy

względniejszej, zgodnie z zapatrywaniami prawnymi wyrażonymi w uzasadnieniu

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 2 listopada 2009 r., III SZP 2/09.

Mając powyższe na względzie, z mocy art. 39815 § 1 k.p.c. uchylono wyrok w

zaskarżonej części i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu. O kosztach postępowania orzeczono stosownie do art. 108 § 2

k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c.