III RN 10/01 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III RN 10/01

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 września 2001 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Andrzej Wróbel (przewodniczący)

SSN Katarzyna Gonera (sprawozdawca)

SSN Jerzy Kwaśniewski

z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Waldemara Grudzieckiego

w sprawie ze skargi „S.” Spółki Akcyjnej w B.

na decyzję Prezesa Głównego Urzędu Ceł w W.

z dnia 13 sierpnia 1999 r. Nr (…)

w przedmiocie wymiaru cła

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w dniu 17 września 2001 r.

rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości (…)

od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w (…)

z dnia 15 maja 2000 r., sygn. akt V SA (…)

uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę.

Uzasadnienie.

Dyrektor Urzędu Celnego w W. decyzją z dnia 31 października 1995 r., Nr

(…), wymierzył przedsiębiorstwu przewozowemu „S.” Spółce Akcyjnej z siedzibą w B.

na Białorusi należności celne wraz z podatkiem importowym w kwocie 24.895,90

złotych ciążące na przewożonym towarze w postaci świeżych jaj kurzych i wezwał

przewoźnika do ich uiszczenia. Swoją decyzję uzasadnił tym, że w dniu 6 listopada

1994 r. Dyrektor Urzędu Celnego w Terespolu przekazał Dyrektorowi Urzędu

Celnego w W. towar celny w postaci świeżych jaj kurzych, przewożony pod osłoną

karnetu TIR, celem dokonania odprawy celnej ostatecznej. Posiadaczem karnetu TIR

był białoruski przewoźnik, „S.” SA z siedzibą w B., który zobowiązał się do

dostarczenia w określonym terminie towaru do wskazanego w karnecie TIR urzędu

celnego odbiorczego. Odbiorcą towaru według listu przewozowego CMR było polskie

przedsiębiorstwo „J.” W związku z tym, że towar określony w karnecie TIR nie został

dostarczony do wyznaczonego urzędu celnego odbiorczego we wskazanym terminie,

Dyrektor Urzędu Celnego w W. wszczął z urzędu postępowanie celne, w wyniku

którego ustalił, że przedsiębiorstwo „J.” nie istnieje oraz że potwierdzenie

dostarczenia towaru do Urzędu Celnego w W. zostało sfałszowane. Uznając, że

towar został wprowadzony na polski obszar celny w wyniku naruszenia postanowień

Konwencji TIR oraz w sposób niezgodny z przepisami polskiego prawa celnego,

Dyrektor Urzędu Celnego w W. wydał zaskarżoną decyzję.

Po rozpatrzeniu odwołania wniesionego przez „S.” SA w B., jako przewoźnika i

posiadacza karnetu TIR, Prezes Głównego Urzędu Ceł decyzją z dnia 7 listopada

1996 r., Nr (…), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję organu administracji celnej

pierwszej instancji.

W wyniku rozpoznania skargi „S.” SA od decyzji organu odwoławczego

Naczelny Sąd Administracyjny w W. wyrokiem z dnia 10 grudnia 1997 r., V SA (…),

uchylił decyzję Prezesa Głównego Urzędu Ceł jako wydaną z naruszeniem

przepisów postępowania i nakazał dokonanie stosownych ustaleń faktycznych, w

szczególności w oparciu o materiał dowodowy zgromadzony w postępowaniu karnym

prowadzonym przez prokuraturę.

Po ponownym rozpatrzeniu odwołania od decyzji organu pierwszej instancji

organ odwoławczy decyzją z dnia 13 sierpnia 1999 r., Nr DOK-IV-w051-60/98/249,

utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję Dyrektora Urzędu Celnego w W. z dnia 31

października 1995 r. Jako podstawę prawną nowej decyzji Prezes Głównego Urzędu

Ceł powołał przepisy: art. 4 ust. 1, art. 23 ust. 2, art. 24, art. 42 i art. 45 ust. 5 ustawy

z dnia 28 grudnia 1989 r. – Prawo celne (tekst jednolity: Dz. U. z 1994 r. Nr 71, poz.

312 ze zm.; powoływanej w dalszym ciągu jako: Prawo celne) oraz art. 8, art. 11, art.

21, art. 28 i art. 36 Konwencji celnej dotyczącej międzynarodowego przewozu z

zastosowaniem karnetów TIR (Konwencji TIR) sporządzonej w Genewie w dniu 14

listopada 1975 r. (Dz. U. z 1984 r., Nr 17, poz. 76, powoływanej w dalszym ciągu

jako: Konwencja TIR). Decyzję swoją uzasadnił tym, że przewoźnik nie dopełnił

podstawowego obowiązku celnego, jakim było dostarczenie towaru do docelowego

urzędu celnego. Niewykonanie tego obowiązku, a więc wprowadzenie towaru do

obrotu na polskim obszarze celnym w sposób niezgodny z art. 24 Prawa celnego,

skutkuje – na podstawie powołanych przepisów Konwencji TIR – obowiązkiem

uiszczenia należności celnych przez przewoźnika, który w takim przypadku jest

traktowany jak osoba, która na własny rachunek i we własnym imieniu wprowadziła

towar na polski obszar celny z pominięciem kontroli celnej.

Wyrokiem z dnia 15 maja 2000 r., V SA (…), Naczelny Sąd Administracyjny

uchylił decyzję Prezesa Głównego Urzędu Ceł w W. z dnia 13 sierpnia 1999 r. w

przedmiocie wymiaru cła. Sąd stwierdził, że przepisy Konwencji TIR nie stanowią

samoistnej podstawy do obciążenia przewoźnika obowiązkiem zapłaty należności

celnych w sytuacji, gdy naruszył on jej postanowienia, zaś przepisy Prawa celnego

powołane w podstawie prawnej zaskarżonej decyzji także nie dają organom celnym

uprawnienia do obciążenia należnościami celnymi przewoźnika. Powołane przez

organ odwoławczy art. 8 i art. 11 Konwencji TIR nie dotyczą uiszczenia należności

celnych przez przewoźnika, lecz przez stowarzyszenie poręczające. Obowiązek

zapłaty należności celnych spoczywa wyłącznie na podmiocie dokonującym obrotu

towarowego z zagranicą (art. 4 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 6 Prawa celnego), a

takim podmiotem nie jest przewoźnik. W przypadku niewykonania obowiązku

dostarczenia towaru do wskazanego urzędu celnego organy administracji celnej

mogą nałożyć nań jedynie opłatę manipulacyjną dodatkową (art. 70 ust. 2 pkt 3

Prawa celnego). Przekształcenie przewoźnika w podmiot dokonujący obrotu

towarowego z zagranicą na własny rachunek i we własnym imieniu (art. 2 pkt 6

Prawa celnego) nie mogło nastąpić wyłącznie w wyniku niewykonania przezeń

obowiązku dostarczenia towaru do urzędu celnego wskazanego w dokumencie

przekazowym (art. 42 Prawa celnego). Sąd podniósł, że organ odwoławczy nie

przeprowadził postępowania dowodowego w zakresie wskazanym w wyroku NSA z

10 grudnia 1997 r., V SA (…), co uzasadnia zarzut, że zaskarżona decyzja wydana

została z naruszeniem przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik

sprawy (art. 7 i art. 77 § 1 KPA), przy czym zarzut ten dotyczy przede wszystkim

niewykorzystania

przez

organy

administracji

celnej

wyników

postępowania

dowodowego zebranego w postępowaniu przygotowawczym (karnym) prowadzonym

przez Prokuraturę Rejonową w B. w sprawie 2 Ds (…) w celu ustalenia, kto był

faktycznym odbiorcą towaru, któremu można przypisać przymiot importera i

obowiązek zapłaty należności celnych. Jeżeli przewoźnik postąpił wprawdzie wbrew

obowiązkom określonym w art. 42 Prawa celnego, lecz towar celny dostarczył

importerowi, który go odebrał, to nie sposób przypisać mu działania na własny

rachunek i we własnym imieniu.

Rewizję nadzwyczajną od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w W. z

15 maja 2000 r. wniósł Minister Sprawiedliwości. Wyrokowi temu zarzucił rażące

naruszenie art. 22 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie

Administracyjnym (Dz. U. Nr 74, poz. 368 ze zm.) w związku z art. 2 pkt 6 i art. 42

ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. – Prawo celne (jednolity tekst: Dz. U. z 1994 r., Nr

71,

poz.

ze

zm.)

oraz

art.

i

Konwencji

celnej

dotyczącej

międzynarodowego przewozu towarów z zastosowaniem karnetów TIR (Konwencji

TIR) sporządzonej w Genewie dnia 14 listopada 1975 r. (Dz. U. z 1984 r., Nr 17, poz.

76 ze zm.), wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi.

W uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej Minister Sprawiedliwości podniósł, że

przewozy pod osłoną karnetu TIR korzystają z uprzywilejowanej procedury celnej, co

nakłada na posiadaczy tych karnetów określone obowiązki w zakresie ścisłego

przestrzegania przepisów Konwencji TIR. Konwencja ta nie przewiduje możliwości

obciążenia należnościami celnymi innych podmiotów, niż posiadaczy karnetu TIR,

niemożliwe jest zatem przy przewozie pod osłoną karnetu TIR skierowanie decyzji

administracyjnych dotyczących wymiaru cła do innych podmiotów niż posiadacz

karnetu TIR. W razie wydania przez dyrektora urzędu celnego postanowienia o

przekazaniu sprawy do odprawy celnej ostatecznej, na posiadaczu karnetu TIR ciąży

obowiązek

dostarczenia

towaru

celnego

do

wskazanego

urzędu

celnego

odbiorczego w wyznaczonym terminie. Naruszenie tego obowiązku skutkuje

uznaniem przewoźnika będącego posiadaczem karnetu TIR za podmiot dokonujący

obrotu towarowego z zagranicą w rozumieniu art. 2 pkt 6 Prawa celnego, ze

wszystkimi tego konsekwencjami, w tym wymierzeniem mu należności celnych. W

określonych przypadkach Konwencja TIR dopuszcza możliwość zwolnienia od

należności celnych. Zgodnie z jej art. 41 przyznane zostanie zwolnienie od zapłaty

normalnie wymaganych należności, jeżeli towary wymienione w manifeście karnetu

TIR zaginęły lub zostały bezpowrotnie zagubione na skutek wypadku lub siły wyższej

albo gdy nastąpił naturalny ich ubytek. Żaden z tych przypadków nie występuje w

rozpoznawanej sprawie. Poza sporem jest, że skarżąca „S.” SA, która przewoziła

towar korzystając z osłony karnetu TIR, obowiązana była dostarczyć ten towar do

Urzędu Celnego w W., czego jednak nie uczyniła. Towar został przywieziony do

miejscowości K., gmina O., gdzie nastąpiło jego wyładowanie i przekazanie

nieustalonemu odbiorcy, którym miało być według listu przewozowego CMR

przedsiębiorstwo „J.”, jednak - jak się okazało – podmiot taki nie istnieje (takie

ustalenia zostały dokonane w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym przez

prokuraturę). Przewoźnik naruszył obowiązki celne wynikające z art. 42 Prawa

celnego oraz art. 28 Konwencji TIR, co w myśl art. 36 tej Konwencji naraziło go na

sankcje przewidziane przez polskie ustawodawstwo. Tymi sankcjami nie może być –

wbrew stanowisku Naczelnego Sądu Administracyjnego – obciążenie go opłatą

manipulacyjną dodatkową, która - zgodnie z treścią art. 70 ust. 2 pkt 3 Prawa

celnego - pobierana jest od przewoźnika w sytuacji, gdy towar został przez niego

dostarczony do urzędu celnego docelowego z uchybieniem terminu, a nie wówczas,

gdy nie został dostarczony w ogóle. Naruszenie przez przewoźnika art. 42 Prawa

celnego powoduje, że należności celne od przewożonego przezeń towaru stają się

wymagalne, a organy administracji celnej mają podstawy faktyczne i prawne do

uznania go za podmiot dokonujący obrotu towarowego z zagranicą (art. 2 pkt 6

Prawa

celnego).

Zdaniem

Ministra

Sprawiedliwości

akceptacja

stanowiska

Naczelnego Sądu Administracyjnego zaprezentowanego w zaskarżonym rewizją

nadzwyczajną wyroku, zgodnie z którym przewoźnika można obciążyć należnościami

celnymi jedynie w przypadku udowodnienia mu przez organy celne, że świadomie (z

własnej woli) przekształcił się w podmiot dokonujący obrotu towarowego z zagranicą,

prowadziłaby do sytuacji, w której w razie nieudowodnienia mu tego rodzaju

„przekształcenia” organy celne nie mogłyby domagać się uiszczenia należnych od

przewoźnika opłat i podatków przywozowych lub wywozowych przez stowarzyszenie

poręczające. Przewoźnik przewożący towar pod osłoną karnetu TIR jest bowiem

odpowiedzialny za dostarczenie towaru do urzędu celnego, jest to przy tym

odpowiedzialność za skutek, nie zaś odpowiedzialność oparta na zasadzie winy.

Odpowiada on za dostarczenie towaru do urzędu celnego i przedstawienie go wraz z

dokumentami do odprawy celnej i bez względu na to, czy zaniechał wykonania tego

obowiązku świadomie czy też nieświadomie, podlega obciążeniu należnościami

celnymi, gdyż w rezultacie przyczynił się do wprowadzenia towaru na polski obszar

celny w sposób nielegalny.

W odpowiedzi na rewizję nadzwyczajną skarżąca „S. S.A. w B. wniosła o jej

oddalenie, akcentując poprawność wnioskowania zaprezentowanego przez Naczelny

Sąd Administracyjny w zaskarżonym wyroku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadnicze okoliczności faktyczne istotne dla rozstrzygnięcia sprawy są

niesporne. Dyrektor Urzędu Celnego w Terespolu przekazał w dniu 6 listopada 1994

r. Dyrektorowi Urzędu Celnego w W. towar celny (jaja kurze) przewożony pod osłoną

karnetu TIR celem dokonania odprawy celnej ostatecznej. Posiadaczem karnetu był

białoruski przewoźnik „S.” SA w B., który zobowiązał się do dostarczenia towaru w

ciągu 7 dni do wskazanego w karnecie TIR urzędu celnego odbiorczego. Zgodnie z

listem przewozowym CMR odbiorcą towaru było polskie przedsiębiorstwo ”J.”

Powyższy towar celny nie został w terminie dostarczony do urzędu celnego

odbiorczego, lecz przywieziono go do miejscowości K., gdzie nastąpiło jego

wyładowanie i przekazanie nieustalonemu odbiorcy. Ustalono, że przedsiębiorstwo

wpisane jako odbiorca towaru w liście przewozowym nie istnieje, a potwierdzenie

dostarczenia towaru do Urzędu Celnego w W. zostało sfałszowane.

W rozpoznawanej sprawie jest sporne, czy osoba przewożąca towar, która

nie wykonuje określonego postanowieniem organu celnego obowiązku dostarczenia

towaru do urzędu celnego wskazanego w tym postanowieniu oraz w terminie w nim

określonym,

jest

obowiązana

do

uiszczenia

należności

celnych

z

tytułu

wprowadzenia tego towaru na polski obszar celny.

Przede wszystkim należy podkreślić, że zgodnie z art. 42 Prawa celnego,

osoba przewożąca towar celny przekazany w związku z przekazaniem sprawy, o

którym mowa w art. 45 ust. 5, jest obowiązana dostarczyć go do urzędu celnego

wskazanego w dokumencie przekazowym. Z kolei zgodnie z art. 45 ust. 5 dyrektor

urzędu celnego może na wniosek strony lub z urzędu przekazać sprawę do

rozpatrzenia dyrektorowi innego urzędu celnego, jeżeli wymaga tego interes strony

lub ważne względy służbowe. Przepis art. 42 Prawa celnego jest adresowany do

każdego podmiotu, który przewozi towar celny w związku z przekazaniem sprawy na

podstawie art. 45 ust. 5 Prawa celnego. Podmiotem takim może być podmiot

dokonujący obrotu towarowego z zagranicą (art. 40 ust. 1 Prawa celnego),

przewoźnik lub spedytor (art. 40 ust. 2) lub inny podmiot wprowadzający towar na

polski obszar celny (art. 40 ust. 3). Z tego punktu widzenia dla istoty obowiązku

określonego w art. 42 Prawa celnego jest zatem bez znaczenia, który z wyżej

wymienionych podmiotów jest osobą przewożącą towar w rozumieniu tego przepisu,

bowiem taką osobą jest każdy, kto przewozi towar celny do urzędu celnego w

związku z przekazaniem sprawy na podstawie art. 45 ust. 5 Prawa celnego.

Z wykładni systemowej przepisu art. 40 w związku z art. 42 Prawa celnego

wynika, że osoba przewożąca towar w związku z postanowieniem o przekazaniu

sprawy na podstawie art. 45 ust. 5 Prawa celnego jest osobą wprowadzającą towar

na polski obszar celny. Podmiot dokonujący obrotu towarowego z zagranicą

wprowadza towar na polski obszar celny w ten sposób, że dostarcza ten towar do

granicznego miejsca odpraw celnych i zgłasza go do odprawy celnej (art. 40 ust. 1),

zaś przewoźnik lub spedytor poprzez dostarczenie towaru do granicznego miejsca

odpraw celnych oraz przedstawienie organowi celnemu dokumentów dotyczących

tego towaru. Z treści przepisu art. 40 ust. 3 Prawa celnego wynika jednoznacznie, że

powyższe przypadki są traktowane jako wprowadzenie towaru na polski obszar

celny.

Wymaga z kolei rozważenia, jakie są skutki prawne niewykonania przez

podmiot przewożący towar celny obowiązku dostarczenia towaru do urzędu celnego

wskazanego w postanowieniu wydanym na podstawie art. 45 ust. 5 Prawa celnego.

Nie jest trafny pogląd Sądu, że niewykonanie tego obowiązku uprawnia jedynie

organ celny do pobrania opłaty manipulacyjnej dodatkowej. Zgodnie bowiem z art. 70

ust. 2 pkt 3 Prawa celnego opłatę manipulacyjną dodatkową pobiera się między

innymi za niewykonanie w terminie obowiązku celnego, o którym mowa w art. 42

Prawa celnego. Przepis art. 70 ust. 2 pkt 3 Prawa celnego ma zatem zastosowanie w

sytuacji, gdy osoba przewożąca towar celny dostarczyła ten towar do wskazanego

urzędu celnego, lecz uczyniła to z przekroczeniem terminu określonego w

postanowieniu o przekazaniu. Sankcji w postaci opłaty manipulacyjnej dodatkowej

nie stosuje się, gdy osoba ta nie dostarczyła towaru celnego do wskazanego urzędu

celnego, lecz jak w rozpoznawanej sprawie, przekazała towar celny nieznanemu

odbiorcy.

Z przedstawionego wyżej stanu prawnego i faktycznego sprawy wynika

jednoznacznie, że skarżący nie wykonał obowiązku dostarczenia towaru celnego do

wskazanego urzędu celnego, czym naruszył przepis art. 42 w związku z art. 45 ust. 5

Prawa celnego i że wprowadził ten towar na polski obszar celny. Powstaje w związku

z tym zagadnienie, czy organy celne powinny w takiej sytuacji podjąć wszelkie

niezbędne czynności celem ustalenia, czy w stanie faktycznym sprawy podmiot

przewożący towar przekształcił się w podmiot dokonujący obrotu towarowego z

zagranicą na własny rachunek i we własnym imieniu, jak tego wymaga Sąd, czy też

niewykonanie obowiązku określonego w art. 42 Prawa celnego uprawnia organy

celne do wymierzenia należności celnych za towar celny niedostarczony do

wskazanego urzędu celnego.

Sąd Najwyższy krytycznie odnosi się do konstrukcji przekształcenia się

osoby przewożącej towar w rozumieniu art. 42 Prawa celnego w podmiot dokonujący

obrotu towarowego z zagranicą w rozumieniu art. 2 pkt 6 Prawa celnego.

Niewykonanie wynikających z Prawa celnego obowiązków przez osobę przewożącą

towar stanowi bowiem podstawę do podjęcia przez organy celne przewidzianych tym

Prawem decyzji, nie skutkuje zaś zmiany kwalifikacji prawnej osoby przewożącej

towar w rozumieniu art. 42 Prawa celnego, oznaczającej w istocie powstanie nowego

podmiotu, którego odpowiedzialność byłaby kształtowana w oparciu o inne zasady i

przesłanki niż odpowiedzialność podmiotu przewożącego towar. W rozpoznawanej

sprawie skarżący poprzez niewykonanie ciążącego na nim obowiązku dostarczenia

towaru celnego do urzędu celnego celem dokonania odprawy celnej ostatecznej nie

stał się podmiotem dokonującym obrotu towarowego z zagranicą, na którym ciąży

obowiązek uiszczenia należności celnych za towar celny niedostarczony do

wskazanego urzędu celnego, lecz jest podmiotem przewożącym towar obowiązanym

do zapłaty należności celnych z tego powodu, że wskutek niewykonania tego

obowiązku i przekazania towaru nieznanemu odbiorcy wprowadził towar celny na

polski obszar celny (art. 40 ust. 3), ściślej – przywiózł z zagranicy towar, co zgodnie z

art. 4 ust. 1 podlega cłu.

Skarżący nie wykonując obowiązku nałożonego nań na podstawie art. 45 ust.

5 w związku z art. 42 Prawa celnego naruszył równocześnie przepis art. 28

Konwencji TIR, stanowiący, że po przybyciu ładunku do docelowego urzędu celnego

i pod warunkiem, że towary będą następnie poddane innej procedurze celnej lub

dokonana zostanie ich odprawa ostateczna, karnet TIR zostanie niezwłocznie

zwolniony. Zgodnie zaś z przepisem art. 36 Konwencji TIR każde naruszenie

postanowień niniejszej Konwencji narazi naruszającego w państwie, w którym

naruszenie zostało dokonane, na sankcje przewidziane przez ustawodawstwo tego

państwa. Zapłata cła należnego za towar celny niedostarczony do urzędu celnego

docelowego przez posiadacza karnetu TIR jest w świetle prawa polskiego sankcją za

naruszenie obowiązków celnych w rozumieniu powyższego przepisu Konwencji. W

angielskim tekście Konwencji używa się bowiem sformułowania „the penalties”, które

obejmuje nie tylko kary w rozumieniu prawa karnego, lecz także zapłatę sumy

pieniężnej z tytułu niewykonania obowiązków nałożonych przez prawo.

Biorąc powyższe pod rozwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.