III RN 33/02 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 7 marca 2003 r.

III RN 33/02

1. Sąd może w konkretnej sprawie pominąć normę prawną aktu podustawowego niezgodnego z Konstytucją i wydać rozstrzygnięcie wyłącznie na

podstawie Konstytucji i ustawy.

2. Przepis § 18 ust. 1 pkt 1 w związku z § 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra

Finansów z dnia 16 grudnia 1998 r. w sprawie podatku akcyzowego (Dz.U. Nr

157, poz. 1035 ze zm.), wydanego na podstawie art. 35 ust. 4 ustawy z dnia 8

stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym

(Dz.U. Nr 11, poz. 50 ze zm.), był sprzeczny z art. 217 Konstytucji RP.

Przewodniczący SSN Jerzy Kwaśniewski, Sędziowie SN: Andrzej Wasilewski

(sprawozdawca), Andrzej Wróbel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 marca 2003 r. sprawy

ze skargi Macieja J., Leszka S., Krzysztofa S., Waldemara S., Romualda M. wspólników Spółki Cywilnej „W.” na decyzję Izby Skarbowej w Z.G. z dnia 30 października

2000 r. [...] w przedmiocie podatku akcyzowego za lipiec 1999 r., na skutek rewizji

nadzwyczajnej Rzecznika Praw Obywatelskich od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 22 czerwca 2001 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu-Ośrodkowi Zamiejscowemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Urząd Skarbowy w N.S. decyzją z dnia 30 czerwca 2000 r. określił Spółce Cywilnej „W.” - Maciej J., Leszek S., Krzysztof S., Waldemar S., Romuald M. z siedzibą

w M. (nazywanej nadal: Spółką) zobowiązanie podatkowe w podatku akcyzowym za

lipiec 1999 r. w kwocie 94.651 zł oraz zaległość w podatku akcyzowym w wysokości

94. 651 zł, a także kwotę odsetek za zwłokę, które na dzień wydania decyzji wynosiły

32.098,40 zł. W uzasadnieniu tej decyzji Urząd Skarbowy stwierdził, iż w wyniku

przeprowadzonej kontroli ustalono, że Spółka w lipcu 1999 r. dokonała zakupu oleju

napędowego o symbolu SWW 0242-222 przeznaczonego do silników nisko- i średnioobrotowych, po czym olej ten wlewany był do zbiorników i mieszany z olejem o

symbolu SWW 0242-221 przeznaczonym do silników szybkoobrotowych i traktowany

jako jeden asortyment w sprzedaży, pomimo że w owym czasie olej opałowy o

symbolu SWW 0242-222 był zwolniony z podatku akcyzowego, a olej napędowy o

symbolu SWW 0242-221 był opodatkowany podatkiem akcyzowym, zgodnie z § 18

ust. 1 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 16 grudnia 1998 r. w sprawie podatku akcyzowego (Dz.U. Nr 157, poz. 1035 ze zm. - powoływanego nadal jako: rozporządzenie Ministra Finansów z 1998 r.). W tej sytuacji, Spółka stała się podatnikiem

podatku akcyzowego od ilości sprzedanego oleju napędowego w wyniku przekwalifikowania produktów naftowych. Następnie, Izba Skarbowa w Z.G. decyzją z dnia 30

października 2000 r. utrzymała w mocy zaskarżoną przez Spółkę decyzję organu

podatkowego pierwszej instancji. Z kolei Naczelny Sąd Administracyjny-Ośrodek

Zamiejscowy w Poznaniu wyrokiem z dnia 22 czerwca 2001 r. [...] oddalił skargę

Spółki na powyższą decyzję Izby Skarbowej, podzielając w pełni zasadność tego

rozstrzygnięcia organów podatkowych.

Rzecznik Praw Obywatelskich pismem z dnia 26 lutego 2002 r. [...] wniósł rewizję nadzwyczajną od powyższego wyroku Naczelnego Sądu AdministracyjnegoOśrodka Zamiejscowego w Poznaniu z dnia 22 czerwca 2001 r. [...], zarzucając mu:

po pierwsze - rażące naruszenie art. 34 ust. 1, art. 35 ust. 4 oraz art. 36 ust. 1 i ust. 3

ustawy z dnia 8 stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym (Dz.U. Nr 11, poz. 50 ze zm.) w związku z błędną wykładnią § 18 ust. 1 pkt 6

rozporządzenia Ministra Finansów z 1998 r., które obowiązywało w dacie określenia

zobowiązania podatkowego; oraz po drugie - rażące naruszenie prawa: „przez przyjęcie, że towar zwolniony od podatku akcyzowego na mocy wymienionych przepisów

prawa podlega temu podatkowi, a także naruszenie przepisów postępowania przez

rażące przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów przez zastosowanie

rozszerzonej interpretacji przepisów prawa podatkowego (art. 393 1 pkt 2 k.p.c.)”. W

uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej Rzecznik Praw Obywatelskich podniósł w

szczególności, że: „olej napędowy o symbolu SWW 0242-221 obciążony był podatkiem akcyzowym. Z kolei olej napędowy o symbolu SWW 0242-222 był wolny od podatku (załącznik nr 1 - poz. 1 rub. 3 pkt. 6 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia

16 grudnia 1998 r. w sprawie podatku akcyzowego). Nie był zatem w okresie prowa-

dzonej kontroli, tj. w lipcu 1999 r. towarem podlegającym opodatkowaniu. Zgodnie z

§ 18 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia podatnikami są również osoby fizyczne, jednostki

organizacyjne nie mające osobowości prawnej oraz osoby prawne dokonujące sprzedaży wyrobów akcyzowanych podlegających opodatkowaniu tym podatkiem, od których nie zapłacono podatku akcyzowego. Tak więc, jedynie produkty podlegające

opodatkowaniu, od których nie zapłacono podatku akcyzowego na wcześniejszym

etapie obrotu, powinny być objęte obowiązkiem podatkowym. Dopiero bowiem obowiązek podatkowy wynikający z wyraźnych przepisów prawa mógł spowodować

skonkretyzowanie osoby podatnika. (...) obowiązku podatkowego nie można domniemywać, jak to uczyniły organy skarbowe, a następnie Naczelny Sąd Administracyjny. Przyjęty przez NSA w zaskarżonym wyroku obowiązek podatkowy nie wynika

w żaden sposób z treści art. 34 ust. 1 i art. 34 ust. 5 ustawy o podatku od towarów i

usług oraz o podatku akcyzowym. Dlatego nadinterpretacja przepisów prawa stanowi

rażące naruszenie prawa przez naruszenie konstytucyjnej zasady praworządności

(art. 7 Konstytucji RP). W okresie, w którym kontrolowana była skarżąca Spółka, brak

było regulacji, która stanowiłaby, iż sprzedaż nawet oleju nie będącego olejem do

silników szybkoobrotowych przez dystrybutory zmienia jego przeznaczenie i powoduje powstanie obowiązku akcyzowego. Dopiero w rozporządzeniu Ministra Finansów z dnia 15 grudnia 1999 r. w sprawie podatku akcyzowego (Dz.U. Nr 105, poz.

1197) wypełniono tę lukę prawną wprowadzając przepis § 5 ust. 1a i 2. Przepis ten

został następnie zmieniony rozporządzeniem Ministra Finansów z dnia 22 grudnia

2000 r. Reasumując, w przedmiotowej sprawie obciążenie podatkiem akcyzowym

skarżącej nastąpiło na podstawie przepisu, który został wprowadzony do rozporządzenia już po zakończeniu kontroli podatkowej w siedzibie skarżącej”. Równocześnie, Rzecznik Praw Obywatelskich podniósł w tym kontekście, że art. 35 ust. 4

ustawy o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym upoważniał wprawdzie Ministra Finansów do określenia w drodze rozporządzenia „przypadków, gdy

podatnikami akcyzy są osoby lub jednostki inne niż producent lub importer wyrobów

akcyzowych”, ale w świetle art. 217 Konstytucji RP, która weszła w życie z dniem 17

października 1997 r., obowiązywała już „bezwzględna wyłączność ustawy dla nakładania podatków i nie może pojawić się w tej materii żadna regulacja podustawowa”.

W konsekwencji, Rzecznik Praw Obywatelskich wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu - Ośrodkowi

Zamiejscowemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Paragraf 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 16 grudnia 1998 r.

w sprawie podatku akcyzowego, w wersji obowiązującej w dacie podejmowania

przez organy podatkowe rozstrzygnięć w rozpoznawanej sprawie, które następnie

zostały utrzymane w mocy zaskarżonym rewizją nadzwyczajną wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego-Ośrodka Zamiejscowego w Poznaniu z dnia 22 czerwca

2001 r. [...], stanowił, że: „stawki podatku akcyzowego określone w poz. 1 załącznika

nr 1 do rozporządzenia mają zastosowanie również do sprzedaży olejów silnikowych

wytwarzanych w kraju w drodze mieszania i przeklasyfikowania produktów naftowych”, przy czym w załączniku nr 1 do tego rozporządzenia pozycja 1. obejmuje paliwa, pośród których wymienione są między innymi także „oleje napędowe do silników szybkoobrotowych, z wyjątkiem olejów do silników okrętowych” (symbol SWW

0242-22). Równocześnie § 18 ust. 1 pkt 1 tego rozporządzenia stanowił, że: „podatnikami podatku akcyzowego są również osoby fizyczne, jednostki organizacyjne nie

mające osobowości prawnej oraz osoby prawne: 1) wytwarzające paliwa silnikowe w

drodze mieszania i przeklasyfikowania produktów naftowych”. Dlatego, mając na

uwadze dokonane w rozpoznawanej sprawie niesporne ustalenia faktyczne, a w

szczególności okoliczność, że zakupiony przez Spółkę olej napędowy do silników

nisko- i średnioobrotowych o symbolu SWW 0242-222, który w owym czasie zwolniony był od podatku akcyzowego, był przez nią wprowadzany do sprzedaży po

uprzednim zmieszaniu z objętym w owym czasie podatkiem akcyzowym olejem napędowym do silników szybkoobrotowych o symbolu SWW 0242-221, Naczelny Sąd

Administracyjny w zaskarżonym wyroku trafnie stwierdził, że organy podatkowe prawidłowo ustaliły, iż w tej sytuacji Spółka zobowiązana była do odprowadzenia podatku akcyzowego od wprowadzonego do sprzedaży paliwa, powstałego „w kraju w

drodze mieszania” obu wymienionych wyżej gatunków oleju napędowego.

Jednakże, podejmując rozstrzygnięcie w rozpoznawanej sprawie Sąd Najwyższy, musiał rozważyć podniesiony w uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej zarzut niekonstytucyjności podstawy prawnej zaskarżonych decyzji organów podatkowych, a w

szczególności to, że:

Po pierwsze, art. 217 Konstytucji RP stanowi expressis verbis, że: „nakładanie

podatków, innych danin publicznych, określanie podmiotów, przedmiotów opodatko-

wania i stawek podatkowych następuje w drodze ustawy”. Wynika stąd, że w art. 217

w związku z art. 84 Konstytucji RP (ten ostatni przepis stanowi, że: „każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków, określonych w ustawie”) sformułowana została w sposób kategoryczny zasada „wyłączności

regulacji ustawowej” w odniesieniu do wszystkich konstytutywnych elementów

konstrukcji prawnej stosunku prawnopodatkowego, które w tym ujęciu obejmują

określenie: podmiotu oraz przedmiotu opodatkowania, stawek podatkowych, zasad

przyznawania ulg i umorzeń oraz kategorii podmiotów zwolnionych od podatku.

Wprawdzie art. 217 Konstytucji RP wszedł w życie z dniem 17 października 1997 r.,

jednak należy stanąć na stanowisku, że wyrażona w tym przepisie konstytucyjnoprawna dyrektywa „wyłączności ustawowej” w odniesieniu do określenia istotnych

elementów konstrukcyjnych obowiązku podatkowego, stanowiąca jedną z konsekwencji konstytucyjnej zasady demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP), obowiązywała także wcześniej, pod rządami uprzednio obowiązującej ustawy

konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym (Dz.U. Nr 84, poz. 426 ze zm.) i utrzymanego przez nią w mocy art. 1

Konstytucji z dnia 22 lipca 1952 r., który stanowił, że Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości

społecznej.

Po drugie, wprawdzie art. 35 ust. 1 ustawy o podatku od towarów i usług oraz

o podatku akcyzowym stanowił, że: „obowiązek podatkowy w akcyzie ciąży na producencie oraz importerze wyrobów akcyzowych”, jednakże w art. 35 ust. 4 tej ustawy

(w brzmieniu obowiązującym w 1999 r., czyli w czasie, gdy podejmowane były rozstrzygnięcia przez organy podatkowe w rozpoznawanej sprawie) sformułowane zostało upoważnienie ustawowe, wedle którego: „Minister Finansów określi, w drodze

rozporządzenia, przypadki, gdy podatnikami akcyzy są osoby lub jednostki inne niż

producent lub importer wyrobów akcyzowych” i właśnie w wykonaniu między innymi

tego (obok innych przepisów tej ustawy: art. 6 ust. 10 pkt 2 - w kwestii „momentu powstania obowiązku podatkowego”; art. 32 ust. 5 - w kwestii „wystawiania rachunków

uproszczonych”; art. 36 ust. 5 - w kwestii określenia „innej podstawy opodatkowania

akcyzą podatników innych niż producenci i importerzy”; art. 37 ust. 2 - ust. 4 - w kwestii „obniżek stawek akcyzy oraz zwolnień niektórych wyrobów od akcyzy”; art. 38

ust. 2 - w kwestii „określenia szczegółowych warunków zwrotu akcyzy, jej płatności,

uprawnień płatników, zasad jej poboru oraz momentu powstania obowiązku akcyzowego”; art. 47 - w kwestii „zwolnień od podatku akcyzowego i warunków ich stosowania”) upoważnienia ustawowego Minister Finansów wydał powyższe rozporządzenie w sprawie podatku akcyzowego z 1998 r., mocą którego obowiązkiem podatkowym w zakresie akcyzy obciążył także inne podmioty - „osoby fizyczne, jednostki

organizacyjne nie posiadające osobowości prawnej oraz osoby prawne: 1) wytwarzające paliwa silnikowe w drodze mieszania i przeklasyfikowania produktów naftowych”. Oznacza to, że doszło w tym wypadku do rażącego naruszenia art. 217 Konstytucji RP i to w dwójnasób - naprzód przez samego ustawodawcę, który sformułował w art. 35 ust. 4 ustawy o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym

(a także w szeregu dalszych wymienionych wyżej przepisach tej ustawy) normę (lub

normy) upoważniającą organ władzy wykonawczej do uregulowania w drodze rozporządzenia materii prawnej, konstytucyjnie zastrzeżonej do wyłącznej kompetencji

władzy ustawodawczej; a w konsekwencji, także przez Ministra Finansów, który wydał rozporządzenie wykonawcze, wprawdzie - formalnie rzecz biorąc - oparte na

upoważnieniu ustawowym, ale jednak w swej treści oczywiście sprzeczne z dyspozycją art. 217 Konstytucji RP - w danym wypadku chodzi w szczególności o § 18 ust. 1

pkt 1 w związku z § 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra Finansów w sprawie podatku

akcyzowego z 1998 r. (por. na ten temat także pkt. 2 - pkt. 4 uzasadnienia wyroku

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 marca 2002 r., P 7/00 - OTK z 2002 r. nr 2 poz.

13).

Po trzecie, zgodnie z art. 178 ust. 1 Konstytucji RP, sędziowie w sprawowaniu

wymiaru sprawiedliwości są związani tylko Konstytucją oraz ustawami. Oznacza to,

że w sytuacji, gdy sąd orzekający w konkretnej sprawie podnosi zarzut niezgodności

podustawowego aktu normatywnego (np. rozporządzenia) z Konstytucją, to w konsekwencji może on w tej sprawie (ad casum) samodzielnie zdecydować o pominięciu

określonej normy prawnej (norm) tego aktu podustawowego przy podejmowaniu

swego rozstrzygnięcia, które w takim wypadku wydaje wyłącznie na podstawie przepisów Konstytucji i ustawy. Taka sytuacja zaistniała właśnie w rozpoznawanej sprawie, w której Sąd Najwyższy podjął rozstrzygnięcie w sprawie wyłącznie w oparciu o

art. 35 ust. 1 w związku z art. 34 ust. 1 ustawy o podatku od towarów i usług oraz o

podatku akcyzowym, z pominięciem natomiast § 18 ust. 1 pkt 1 w związku z § 2 ust.

1 rozporządzenia Ministra Finansów w sprawie podatku akcyzowego z 1998 r., które

uznał za oczywiście sprzeczne z art. 217 Konstytucji RP.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 236 ust. 2

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz.

483) oraz art. 39313 § 1 k.p.c. w związku z art.10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o

zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 43, poz.189 ze zm.) orzekł jak w sentencji.