III RN 7/01 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III RN 7/01

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 września 2001 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Andrzej Wróbel (przewodniczący)

SSN

Katarzyna Gonera

SSN Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca)

Protokolant Anna Maszkowska

z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Waldemara Grudzieckiego

w sprawie ze skargi S. Spółki Akcyjnej w B.

na decyzję Prezesa Głównego Urzędu Ceł

z dnia 26 marca 1999 r. Nr (…)

w przedmiocie wymiaru cła

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w dniu 17 września 2001 r.

rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości (…)

od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego

z dnia 13 czerwca 2000 r., sygn. akt V SA (…)

uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę.

Uzasadnienie:

Dyrektor Urzędu Celnego w T. przekazał w dniu 2 grudnia 1994 r.

Dyrektorowi Urzędu Celnego w W. towar celny (jaja kurze) przewożony pod osłoną

karnetu TIR celem dokonania odprawy celnej ostatecznej. Posiadaczem karnetu był

białoruski przewoźnik -S. w B., który zobowiązał się do dostarczenia towaru w ciągu

7 dni do wskazanego w karnecie TIR urzędu celnego odbiorczego. Zgodnie z listem

przewozowym CMR odbiorcą towaru była firma „P.” w P.

Dyrektor Urzędu Celnego w W. ustalił, że powyższy towar celny nie został w

terminie dostarczony do urzędu celnego odbiorczego i w związku z tym wszczął z

urzędu postępowanie celne. Dyrektor Urzędu Celnego w W. decyzją z dnia 31

października 1995 r. wymierzył należności celne od powyższego towaru i wezwał do

ich uiszczenia posiadacza karnetu TIR. Organ celny ustalił, że odbiorca towaru (firma

P.) nie istnieje oraz że potwierdzenie dostarczenia towaru do Urzędu Celnego w W.

zostało sfałszowane.

Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 4 marca 1998 r. V SA (…)

uchylił decyzję organu celnego drugiej instancji utrzymującej w mocy zaskarżoną

odwołaniem posiadacza karnetu TIR powyższą decyzję.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Prezes Głównego Urzędu Ceł decyzją z

dnia 26 marca 1999 r. utrzymał w mocy decyzję organu celnego pierwszej instancji.

Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 13 czerwca 2000 r. uchylił

zaskarżoną przez „S.” w B. powyższą decyzję Prezesa Głównego Urzędu Ceł z dnia

26 marca 1999 r. W ocenie Sądu stanowisko organu odwoławczego, że

niewykonanie przez przewoźnika wynikającego z przepisów art. 8, 11, 21, 28 i 36

Konwencji

celnej

dotyczącej

międzynarodowego

przewozu

towarów

z

zastosowaniem karnetów TIR (Dz.U. z 1984 r. Nr 17, poz. 76) oraz z art. 42 Prawa

celnego

obowiązku

dostarczenia

towaru

do

urzędu

celnego

odbiorczego

(docelowego) i przedstawienia karnetu TIR w celu jego zwolnienia, stanowi

naruszenie przepisów Konwencji i daje podstawę do obciążenia posiadacza karnetu

TIR należnościami za towar celny, nie znajduje oparcia w powołanych przepisach

prawa. Stanowiska tego nie uzasadniają w szczególności przepisy art. 8 i 11

Konwencji TIR, gdyż nie dotyczą one uiszczenia należności celnych przez

przewoźnika, lecz przez stowarzyszenie poręczające, ani też pozostałe przepisy tej

Konwencji. W związku z tym naruszenie przez przewoźnika obowiązku dostarczenia

towaru do wskazanego urzędu celnego musi być oceniane według przepisów Prawa

celnego. W ocenie Sądu z przepisów art. 4 ust. 1, art. 23 ust. 2, art. 24, art. 42 i art.

45 ust. 5 Prawa celnego wynika, że obowiązek zapłaty należności celnych spoczywa

wyłącznie na podmiocie dokonującym obrotu towarowego z zagranicą, nie zaś na

przewoźniku. Sąd powołał się na taki pogląd wyrażony w uzasadnieniu wyroku z dnia

23 stycznia 1998 r. V SA 2786/96. W wyroku tym wskazał na konieczność

przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego w celu ustalenia, czy

w stanie faktycznym sprawy przewoźnik przekształcił się w podmiot dokonujący

obrotu towarowego z zagranicą na własny rachunek i we własnym imieniu ( art. 2 pkt

6 Prawa celnego). Przekształcenie takie nie mogło nastąpić wyłącznie w wyniku

niewykonania przez przewoźnika obowiązku dostarczenia towaru do urzędu celnego

wskazanego w dokumencie przewozowym (art. 42 Prawa celnego), gdyż

niewykonanie tego obowiązku uprawniało organy celne jedynie do pobrania opłaty

manipulacyjnej dodatkowej, nie stanowiło natomiast podstawy do obciążenia

skarżącego obowiązkiem zapłaty należności celnych. W ocenie Sądu konieczne jest

ustalenie, czy przewoźnik działał na własny rachunek i we własnym imieniu jak

podmiot dokonujący obrotu towarowego z zagranicą, czy też ustalono faktycznego

odbiorcę towaru, któremu w rozpatrywanej sprawie może być przypisany przymiot

importera i obowiązek zapłaty należności celnych. Jeżeli przewoźnik postąpił

wprawdzie wbrew obowiązkom określonym w art. 42 Prawa celnego, lecz towar celny

dostarczył importerowi, to trudno mu przypisać działanie na własny rachunek i we

własnym imieniu.

Minister Sprawiedliwości w rewizji nadzwyczajnej od powyższego wyroku

zarzucił rażące naruszenie art. 22 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o

Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz.U. Nr 74, poz. 368 ze zm.) w związku z art.

2 pkt 6 i art. 42 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. – Prawo celne (jednolity tekst: Dz.U.

z 1994 r. Nr 71, poz. 312 ze zm.) oraz art. 28 i 36 Konwencji TIR i wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi.

W ocenie Ministra Sprawiedliwości przewozy pod osłoną karnetu TIR

korzystają z uprzywilejowanej procedury co nakłada na ich posiadaczy obowiązki w

zakresie ścisłego przestrzegania przepisów Konwencji TIR. Wskazana konwencja nie

przewiduje możliwości obciążenia należnościami celnymi innych podmiotów, niż

posiadaczy karnetu TIR. Nie jest zatem możliwe, przy przewozie pod osłoną karnetu

TIR, kierowanie decyzji administracyjnych dotyczących wymiaru cła, do innych

podmiotów niż posiadacz karnetu TIR. Minister Sprawiedliwości jest zdania, że

naruszenie przez przewoźnika będącego posiadaczem Karnetu TIR obowiązku

dostarczenia towaru celnego do wskazanego urzędu celnego odbiorczego w

wyznaczonym terminie skutkuje uznaniem tego przewoźnika za podmiot dokonujący

obrotu towarowego z zagranicą w rozumieniu art. 2 pkt 6 Prawa celnego, ze

wszystkimi konsekwencjami, w tym z wymierzeniem należności celnych. Konwencja

TIR dopuszcza możliwość zwolnienia z należności celnych ( art. 41), jednakże żaden

z wymienionych w Konwencji przypadków nie występuje w niniejszej sprawie.

Niesporne jest, że skarżący, który przewoził towar korzystając z osłony karnetu TIR,

był obowiązany dostarczyć towar do Urzędu celnego w W., ponieważ tak wynikało z

manifestu karnetu TIR. Towar nie został jednak dostarczony do tego Urzędu celnego,

lecz przywieziony został do miejscowości Kolonia Pogroszew, gdzie nastąpiło jego

wyładowanie i przekazanie odbiorcy. Odbiorcą okazała się nieistniejąca firma „Jarex”.

Tym samym skarżący naruszył obowiązki celne wynikające z art. 42 Prawa celnego i

art. 28 Konwencji, co w myśl art. 36 tej Konwencji naraziło go na sankcje

przewidziane przez polskie ustawodawstwo. Tymi sankcjami nie może być jednak

opłata manipulacyjna dodatkowa, gdyż ta w myśl art. 70 ust. 3 Prawa celnego

pobierana jest od przewoźnika w sytuacji, gdy towar został dostarczony do urzędu

celnego przeznaczenia, tyle że z uchybieniem terminu określonego dla tej czynności.

Naruszenie przez przewodnika wymienionych wyżej przepisów powoduje, że

należności celne stają się wymagalne, a organy administracji celnej mają pełne

podstawy prawne i faktyczne do uznania go za podmiot dokonujący obrotu

towarowego z zagranicą. W ocenie Ministra Sprawiedliwości przewodnik przewożący

towar pod osłoną karnetu TIR jest odpowiedzialny za dostarczenie towaru do urzędu

celnego, a zatem jest to odpowiedzialność za skutek, nie zaś odpowiedzialność

oparta na zasadzie winy. Odpowiada on za dostarczenie towaru do urzędu celnego i

przedstawienie go wraz z dokumentami bez względu na to czy zaniechał wykonania

tego obowiązku świadomie czy tez nieświadomie i w rezultacie przyczynił się do

wprowadzenia towaru na polski obszar celny w sposób nielegalny.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadnicze okoliczności faktyczne istotne dla rozstrzygnięcia sprawy są

niesporne. Dyrektor Urzędu Celnego w T. przekazał w dniu 2 grudnia 1994 r.

Dyrektorowi Urzędu Celnego w W. towar celny (jaja kurze) przewożony pod osłoną

karnetu TIR celem dokonania odprawy celnej ostatecznej. Posiadaczem karnetu był

białoruski przewoźnik -S. w B., który zobowiązał się do dostarczenia towaru w ciągu

7 dni do wskazanego w karnecie TIR urzędu celnego odbiorczego. Zgodnie z listem

przewozowym CMR odbiorcą towaru miała być firma „P.” w P. Powyższy towar celny

nie został w terminie dostarczony do urzędu celnego odbiorczego, lecz przekazany

nieznanemu odbiorcy. Ustalono, że potwierdzenie dostarczenia towaru do Urzędu

Celnego w W. zostało sfałszowane.

W rozpoznawanej sprawie jest sporne, czy podmiot przewożący towar, który

nie wykonuje określonego postanowieniem organu celnego obowiązku dostarczenia

towaru do urzędu celnego wskazanego w tym postanowieniu oraz w terminie w nim

określonym,

jest

obowiązany

do

uiszczenia

należności

celnych

z

tytułu

wprowadzenia tego towaru na polski obszar celny.

Przede wszystkim należy podkreślić, że zgodnie z przepisem art. 42 Prawa

celnego osoba przewożąca towar celny przekazany w związku z przekazaniem

sprawy, o którym mowa w art. 45 ust. 5, jest obowiązana dostarczyć go do urzędu

celnego wskazanego w dokumencie przekazowym. Powyższy przepis jest zatem

adresowany do każdego podmiotu, który przewozi towar celny w związku z

przekazaniem sprawy na podstawie art. 45 ust. 5 Prawa celnego. Podmiotem takim

może być podmiot dokonujący obrotu towarowego z zagranicą ( art. 40 ust. 1 Prawa

celnego), przewoźnik lub spedytor ( art. 40 ust. 2) czy inny podmiot wprowadzający

towar na polski obszar celny ( art. 40 ust. 3). Z tego punktu widzenia dla istoty

obowiązku określonego w przepisie art. 42 Prawa celnego jest zatem bez znaczenia,

który z wyżej wymienionych podmiotów jest osobą przewożącą towar w rozumieniu

tego przepisu, bowiem taką osobą jest każdy, kto przewozi towar celny do urzędu

celnego w związku z przekazaniem sprawy na podstawie art. 45 ust. 5 Prawa

celnego.

Należy również podkreślić, że z wykładni systemowej przepisu art. 40 w

związku z art. 42 Prawa celnego wynika, że osoba przewożąca towar w związku z

postanowieniem o przekazaniu sprawy na podstawie art. 45 ust. 5 Prawa celnego

jest osobą wprowadzającą towar na polski obszar celny. Podmiot dokonujący obrotu

towarowego z zagranicą wprowadza towar na polski obszar celny w ten sposób, że

dostarcza ten towar do granicznego miejsca odpraw celnych i zgłasza go do odprawy

celnej (art. 40 ust. 1), zaś przewoźnik lub spedytor poprzez dostarczenie towaru do

granicznego miejsca odpraw celnych oraz przedstawienie organowi celnemu

dokumentów dotyczących tych towarów. Z treści przepisu art. 40 ust. 3 Prawa

celnego wynika jednoznacznie, że powyższe przypadki są traktowane jako

wprowadzenie towaru na polski obszar celny.

Wymaga rozważenia, jakie są prawne skutki niewykonania przez podmiot

przewożący towar celny obowiązku dostarczenia towaru do urzędu celnego

wskazanego w postanowieniu wydanym na podstawie art. 45 ust. 5 Prawa celnego.

Nie jest trafny pogląd Sądu, że niewykonanie tego obowiązku uprawnia jedynie

organ celny do pobrania opłaty manipulacyjnej dodatkowej. Zgodnie bowiem z

przepisem art. 70 ust. 2 pkt 3 Prawa celnego opłatę manipulacyjną dodatkową

pobiera się między innymi za niewykonanie w terminie obowiązku celnego, o którym

mowa w art. 42 Prawa celnego. Przepis art. 70 ust. 2 pkt 3 Prawa celnego ma zatem

zastosowanie w sytuacji, gdy osoba przewożąca towar celny dostarczyła ten towar

do wskazanego urzędu celnego, lecz uczyniła to z przekroczeniem terminu

określonego w postanowieniu o przekazaniu. Sankcji w postaci opłaty manipulacyjnej

dodatkowej nie stosuje się, gdy osoba ta nie dostarczyła towaru celnego do

wskazanego urzędu celnego, lecz jak w rozpoznawanej sprawie przekazała towar

celny nieznanemu odbiorcy.

Z przedstawionego wyżej stanu prawnego i faktycznego sprawy wynika

jednoznacznie, że skarżący nie wykonał obowiązku dostarczenia towaru celnego do

wskazanego urzędu celnego, czym naruszył przepis art. 42 w związku z art. 45 ust. 5

Prawa celnego i że wprowadził ten towar na polski obszar celny. Powstaje w związku

z tym zagadnienie, czy organy celne powinny w takiej sytuacji podjąć wszelkie

niezbędne czynności celem ustalenia, czy w stanie faktycznym sprawy podmiot

przewożący towar przekształcił się w podmiot dokonujący obrotu towarowego z

zagranicą na własny rachunek i we własnym imieniu, jak tego wymaga Sąd, czy też

niewykonanie obowiązku określonego w art. 42 Prawa celnego uprawnia organy

celne do wymierzenia należności celnych za towar celny nie dostarczony do

wskazanego urzędu celnego.

Sąd Najwyższy krytycznie odnosi się do konstrukcji przekształcenia się

podmiotu przewożącego towar w rozumieniu art. 42 Prawa celnego w podmiot

dokonujący obrotu towarowego z zagranicą w rozumieniu art. 2 pkt 6 Prawa celnego.

Niewykonanie

wynikających

z

Prawa

celnego

obowiązków

przez

podmiot

przewożący towar stanowi bowiem podstawę do podjęcia przez organy celne

przewidzianych tym Prawem decyzji, nie skutkuje zaś powstaniem nowego podmiotu,

którego odpowiedzialność byłaby kształtowana w oparciu o inne zasady i przesłanki

niż odpowiedzialność podmiotu przewożącego towar. W rozpoznawanej sprawie

skarżący poprzez niewykonanie ciążącego na nim obowiązku nie stał się podmiotem

dokonującym obrotu towarowego z zagranicą, na którym ciąży obowiązek uiszczenia

należności celnych za towar celny niedostarczony do wskazanego urzędu celnego,

lecz jest podmiotem przewożącym towar obowiązanym do zapłaty należności

celnych z tego powodu, że wskutek niewykonania tego obowiązku i przekazania

towaru nieznanemu odbiorcy wprowadził towar celny na polski obszar celny (art. 40

ust. 3), ściślej – przywiózł z zagranicy towar, co zgodnie z art. 4 ust. 1 podlega cłu.

Skarżący nie wykonując obowiązku nałożonego na podstawie art. 45 ust. 5 w

związku z art. 42 Prawa celnego naruszył równocześnie przepis art. 28 konwencji

celnej dotyczącej międzynarodowego przewozu towarów z zastosowaniem karnetów

TIR, sporządzonej 14.11.1975 r. w Genewie (opublikowanej w Dz. U. z 1984 r. Nr 17,

poz. 76) stanowiącego, że po przybyciu ładunku do docelowego urzędu celnego i

pod warunkiem, że towary będą następnie poddane innej procedurze celnej lub

dokonana zostanie ich odprawa ostateczna, karnet TIR zostanie niezwłocznie

zwolniony. Zgodnie zaś z przepisem art. 36 powyższej konwencji każde naruszenie

postanowień niniejszej konwencji narazi naruszającego w państwie, w którym

naruszenie zostało dokonane, na sankcje przewidziane przez ustawodawstwo tego

państwa. Zapłata cła należnego za towar celny niedostarczony do urzędu celnego

docelowego przez posiadacza karnetu TIR jest w świetle prawa polskiego sankcją za

naruszenie obowiązków celnych w rozumieniu powyższego przepisu konwencji. W

angielskim tekście konwencji używa się bowiem sformułowania „the penalties”, które

obejmuje nie tylko kary w rozumieniu prawa karnego, lecz także zapłatę sumy

pieniężnej z tytułu niewykonania obowiązków.

Biorąc powyższe pod rozwagę Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.