III PZP 3/12 · Sąd Najwyższy

Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 16 maja 2012 r.

III PZP 3/12

Przewodniczący Prezes SN Walerian Sanetra, Sędziowie SN: Zbigniew Hajn,

Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca), Roman Kuczyński, Jerzy Kwaśniewski,

Maciej Pacuda, Romualda Spyt (sprawozdawca, uzasadnienie).

Sąd Najwyższy, z udziałem prokurator Prokuratury Generalnej Henryki GajdyKwapień, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym w dniu 16 maja 2012 r. wniosku

Rzecznika Praw Obywatelskich z dnia 20 lutego 2012 r. […], skierowanego przez

Prezesa Izby Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych do rozpoznania

przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego, o podjęcie uchwały zawierającej

odpowiedź na pytanie prawne:

„Czy odwołanemu członkowi zarządu spółki kapitałowej (art. 203 § 1 i art. 370

§ 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych, Dz.U. Nr 94, poz.

1037 ze zm.), zatrudnionemu w charakterze pracownika na podstawie umowy o

pracę, którą rozwiązano niezgodnie z prawem, służy roszczenie o przywrócenie do

pracy ?”

p o d j ą ł uchwałę:

W przypadku rozwiązania z naruszeniem prawa umowy o pracę z członkiem zarządu spółki kapitałowej odwołanym na podstawie art. 203 § 1 lub art.

370 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U.

Nr 94, poz. 1037 ze zm.) nie jest wyłączone roszczenie o przywrócenie do

pracy.

Uzasadnienie

Rzecznik Praw Obywatelskich, na podstawie art. 16 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia

15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr

14, poz. 147 ze zm.) oraz art. 60 § 2 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie

Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.), w związku z ujawnionymi rozbieżnościami w wykładni prawa, wniósł o rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego o następującej treści: Czy odwołanemu członkowi zarządu spółki kapitałowej (art. 203 § 1 i

art. 370 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych - Dz.U.

Nr 94, poz. 1037 ze zm.), zatrudnionemu w charakterze pracownika na podstawie

umowy o pracę, którą rozwiązano niezgodnie z prawem, służy roszczenie o przywrócenie do pracy ?

W uzasadnieniu wniosku podniósł, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego

ujawniły się rozbieżności dotyczące tego, jakie roszczenia przysługują członkowi

zarządu spółki kapitałowej zatrudnionemu w charakterze pracownika na podstawie

umowy o pracę, którą rozwiązano niezgodnie z prawem. W wyroku z dnia 17 sierpnia

2006 r., III PK 53/06 (OSNP 2007 nr 17-18, poz. 245) Sąd Najwyższy stwierdził, że

odwołanemu członkowi zarządu spółki kapitałowej, zatrudnionemu na tym stanowisku na podstawie umowy o pracę, którą rozwiązano sprzecznie z prawem, nie przysługuje roszczenie o przywrócenie do pracy. Jeżeli podlegał on ochronie szczególnej,

to ma prawo do odszkodowania w wysokości równej wynagrodzeniu za czas pozostawania bez pracy w razie przywrócenia do pracy, lecz nie niższego niż określone w

art. 471 k.p. (art. 203 § 1 k.s.h., art. 45 § 1 i art. 47 k.p.). Do poglądu tego nawiązał

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 maja 2009 r., II PK 285/08 (LEX nr 521923), aprobując stanowisko, że „odwołany członek zarządu spółki kapitałowej nie ma prawa do

przywrócenia do pracy, gdyż pierwszeństwo przed regulacją Kodeksu pracy w tym

zakresie ma art. 203 § 1 k.s.h., który w zdaniu pierwszym zezwala na odwołanie

członka zarządu spółki w każdym czasie. Nie zmienia to faktu, że zwalnianym z

pracy członkom zarządów przysługuje ochrona przewidziana w Kodeksie pracy, co

wynika wprost z art. 203 § 1 zdanie drugie k.s.h. Nie dotyczy to jednak możliwości

przywrócenia zwolnionego członka zarządu do pracy, gdyż sprzeciwia się temu art.

203 § 1 zdanie pierwsze k.s.h." Natomiast w postanowieniu z dnia 12 sierpnia 2009

r., II PZP 8/09 (OSNP 2011 nr 3-4, poz. 37) Sąd Najwyższy wskazał, że „językowa

wykładnia art. 203 § 1 k.s.h. jest jednoznaczna. Swoboda odwołania członka zarządu

nie narusza, a więc nie modyfikuje roszczeń, które przysługują odwołanemu członkowi zarządu ze stosunku pracy lub innego stosunku prawnego dotyczącego pełnienia funkcji członka zarządu. Zasada ochrony trwałości stosunku pracy pozostaje w

funkcjonalnej kolizji z zasadą prowadzenia działalności gospodarczej i swobody

obsadzania stanowisk w zarządzie spółki. Żadnej z wymienionych zasad nie można

przyznać pierwszeństwa i konieczne jest ich odpowiednie wyważenie. Ustawodawca

dokonał takiego wyważenia wymienionych zasad. Przede wszystkim, członek zarządu nie musi być zatrudniony w spółce w ramach stosunku pracy, lecz może być zatrudniony na podstawie umowy cywilnoprawnej. Strony mogą więc wybrać podstawę

zatrudnienia, która będzie odpowiadała ich interesom. Ponadto, istnieje możliwość,

aby w umowie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością lub w statucie spółki akcyjnej

zostało wprowadzone postanowienie przewidujące zatrudnianie członków zarządu, w

szczególności prezesa zarządu, na podstawie stosunku pracy z wyboru. Wreszcie,

istnieje możliwość takiego ukształtowania treści umowy o pracę, aby stosunek pracy

mógł być nadal wykonywany pomimo odjęcia pracownikowi kompetencji wynikających z członkostwa w zarządzie, lub odwrotnie - aby umowa o pracę kończyła byt

prawny z chwilą odwołania członka zarządu z tej funkcji bez potrzeby wypowiadania

mu umowy o pracę przez spółkę. We wszystkich opisanych sytuacjach nie powstaje

problem ochrony członka zarządu spółki przed wypowiedzeniem umowy o pracę na

podstawie art. 39 k.p. Jeżeli jednak spółka i członek zarządu wybierają umowę o

pracę jako podstawę zatrudnienia, to czynią to ze wszystkimi wiążącymi się z tym

konsekwencjami, także konsekwencją w postaci ograniczenia możliwości swobodnego rozwiązania umowy o pracę przez pracodawcę." Powyższy pogląd podzielił Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 2 grudnia 2010 r., II PK 131/1 (LEX nr 794786), uznając,

że swoboda odwołania członka zarządu nie narusza, a więc nie modyfikuje roszczeń,

które przysługują odwołanemu członkowi zarządu ze stosunku pracy lub innego

stosunku prawnego dotyczącego pełnienia funkcji członka zarządu. Jeżeli bowiem

spółka i członek zarządu wybierają umowę o pracę jako podstawę zatrudnienia, to

czynią to ze wszystkimi wiążącymi się z tym konsekwencjami, także konsekwencją w

postaci ograniczenia możliwości swobodnego rozwiązania umowy o pracę przez

pracodawcę. Jednakże sąd może orzec o odszkodowaniu zamiast dochodzonego

przez pracownika roszczenia o przywrócenie do pracy, gdy pracownik podlega

szczególnej trwałości stosunku pracy, jeżeli dochodzenie przez takiego pracownika

roszczenia o przywrócenie do pracy może zostać zakwalifikowane w konkretnej sytuacji jako nadużycie prawa (art. 8 k.p.).

W świetle powołanych powyżej orzeczeń istnieje istotna rozbieżność w orzecznictwie Sądu Najwyższego dotycząca tego, czy odwołanemu członkowi zarządu

spółki kapitałowej (art. 203 § 1 i art. 370 § 1 k.s.h.), zatrudnionemu na tym stanowi-

sku na podstawie umowy o pracę, którą rozwiązano niezgodnie z prawem, służy

roszczenie o przywrócenie do pracy. Według pierwszego stanowiska reprezentowanego w orzecznictwie, przepisy art. 203 § 1 k.s.h., a także art. 370 § 1 k.s.h. sprzeciwiają się temu, aby odwołany członek zarządu spółki, który był zatrudniony na tym

stanowisku na podstawie umowy o pracę, mógł zostać przywrócony do pracy w razie,

gdy umowa ta została rozwiązana niezgodnie z prawem. Natomiast według drugiego

stanowiska, przepisy art. 203 § 1 k.s.h. oraz art. 370 § 1 k.s.h. nie są przepisami

szczególnymi w stosunku do przepisów prawa pracy, nie wyłączają więc możliwości

przywrócenia do pracy członka zarządu spółki, który był zatrudniony na podstawie

umowy o pracę. W myśl powoływanych przepisów art. 203 § 1 k.s.h. i art. 370 §

k.s.h. członek zarządu (odpowiednio spółki z ograniczoną odpowiedzialnością i spółki

akcyjnej) może być w każdym czasie odwołany. Nie pozbawia go to roszczeń ze stosunku pracy lub innego stosunku prawnego dotyczącego pełnienia funkcji członka

zarządu. W literaturze wskazuje się (por. A. Kidyba: Komentarz aktualizowany do

Kodeksu spółek handlowych, LEX/el. 2011), że „(...) członek zarządu pełni swoją

funkcję na podstawie stosunku organizacyjnego, który jest następstwem ustanowienia (na przykład wybór, wskazanie). Za tego typu ustanowieniem nie muszą iść

żadne inne czynności. Fakt powołania może wiązać się z wynagrodzeniem lub nie.

Jednakże najczęściej w związku z powołaniem następuje nawiązanie jakiegoś zobowiązaniowego stosunku prawnego (stosunek pracy, inny stosunek prawny, na przykład umowa o zarządzanie, umowa o świadczenie usług) łączącego się z pełnieniem

funkcji członka zarządu." Stąd też, jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 26

stycznia 2000 r., I PKN 479/99 (OSNP 2001 nr 11, poz. 377), „w przypadku gdy z

członkiem zarządu nawiązuje się umowę o pracę i to w tym celu, by jego powinności

jako członka zarządu były jednocześnie jego obowiązkami pracowniczymi (obowiązek pracy polega na wykonywaniu funkcji zarządu do czego członek zarządu jest

zobowiązany także równocześnie na podstawie przepisów prawa handlowego), dochodzi do powstania szczególnej sytuacji prawnej. Ze stosunkiem członkostwa w

zarządzie spółki (stosunkiem prawnym z zakresu prawa handlowego) sprzężony zostaje stosunek pracy (umowa o pracę)."

W związku z powyższym rozstrzygnięcia wymaga kwestia, czy ustanie stosunku organizacyjnego (korporacyjnego) ma bezpośredni wpływ na stosunek pracy zawiązany na podstawie umowy o pracę. W powołanym powyżej wyroku z dnia 26

stycznia 2000 r. Sąd Najwyższy stwierdził, że „jednakże pozbawienie członkostwa w

zarządzie spółki jest równoznaczne z odebraniem danej osobie prawa do dokonywania czynności z zakresu zarządzania spółką, a celem nawiązania z nią stosunku

pracy w danym przypadku jest zasadniczo umożliwienie jej uzyskiwania wynagrodzenia pracowniczego z tytułu pełnienia tego typu czynności (pracy) i uznanie, że ich

wykonywanie stanowi jednocześnie zasadniczy element stosunku pracy, to oznacza

to, iż pracownik zatrudniony w charakterze członka zarządu spółki, z chwilą jego odwołania z tego zarządu, traci możliwość wykonywania swojej podstawowej powinności pracowniczej (świadczenia pracy). Prowadzi to do wniosku, że z reguły pozbawienie członkostwa członka zarządu spółki jest równoznaczne z istnieniem przyczyny

uzasadniającej wypowiedzenie umowy o pracę takiej osobie (jak powódka), która w

tym charakterze została w niej zatrudniona (na stanowisku członka zarządu) na podstawie umowy o pracę. Uchwała o odwołaniu ze stanowiska członka zarządu spółki

może być oczywiście skarżona w trybie przepisów prawa handlowego. W przypadku

jednakże, gdy odwołanie nie zostanie podważone na tej drodze, to zasadniczo należy uważać, iż stanowi ono wystarczającą okoliczność dla uznania wypowiedzenia

umowy o pracę za uzasadnione, jeżeli pracownik został zatrudniony w charakterze

członka zarządu spółki." Pogląd ten wskazuje na silny związek zachodzący pomiędzy

odwołaniem członka zarządu spółki a dalszym istnieniem stosunku pracy. Jednakże

równocześnie wskazuje on, że odwołanie członka zarządu spółki nie jest tożsame z

rozwiązaniem umowy o pracę. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w judykaturze.

W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 2011 r., II PK 255/10 (Monitor Prawa

Pracy 2011 nr 8, s. 46) sformułowano pogląd, że uchwała o odwołaniu członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością powoduje natychmiastowe ustanie

korporacyjnego stosunku członkostwa w zarządzie spółki. Nie prowadzi to do automatycznego rozwiązania stosunku pracy będącego podstawą zatrudnienia na tym

stanowisku.

W ocenie Rzecznika Praw Obywatelskich, należy uznać, iż przepisy art. 203 §

1 k.s.h. i art. 370 § 1 k.s.h. dotyczą wyłącznie stosunku organizacyjnego, dlatego też

ustanie tego stosunku, czego przejawem jest odwołanie z funkcji członka zarządu

spółki, nie pociąga za sobą automatycznego ustania stosunku pracy. Do rozwiązania

stosunku pracy niezbędne jest bowiem podjęcie dodatkowych czynności. Zgodzić

należy się w konsekwencji z poglądem Sądu Najwyższego zawartym w wyroku z

dnia 2 grudnia 2010 r., II PK 131/10, że odwołany członek zarządu spółki „może żądać przywrócenia do pracy, co wynika z art. 203 § 1 zdanie drugie k.s.h., który nie

narusza, a więc nie modyfikuje roszczeń ze stosunku pracy, które przysługują odwołanemu członkowi zarządu. Wobec tego, do takiego pracownika znajdują zastosowanie przepisy art. 45 § 1, § 2 i § 3 k.p.)".

Pogląd powyższy znajduje wsparcie także w doktrynie. Wskazuje się w kontekście możliwości przywrócenia do pracy odwołanego członka zarządu (por. A.

Rzetecka-Gil: Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 sierpnia 2006 r., III PK

53/06, LEX/el. 2008), że „(...) przepis art. 203 zdanie pierwsze k.s.h. stanowiący, że

członek zarządu może być w każdym czasie odwołany uchwałą wspólników, nie jest

takim przepisem szczególnym, który wyłączałby taką możliwość. Przemawia za tym

w pierwszym rzędzie okoliczność, że zapis ten dotyczy stosunku organizacyjnego

łączącego członka zarządu ze spółką, nie dotyczy natomiast stosunku pracy. Jako

taki w ogóle nie może wpływać na wykładnię przepisów k.p., gdyż z natury rzeczy nie

dotyczy sfery «pracowniczej». Okoliczność, że przywrócenie do pracy nie powodowałoby przywrócenia umocowania zarządzania spółką i jej reprezentacji (właściwych

dla zarządcy spółki), nie może również przesądzać za niedopuszczalnością przywrócenia do pracy. Strony stosunku pracy mogą bowiem, chociażby na mocy porozumienia między sobą, ustalić nowy zakres obowiązków pracowniczych (zmienić stanowisko) byłego członka zarządu. Mogą również porozumieć się co do rozwiązania

stosunku pracy. W tym zakresie pracodawca byłego członka zarządu może składać

pracownikowi propozycje". Również według A. Redy (Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 sierpnia 2006 r., III PK 53/06, Gdańskie Studia Prawnicze-Przegląd

Orzecznictwa 2009 nr 9, poz. 119), art. 203 k.s.h. odnosi się jedynie do ustania stosunku korporacyjnego, a orzeczenie przywracające do pracy nie powodowałoby, że

powód stałby się ponownie prezesem pozwanej spółki. Przywrócenie do pracy jako

instytucja prawa pracy nie wywiera bowiem skutków w sferze prawa handlowego.

Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich, trzeba mieć na uwadze także treść

art. 24 zdanie pierwsze Konstytucji RP stanowiącego, że praca znajduje się pod

ochroną Rzeczypospolitej Polskiej. Oznacza to, że na państwie ciąży obowiązek

ochrony pracowników jako „słabszej" strony stosunku pracy, a w konsekwencji obowiązek stworzenia przez państwo gwarancji prawnych ochrony, w tym ochrony przed

niezgodnymi z prawem bądź nieuzasadnionymi działaniami pracodawców (wyrok

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 października 2005 r., SK 48/03, OTK-A 2005 nr

9, poz. 101 oraz z dnia 24 października 2006 r., SK 41/05, OTK-A 2006 nr 9, poz.

126). Nie istnieją zaś żadne konstytucyjne powody, dla których z owego obowiązku

ochrony pracowników mieliby być wyłączeni ci z nich, którzy na podstawie umowy o

pracę pełnią funkcję członka zarządu spółki. Dlatego też, kierując się przyjazną Konstytucji wykładnią przepisów prawa w omawianym zakresie, uznać trzeba, że tej kategorii pracowników również przysługują roszczenia określone w art. 45 § 1 k.p.

Z uwagi jednak na wykazaną powyżej i występującą w orzecznictwie Sądu

Najwyższego rozbieżność w wykładni prawa we wskazanym zakresie, Rzecznik

Praw Obywatelskich uznał za konieczne przedstawienie tych rozbieżności do rozstrzygnięcia przez poszerzony skład Sądu Najwyższego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wskazywana przez Rzecznika Praw Obywatelskich rozbieżność w orzecznictwie Sądu Najwyższego jest wynikiem specyficznego układu dwóch stosunków prawnych występujących między spółką a członkiem zarządu wykonującym swoje obowiązki w reżimie pracowniczym. Pierwszy z nich, wynikający z powołania do organu

spółki (zarządu), jest stosunkiem korporacyjnym regulowanym przepisami Kodeksu

spółek handlowych a jego ustanie związane jest z zakończeniem wykonywania mandatu członka zarządu. Drugi z tych stosunków prawnych wynika z zawarcia umowy o

pracę, której przedmiotem jest wykonywanie obowiązków członka zarządu tożsamych z obowiązkami korporacyjnymi. Ustanie stosunku korporacyjnego nie prowadzi

do automatycznego ustania stosunku pracy, chyba że chodzi o umowę o pracę zawartą na czas pełnienia funkcji w zarządzie. Do jego rozwiązania konieczne jest

podjęcie dodatkowych czynności (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 16 czerwca

1999 r., I PKN 117/99, OSNAPiUS 2000 nr 17, poz. 646; z dnia 7 stycznia 2000 r., I

PKN 404/99, OSNP 2001 nr 10, poz. 347; z dnia 21 marca 2001 r., I PKN 322/00,

OSNAPiUS 2002 nr 24, poz. 600; z dnia 24 stycznia 2002 r., I PKN 838/00, PiZS

2003 nr 4, s. 38; z dnia 26 września 2006 r., II PK 47/06, OSNP 2007 nr 19-20 poz.

27; z dnia 2 marca 2011 r., II PK 201/10, LEX nr 1084554). Możliwość faktycznej realizacji zobowiązania leżącego po stronie pracownika występuje wyłącznie w czasie

trwającego członkostwa w organie spółki. Z jednej więc strony oba te stosunki

prawne są od siebie niezależne, z drugiej zaś pozostają ze sobą w funkcjonalnym

związku. Skoro skutkiem reaktywacji stosunku pracy jest odżycie uprzednio obowiązujących warunków pracy, których odwołany członek zarządu wykonywać nie może,

to przywrócenie do pracy nie ma racji bytu. Ten właśnie aspekt stanowił zasadnicze

uzasadnienie dla poglądów wyrażonych w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 17

sierpnia 2006 r., III PK 53/06 oraz z dnia 6 maja 2009 r., II PK 285/08 i to z niego

wywiedziono brak roszczenia odwołanego członka zarządu spółki kapitałowej o

przywrócenie do pracy w związku z rozwiązaniem stosunku pracy z naruszeniem

przepisów o rozwiązywaniu umów o pracę.

Problem roszczeń przysługujących pracownikom - odwołanym członkom zarządu spółki kapitałowej był już zauważany na tle przepisów uprzednio obowiązującego rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 czerwca 1934 r. - Kodeks handlowy; Dz.U. Nr 57, poz. 502, ze zm.). Stosownie do treści art. 197 § 1 k.h.,

członkowie zarządu mogą być w każdej chwili odwołani, co jednak nie uwłacza ich

roszczeniom z umowy o pracę. Identycznie kwestię tę regulował art. 368 § 1 k.h.

Zmieniające się prawo pracy, a w szczególności wejście w życie Kodeksu pracy nie

zmieniło regulacji prawa handlowego dotyczącego tej kwestii. Po 1989 r. za brakiem

roszczenia odwołanego członka zarządu spółki kapitałowej o przywrócenie do pracy

opowiadała się doktryna (por. J. Brol: 1) Spółki prawa handlowego, Warszawa 1993,

s. 54; 2) Stosowanie prawa pracy w spółkach handlowych (wybrane zagadnienia)

PiZS 1991 nr 5-6; W Muszalski: Charakter prawny pracy członka zarządu spółki handlowej, PiP 1992 nr 10; Z. Kubot: 1) Status pracowniczy członków zarządu spółek

kapitałowych, PiZS 1993 nr 3, s. 34 i nast.; 2) Umowy o pracę z członkami zarządu

spółek kapitałowych, PiZS 1995, nr 1). Wskazywano wyraźnie na konflikt regulacji

prawa pracy o ochronie zatrudnienia z prawem do zmiany zarządu w spółce, czyli

prawa do odwołania członka zarządu spółki w każdym czasie. Mimo to ustawodawca

w Kodeksie spółek handlowych nie zmienił uprzedniej regulacji, a jedynie zmodyfikował jej archaiczne brzmienie. Stąd nasuwa się jeden wniosek; powtórzenie regulacji

oznacza, że zachowane zostały dotychczasowe zasady w zakresie roszczeń przysługujących odwołanym członkom zarządu.

W piśmiennictwie prawniczym wyrażany jest również pogląd, że chociaż na

płaszczyźnie normatywnej odwołanemu członkowi zarządu spółki kapitałowej, z którym pracodawca rozwiązał niezgodnie z prawem umowę o pracę, przysługuje roszczenie o przywrócenie do pracy, to z analizy pracy wykonywanej przez członka zarządu spółki kapitałowej wynika, iż roszczenie to nie znajduje materialnoprawnej

podstawy realizacji (nie może być faktycznie wykonane) i możliwe jest tylko dochodzenie odszkodowania (por. S. Koczur: Roszczenia ze stosunku pracy członka zarządu spółki kapitałowej, Warszawa 2005, s. 213). Utrata stanowiska członka zarzą-

du, która nastąpiła w ramach stosunku organizacyjnego (stosunku członkostwa),

ogranicza w zasadniczy sposób realizację roszczeń związanych z niezgodnym z

prawem rozwiązaniem umowy o pracę przez pracodawcę i wyłącza możliwość przywrócenia do pracy na tym stanowisku (por. Z. Kubot: Status pracowniczy członków

zarządu spółek kapitałowych, op.cit.). Jednocześnie w literaturze wskazuje się, że

przepis art. 203 § 1 zdanie pierwsze k.s.h., nie jest przepisem szczególnym, który

wyłączałby możliwość przywrócenia do pracy. Przemawia za tym w pierwszym rzędzie okoliczność, że dotyczy on stosunku organizacyjnego łączącego członka zarządu ze spółką, nie dotyczy natomiast stosunku pracy. Jako taki w ogóle nie może więc

wpływać na wykładnię przepisów Kodeksu pracy, gdyż z natury rzeczy nie dotyczy

sfery „pracowniczej" (por. A. Rzetecka-Gil: Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z

dnia 17 sierpnia 2006 r., III PK 53/06, LEX/el., 2008).

W wyrokach III PK 53/06 oraz II PK 285/08 uznano, że to art. 203 § 1 zdanie

pierwsze k.s.h. sprzeciwia się możliwości przywrócenia do pracy odwołanego

członka zarządu, skoro członek zarządu może być w każdym czasie odwołany

uchwałą wspólników. Takie stanowisko jednakże pomija treść art. 203 § 1 zdanie

drugie k.s.h., zgodnie z którym odwołanie członka zarządu nie pozbawia go roszczeń

ze stosunku pracy lub innego stosunku prawnego dotyczącego pełnienia funkcji

członka zarządu. Wyraźnie wskazano w nim nie tylko, że ustanie członkostwa w zarządzie nie wywiera skutku w istniejącym obok niego stosunku pracy, ale także przyznano - bez żadnych ograniczeń - ochronę, jaka przysługuje pracownikowi w przypadku wadliwego rozwiązania stosunku pracy. Nie sposób zatem ze zdania pierwszego tego przepisu wywodzić o ograniczeniu roszczeń z tego tytułu. Przepis art. 203

§ 1 zdanie pierwsze k.s.h. i art. 370 § 1 zdanie pierwsze k.s.h. expressis verbis potwierdzają odrębność obu wymienionych w nim stosunków prawnych oraz to, że

odwołanie członka zarządu nie pozbawia go ochrony związanej z wypowiedzeniem

lub rozwiązaniem umowy o pracę, wynikającej z przepisów prawa pracy. Podzielić

więc należy poglądy wyrażone w postanowieniu II PZP 8/09 i w wyroku II PK 131/10,

że swoboda odwołania członka zarządu nie narusza, a więc nie modyfikuje roszczeń,

które przysługują odwołanemu członkowi zarządu ze stosunku pracy lub innego

stosunku prawnego dotyczącego pełnienia funkcji członka zarządu.

W postanowieniu II PZP 8/09 podkreślono, z czym należy się zgodzić, że odstępstwo od jasnego i oczywistego sensu przepisu wyznaczonego jego jednoznacznym brzmieniem mogą uzasadniać tylko szczególnie istotne i doniosłe względy

prawne, społeczne, ekonomiczne lub moralne. Takich zaś nie sposób się dopatrzeć z

przedstawionych poniżej względów.

Istotnie, przywrócenie do pracy odwołanego członka zarządu oznacza sankcjonowanie, a właściwie kreowanie stosunku prawnego jedynie w aspekcie formalnej

więzi łączącej pracodawcę z pracownikiem, bez faktycznej możliwości realizacji obowiązków ze strony pracownika, jednakże samo istnienie stosunku pracy nie jest determinowane wykonywaniem przez pracownika treści umowy o pracę (chyba, że

chodzi o nawiązanie stosunku pracy w sposób dorozumiany). Umowa o pracę, zawarciu której nie towarzyszyły okoliczności wskazujące na jej pozorność (art. 83 § 1

k.c.) lub nieważność (art. 58 k.c.), wiąże strony dopóty, dopóki nie zostanie w sposób

prawem przewidziany rozwiązana, mimo jej faktycznego niewykonywania. Również

problematyczna gotowość do pracy odwołanego członka zarządu nie stanowi przeszkody w przywróceniu do pracy. Stosunek pracy zostaje reaktywowany z mocy

orzeczenia o przywróceniu do pracy, ale jego materialna skuteczność w świetle art.

48 § 1 k.p. powstaje dopiero od daty zgłoszenia przez pracownika gotowości niezwłocznego podjęcia pracy, przy czym początek siedmiodniowego terminu dla zgłoszenia gotowości do pracy liczy się od dnia uprawomocnienia się orzeczenia o przywróceniu pracownika do pracy. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że

art. 48 § 1 k.p., nie wymaga - jak to czyni np. art. 81 § 1 k.p. - aby pracownik był gotów do wykonywania pracy. Uzależnia jedynie materialnoprawną skuteczność prawomocnego orzeczenia o przywróceniu do pracy, czyli reaktywowanie rozwiązanego

stosunku pracy, od zgłoszenia w siedmiodniowym terminie gotowości niezwłocznego

podjęcia pracy, tzn. wyrażenia zamiaru (woli) kontynuowania tego stosunku pracy.

Pojęcie gotowości podjęcia pracy, o której mowa w art. 48 § 1 k.p., ma zatem sens

prawny, a nie faktyczny, co nie budzi żadnych kontrowersji w orzecznictwie Sądu

Najwyższego, a szczególnie wyraźnie podkreślone zostało w uzasadnieniu uchwały z

dnia 28 maja 1976 r., V PZP 12/76 (OSNCP 1976 nr 9, poz. 187), stanowiącej zasadę prawną (por. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 2010 r., II PK

131/10, LEX nr 794786). W tym przypadku faktyczne podjęcie pracy nie jest wymagane, bo chodzi o wyrażenie woli kontynuowania stosunku pracy w rozumieniu art.

48 § 1 k.p. Tak więc wystarczy, że odwołany członek zarządu, przywrócony do pracy

na podstawie wyroku sądu pracy, zgłosi gotowość jej wykonywania (w przepisanym

terminie), aby doszło do reaktywacji stosunku pracy. Warto też zwrócić uwagę, że

„przywrócone” zostają warunki pracy i płacy obowiązujące w dniu rozwiązania sto-

sunku pracy, a to oznacza reaktywację statusu pracownika - odwołanego członka

zarządu, który już wcześniej (z momentem odwołania z organu) pozbawiony został

prawa zarządu spółką. Z jednej więc strony ochrona przed naruszającym prawo rozwiązaniem umowy o pracy dotyczy stosunku prawnego, jaki obowiązuje po odwołaniu z zarządu, z drugiej zaś, przywrócony do pracy członek zarządu nie uzyskuje nic

ponad to, co z niego wynikało, w szczególności nie odzyskuje prawa zarządu spółką.

Oczywiście z racjonalnego punktu widzenia niepożądane jest kreowanie stosunku pracy, w którym obowiązki pracownicze nie mogą i nie będą mogły być wykonywanie. Gdyby zatem prawo pracy nie dysponowało instrumentami pozwalającymi

zapobiec takiej sytuacji, można by się zastanawiać, czy istotnie wykładnia językowa

art. 203 § 1 zdanie drugie k.s.h. i art. 370 § 1 zdanie drugie k.s.h. prowadzi do wyniku

niemożliwego do zaakceptowania. Tymczasem sąd pracy ma możliwość wyboru za

pracownika roszczenia o odszkodowanie zamiast zgłoszonego przywrócenia do

pracy właśnie wtedy, kiedy uwzględnienie tego ostatniego żądania jest niemożliwe

lub niecelowe (art. 45 § 2 k.p. i art. 56 § 1 k.p. w związku art. 56 § 2 k.p.). Brak możliwości wykonywania obowiązków pracowniczych po restytucji stosunku pracy w pełni

uzasadnia zastosowane tych przepisów i wybranie za pracownika roszczenia o odszkodowanie, bowiem przywrócenie do pracy jest wtedy co do zasady niecelowe. W

orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że odwołanie ze stanowiska członka

zarządu spółki, które nie zostało skutecznie podważone w trybie przepisów prawa

handlowego, z reguły stanowi przyczynę uzasadniającą wypowiedzenie umowy o

pracę (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 2 marca 2011 r., II PK 201/10, LEX nr

1084554; z dnia 26 stycznia 2000 r., I PKN 479/99, OSNAPiUS 2001 nr 11, poz. 377;

z dnia 25 listopada 1997 r., I PKN 388/97, OSNAPiUS 1998 nr 18, poz. 540), ponieważ z chwilą odwołania traci on możliwość wykonywania swojej podstawowej powinności pracowniczej (świadczenia pracy). To z kolei pozwala uznać, że nie jest możliwe uwzględnienie żądania przywrócenia do pracy.

Rzeczywisty problem pojawia się natomiast w przypadku pracownika podlegającego szczególnej ochronie trwałości stosunku pracy, bowiem zastosowaniu art. 45

§ 2 k.p. sprzeciwia się § 3 tego przepisu. W tym przypadku sąd pracy nie ma możliwości wyboru za pracownika roszczenia o odszkodowanie, chyba że znajdzie podstawę do zastosowania art. 4771 k.p.c., który daje mu uprawnienie do orzeczenia

odszkodowania zamiast przywrócenia do pracy. Stosownie do tego przepisu, jeżeli

pracownik dokonał wyboru jednego z przysługujących mu alternatywnie roszczeń, a

zgłoszone roszczenie okaże się nieuzasadnione, sąd może z urzędu uwzględnić inne

roszczenie alternatywne. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd,

że przepis ten odnosi się do sytuacji, kiedy roszczenie o przywrócenie okaże się nieuzasadnione lub nie może być uwzględnione z uwagi na sprzeczność z zasadami

współżycia społecznego lub społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa (por.

uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 30 marca 1994 r., I PZP 40/93, OSNAPiUS 1994

nr 12, poz. 230 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 18 dnia stycznia 1996 r., I PRN

103/95, OSNAPiUS 1996 nr 15, poz. 210; z dnia 27 lutego 1996 r., I PKN 23/97,

OSNAPiUS 1997 nr 21, poz. 419; z dnia 2 sierpnia 2000 r., I PKN 755/99,

OSNAPiUS 2002 nr 4, poz. 88; z dnia 11 września 2001 r., I PKN 619/00,

OSNAPiUS 2003 nr 16, poz. 376). W szczególności w wyroku z dnia 5 lipca 2005 r., I

PK 251/04 (LEX nr 163529) Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że roszczenie o przywrócenie do pracy może być uznane za sprzeczne ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa (art. 8 k.p.), nawet wówczas gdy zgłasza je pracownik, podlegający ochronie ze względu na wiek przedemerytalny, który niewłaściwie wykonywał

obowiązki na stanowisku dyrektora w spółce prawa handlowego (członka zarządu), a

swoim zachowaniem spowodował utratę zaufania pracodawcy.

Praktycznie zatem sąd pracy w przypadku byłego członka zarządu spółki podlegającego szczególnej ochronie trwałości stosunku pracy - jest związany żądaniem przywrócenia do pracy wtedy, kiedy z ustaleń faktycznych wynika, że odwołanie

z zarządu nastąpiło na skutek okoliczności niezwiązanych z zawinionym, nienależytym wywiązywaniem się przez niego z obowiązków organizacyjnych i zarazem pracowniczych. W tym przypadku przywrócenie do pracy powoduje nawiązanie ze

strony pracownika jedynie formalnej więzi z pracodawcą, bez faktycznego świadczenia pracy, a więc powrót na stanowisko odwołanego członka zarządu, chyba że

strony dojdą do porozumienia w zakresie zmiany warunków pracy. Takich właśnie

sytuacji dotyczyły wyroki w sprawach III PK 53/06 i II PK 285/08, w których Sąd Najwyższy zanegował możliwość wystąpienia z roszczeniem o przywrócenie do pracy.

Nie można jednak nie dostrzec, że taki stan rzeczy wynika w pierwszej kolejności z

woli stron, w tym także pracodawcy, który zawiera z członkiem zarządu bezterminową umowę o pracę, mocą której powierza mu wykonywanie obowiązków ograniczonych co do zasady okresem sprawowania funkcji w zarządzie. Z samej istoty powierzonych obowiązków pracowniczych naturalnym i uzasadnionym rodzajem stosunku

w tym przypadku jest stosunek o pracę na podstawie wyboru lub na czas wykonywa-

nia obowiązków członka zarządu (umowa na czas wykonania określonej pracy, zob.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia 2007 r., I PK 213/06, OSNP 2008 nr 56, poz. 63 oraz z dnia 20 marca 2009 r., I PK 182/08, Monitor Prawa Pracy 2009 nr

10, s. 533). Racjonalny pracodawca ma zatem możliwość uniknięcia niekorzystnych

skutków będących następstwem uwarunkowań wynikających z przepisów dotyczących ochrony pracowników przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o

pracę. Jeśli mimo to godzi się na umowę o pracę na czas nieokreślony, to ze wszystkimi skutkami z niej wynikającymi, także z konsekwencją w postaci ograniczenia

możliwości swobodnego rozwiązania umowy o pracę przez pracodawcę (tak: w postanowieniu II PZP 8/09 i w wyroku II PK 131/10).

Z tych względów podjęto uchwałę jak w sentencji.