III PZP 2/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III PZP 2/13

UCHWAŁA

Dnia 5 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło

SSN Krzysztof Staryk (sprawozdawca)

Protokolant Halina Kurek

w sprawie z powództwa J. D.

przeciwko Zakładom Chemicznym "P." Spółce Akcyjnej w P.

o dopuszczenie do pracy,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 5 czerwca 2013 r.,

zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Okręgowego - Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w S.

z dnia 18 marca 2013 r.,

"Czy sprawa, w której rozpoznaje się żądanie o dopuszczenie do

pracy, przy braku równoczesnego żądania ustalenia istnienia

stosunku pracy, winna być rozpoznana w składzie jednego sędziego

zgodnie z treścią przepisu art. 47 § 1 k.p.c.?"

podjął uchwałę:

powództwo

dochodzone

pracownika

przeciwko

o

dopuszczenie

pracodawcy

do

negującemu

pracy,

istnienie

stosunku pracy, sąd rozpoznaje w składzie określonym w art. 47

§ 2 k.p.c.

UZASADNIENIE

Sformułowane w sentencji postanowienia Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 marca 2013 r. zagadnienie prawne wyłoniło

się przy rozpoznawaniu apelacji strony pozwanej – w sprawie z powództwa J. D.

przeciwko Zakładom Chemicznym P. S.A.– od wyroku wydanego w składzie

jednego sędziego i dwóch ławników Sądu Rejonowego z dnia 17 lipca 2012 r.,

mocą którego Sąd Rejonowy nakazał pozwanemu pracodawcy dopuścić powoda

do pracy na poprzednich warunkach.

W sprawie tej powód domagał się w pozwie: 1) ustalenia, że umowy o pracę

na czas określony z okresu od 1 grudnia 2008 r. do 31 grudnia 2011 r.

przekształciły się w umowę o pracę na czas nieokreślony, 2) nakazania

przywrócenia go na dotychczasowe stanowisko pracy i wypłatę wynagrodzenia za

czas pozostawania bez pracy. W odpowiedzi na wezwanie Sądu nadesłał w dniu

14 lutego 2012 r. pismo procesowe, w którym zmodyfikował punkt drugi pozwu,

wnosząc o dopuszczenie go do pracy. Po zakończeniu posiedzenia wyjaśniającego

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 22 lutego 2012 r. umorzył postępowanie „w

zakresie roszczenia o ustalenie” uznając, że powód cofnął pozew w zakresie

ustalenia, że umowy o pracę na czas określony przekształciły się w umowę o pracę

na czas nieokreślony (mimo, że nie wynika to z pisma powoda, ani z protokołu

posiedzenia wyjaśniającego). Uzasadnienie wyroku Sądu Rejonowego z dnia 17

lipca 2012 r. wskazuje, iż dopuszczenie powoda do pracy wynikało z konstatacji, że

zawarcie terminowej umowy o pracę z naruszeniem art. 13 ustawy z dnia 1 lipca

2009 r. o łagodzeniu skutków kryzysu ekonomicznego dla pracowników i

przedsiębiorców – jest równoznaczne z zawarciem umowy o pracę na czas

nieokreślony.

Apelację od tego wyroku wywiódł pozwany, zarzucając m. in. nieważność

postępowania ze względu na naruszenie art. 47 § 2 k.p.c. przez wydanie wyroku w

„składzie

ławniczym”,

zamiast

orzeczenia

w

składzie

jednoosobowym.

Rozpoznając apelację strony pozwanej od wskazanego wyżej wyroku Sądu

Rejonowego, Sąd Okręgowy powziął poważne wątpliwości co do przedstawionego

na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia

zagadnienia prawnego o treści określonej w postanowieniu z dnia 18 marca 2013 r.

W uzasadnieniu wskazał, że zgodnie z art. 47 § 1 k.p.c. zasadę stanowi orzekanie

w pierwszej instancji w składzie jednoosobowym, chyba że przepis szczególny

stanowi inaczej. Przy zastosowaniu ścisłej (zawężającej) wykładni przepisu art. 47

§ 2 pkt 1 k.p.c. należałoby przyjąć, że przedmiotowa sprawa nie podlega

rozpoznaniu w składzie ławniczym, gdyż roszczenie o dopuszczenie do pracy nie

zostało wymienione w tym przepisie. Z drugiej strony, mając na uwadze uwagi

podniesione w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20 marca 2009 r., I

PZP 8/08 – OSNP 2009/17-18/219, Sąd Okręgowy wskazał, że sprawy określone

w przepisie art. 47 § 2 pkt 1 k.p.c. stanowią większość spraw rozpoznawanych

przez sądy pracy, a zatem w sprawach z zakresu prawa pracy „faktyczną” zasadą

odnoszącą się do składu sądu jest skład „ławniczy”. W tym kontekście podniósł, że

najczęściej spotykaną w prawie pracy w orzecznictwie sądów formą restytucji

stosunku pracy jest roszczenie o przywrócenie do pracy lub właśnie dopuszczenie

do pracy. Drugie z wymienionych roszczeń stosowane jest w przypadku, gdy

pracodawca nie składa pracownikowi oświadczenia o rozwiązaniu stosunku pracy,

lecz dochodzi do wniosku, że uległ on rozwiązaniu. Zarówno roszczenie o

przywrócenie do pracy, jak roszczenie o dopuszczenie do pracy mają podobny cel

– powrót pracownika do pracy, jaką wykonywał u pozwanego pracodawcy.

Przesłanką dopuszczenia do pracy jest ustalenie jego istnienia, co prowadzi do

wniosku, że powództwo o dopuszczenie do pracy niesie równy ciężar gatunkowy z

powództwem o przywrócenie do pracy i powinno być rozpoznane w analogicznym

trybie jak sprawa o przywrócenie do pracy. Roszczenie o dopuszczenie do pracy

mogło zostać pominięte przez ustawodawcę w treści art. 47 § 2 pkt 1 k.p.c. z tej

przyczyny, że nie zostało wprost wyartykułowane w Kodeksie pracy. Niekiedy

jednak, jak zauważa Sąd Okręgowy, roszczenie o dopuszczenie do pracy

kierowane jest przy braku wątpliwości co do istnienia stosunku pracy, a jedynie

sporu co do treści stosunku pracy (dopuszczenie do pracy określonego rodzaju),

czy sporu co do przesłanek wykonywania umówionej pracy (badania lekarskie).

Ponadto zdarzają się sytuacje, w których przesłanką dochodzenia określonego

roszczenia (np. o wynagrodzenie) pozostaje uprzednie ustalenie, że strony łączył

stosunek pracy. W konsekwencji skład sądu w sprawie o dopuszczenie do pracy –

w sytuacji braku równoczesnego żądania ustalenia istnienia stosunku pracy –

miałby zależeć w głównej mierze od stanowiska procesowego pozwanego, czego

nie można zaakceptować. Z drugiej jednak strony wszystkie roszczenia w prawie

pracy wiążą się z ustaleniem istnienia, że strony łączył lub łączy stosunek pracy

(np. o ekwiwalent za niewykorzystany urlop). W przypadku, gdy roszczenia tego

rodzaju stanowią samoistną podstawę powództwa, rozpoznawane są w składzie

jednego sędziego, pomimo tego, że ich zasadność uzależniona jest od dokonania

przez Sąd ustaleń faktycznych w zakresie istnienia, nawiązania, czy wygaśnięcia

stosunku pracy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

dotyczy wykładni art. 47 § 1 i 2 k.p.c. w aspekcie zgodnego z ustawą składu sądu

rozpoznającego sprawę o dopuszczenie do pracy, w kontekście jednej z przesłanek

nieważności postępowania przewidzianej w art. 379 pkt 4 k.p.c. (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 25 czerwca 2009 r., I UK 32/09, LEX nr 518060).

Począwszy od 28 lipca 2007 r. w sposób istotny zmodyfikowano treść art. 47

k.p.c., nadając § 1 tego artykułu następującą treść: w pierwszej instancji sąd

rozpoznaje sprawy w składzie jednego sędziego, chyba że przepis szczególny

stanowi inaczej. Przepis ten, wprowadzony ustawą z dnia 15 marca 2007 r. o

zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy – Kodeks postępowania

karnego oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 112, poz. 766),

zmodyfikował również rozpoznanie spraw z zakresu prawa pracy, które przed

wejściem w życie cytowanej ustawy podlegały rozpoznaniu przez sąd w składzie

jednego sędziego jako przewodniczącego i dwóch ławników. § 2 art. 47 zawarł

normę, że w pierwszej instancji sąd w składzie jednego sędziego jako

przewodniczącego i dwóch ławników rozpoznaje sprawy z zakresu prawa pracy o

ustalenie istnienia, nawiązanie lub wygaśnięcie stosunku pracy, o uznanie

bezskuteczności wypowiedzenia stosunku pracy, o przywrócenie do pracy i

przywrócenie poprzednich warunków pracy lub płacy oraz łącznie z nimi

dochodzone roszczenia i o odszkodowanie w przypadku nieuzasadnionego lub

naruszającego przepisy wypowiedzenia oraz rozwiązania stosunku pracy, a także

sprawy dotyczące naruszenia zasady równego traktowania w zatrudnieniu i o

roszczenia z tym związane, jak również – o odszkodowanie lub zadośćuczynienie w

wyniku stosowania mobbingu.

Ponieważ sprawy wymienione w art. 47 § 2 k.p.c. stanowią około połowy

spraw rozpoznawanych przez sądy pracy, dlatego odnośnie do trybu ich

rozpoznawania nie byłoby zasadne określanie tych spraw jako wyjątku od reguły

składu jednoosobowego. Skoro sprawy, dla których przepisy procesowe przewidują

sąd w składzie jednego sędziego jako przewodniczącego i dwóch ławników,

stanowią przy tym sprawy o najbardziej istotnym znaczeniu dla stron stosunku

pracy, można przyjąć, że w sprawach z zakresu prawa pracy funkcjonują dwie

równorzędne zasady, odnoszące się do składu sądu. Sprawy pracownicze

wymienione w art. 47 § 2 k.p. rozpoznawane są przez skład sądu z udziałem

ławników, natomiast pozostałe sprawy pracownicze rozpoznaje sąd w składzie

jednoosobowym. Prowadzi to do konkluzji, że przy interpretacji art. 47 § 2 k.p.c. nie

powinno się stosować wykładni zawężającej, mogącej mieć zastosowanie do

wyjątków od reguły.

Pytanie Sądu Okręgowego zmierza do ustalenia, czy

sprawy o

dopuszczenie do pracy rozpoznaje sąd w składzie jednego sędziego jako

przewodniczącego i dwóch ławników.

Roszczenia o dopuszczenie do pracy, w sytuacji negowania przez

pracodawcę istnienia stosunku pracy, nie zostało zawarte w Kodeksie pracy, ale

zostało ukształtowane w judykaturze. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 10 września

1997 r., w sprawie I PKN 233/97, wyraził pogląd, że podstawą roszczenia o

dopuszczenie do pracy może być art. 22 § 1 k.p., nakładający na pracodawcę

obowiązek

zatrudniania

pracownika,

co

oznacza

obowiązek

faktycznego

umożliwienia wykonywania przez niego pracy, czyli dopuszczenia do pracy (OSNP

1998/12/355, M.Prawn. 1998/8/319). Również w wyroku z dnia 4 października

2000 r., I PKN 65/00 Sąd Najwyższy zaakceptował takie powództwo, stwierdzając,

że roszczenie o dopuszczenie do pracy nie może być uznane za sprzeczne z

zasadami

współżycia

społecznego

lub

z

jego

społeczno-gospodarczym

przeznaczeniem z uwagi na to, że pracownik przed siedmiu laty osiągnął wiek

emerytalny, gdyż oznaczałoby to naruszenie zakazu dyskryminacji ze względu na

wiek (OSNP 2002/9/212). Sąd Najwyższy uznał, że pracownik, który pozostaje w

stosunku pracy, a tylko pracodawca mylnie uważa, że stosunek ten wyekspirował,

ma roszczenie o dopuszczenie do pracy, wynikające z art. 22 § 1 k.p.

Zwrócić jednak należy uwagę, że desygnat „dopuszczenie do pracy” odnosi

się do wielu różnych sytuacji. Przykładowo można wskazać na wyrok z dnia 9

grudnia 1977 r., III PRN 49/77, w którym Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że

dopuszczenie do pracy pracownika dotkniętego schorzeniem samoistnym, które w

danym dniu czyniło go niezdolnym do pracy, stanowi przyczynę zewnętrzną w

rozumieniu art. 2 ust. 1 ustawy z 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych

przysługujących w razie wypadku przy pracy (OSP 1979/3/48). Sąd Apelacyjny w

Warszawie w wyroku z dnia 15 grudnia 1999 r., III APa 27/99, wyraził pogląd, że

udzielenie pracownikowi urlopu bezpłatnego na czas trwania kadencji powoduje, że

w przypadku jej skrócenia pracownikowi przysługuje roszczenie o dopuszczenie do

pracy, a w razie odmowy zatrudnienia, roszczenie o wynagrodzenie za cały czas

niewykonywania pracy (OSA 2000/5/19).

Kodeks pracy jedynie w art. 2373 § 1 i 2 zawiera sformułowanie

„dopuszczenie do pracy” – stanowiąc, że „nie wolno dopuścić pracownika do pracy,

do której wykonywania nie posiada on wymaganych kwalifikacji lub potrzebnych

umiejętności,

a

bezpieczeństwa

także

i

dostatecznej

higieny

pracy.

znajomości

Pracodawca

przepisów

jest

oraz

obowiązany

zasad

zapewnić

przeszkolenie pracownika w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy przed

dopuszczeniem go do pracy oraz prowadzenie okresowych szkoleń w tym

zakresie. Szkolenie pracownika przed dopuszczeniem do pracy nie jest wymagane

w przypadku podjęcia przez niego pracy na tym samym stanowisku pracy, które

zajmował u danego pracodawcy bezpośrednio przed nawiązaniem z tym

pracodawcą kolejnej umowy o pracę”. Przepisy te dotyczą

faktycznego

dopuszczenia do wykonywania obowiązków pracowniczych - w sytuacji, gdy nie

jest kwestionowane zawarcie oraz istnienie stosunku pracy. Sprawa taka nie była

jednak przedmiotem rozpoznania przed Sądem Okręgowym, na kanwie której

zostało przedstawione zagadnienie prawne.

Pojęcie „dopuszczenie do pracy” znaleźć też można w szeregu innych aktów

prawnych np. w Konwencji (nr 123) dotyczącej najniższego wieku dopuszczenia do

pracy pod ziemią w kopalniach – umowie międzynarodowej sporządzonej w

Genewie 22 czerwca 1965 r. (Dz.U. 1970 nr 8 poz. 62), w Konwencji (nr 138)

dotyczącej najniższego wieku dopuszczenia do zatrudnienia, sporządzonej w

Genewie 26 czerwca 1973 r. (Dz.U. 1978 nr 12 poz. 53), w artykule 7 Europejskiej

Karty Społecznej sporządzonej w Turynie dnia 18 października 1961 r. (Dz.U. z

1999 r. Nr 8, poz. 67), stanowiącym m.in., iż w celu zapewnienia skutecznego

wykonywania prawa dzieci i młodocianych do ochrony, Umawiające się Strony

zobowiązują się ustalić, że wiek piętnastu lat będzie minimalnym wiekiem

dopuszczenia

do

zatrudnienia,

z

zastrzeżeniem

wyjątków

wobec

dzieci

zatrudnionych przy określonych, lekkich pracach, nieszkodliwych dla ich zdrowia,

moralności lub kształcenia.

Mając na względzie wieloznaczność desygnatu „dopuszczenie do pracy”

oraz dążąc do udzielenia Sądowi pytającemu użytecznej odpowiedzi Sąd

Najwyższy

uznał, że należy odpowiedź na zagadnienie prawne ograniczyć do

sytuacji, gdy roszczenie o dopuszczenie do pracy związane jest z negowaniem

przez pozwanego pracodawcy istnienia stosunku pracy. Sytuacja taka wystąpiła

bowiem w niniejszej sprawie. Poza podstawą prawną wskazaną przez Sąd

pierwszej instancji, podobne sprawy mogą dotyczyć spraw związanych z

subsumpcją art. 251 k.p. Przypomnieć też należy, iż gdy wśród roszczeń z zakresu

prawa pracy, dochodzonych w jednym postępowaniu znajduje się choć jedno

roszczenie, do rozpoznania którego w pierwszej instancji właściwy jest sąd w

składzie jednego sędziego jako przewodniczącego i dwóch ławników, sąd w takim

samym składzie właściwy jest także do rozpoznania pozostałych roszczeń - nawet

w sytuacji, gdyby do rozpatrzenia tych ostatnich właściwym byłby sąd w składzie

jednego sędziego (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego 2009 r., II PZP

14/08 – OSNP 2009/17-18/218; a także uchwałę z dnia 20 marca 2009 r., I PZP

8/08, OSNP 2009/17-18/219).

Konsekwencją nie zawarcia wprost w Kodeksie pracy roszczenia o

dopuszczenie do pracy, w sytuacji kwestionowania istnienia stosunku pracy, może

być występowanie przez pracowników z roszczeniami o przywrócenie do pracy.

Wydanie świadectwa pracy potraktowane zostaje jako decyzja pracodawcy o

rozwiązaniu stosunku pracy, pomimo np. przekształcenia ex lege umowy

terminowej w umowę o pracę na czas nieokreślony. Z uwagi na ochronny charakter

prawa pracy, rozpoznanie w składzie ławniczym sprawy o przywrócenie do pracy,

którą sąd potraktuje jako de facto sprawę o dopuszczenie do pracy, nie powinno

prowadzić do negatywnych skutków dla pracownika oraz do konkluzji rozpoznania

takiej sprawy w niewłaściwym składzie. Również Sąd Najwyższy w wyroku z dnia

21 września 2011 r. w sprawie II PK 36/115 nie stwierdził nieważności

postępowania w sytuacji rozpoznania w „składzie ławniczym” roszczenia o

dopuszczenie do pracy (wadliwie rozpoznanej jako powództwo o przywrócenie do

pracy), uznając, że niewłaściwe - w świetle przepisów Kodeksu pracy sformułowanie przez powoda roszczenia w przedmiocie zgłoszenia powrotu do

wykonywania

obowiązków

służbowych

(zgłoszenie

w

pozwie

żądania

„o

przywrócenie do pracy” zamiast „o dopuszczenie do pracy”) i uwzględnienie

takiego żądania nie może prowadzić do odmowy udzielenia jej ochrony prawnej w

sytuacji, gdy to pozwany pracodawca w sposób ewidentny naruszył regulacje

wspólnotowe dotyczące zasad terminowego zatrudniania pracowników.

Podkreślić należy, iż istotą analizowanej sprawy o dopuszczenie do pracy

jest ustalenie istnienia stosunku pracy. Umorzenie przez Sąd pierwszej instancji

sprawy o ustalenie istnienia stosunku pracy (nota bene bez wyraźnego wniosku

powoda), mogłoby zostać uznane za nienaruszające art. 469 k.p.c. oraz art. 203 §

4 k.p.c. jedynie przy konstatacji, iż roszczenie o dopuszczenie do pracy implikuje

obligatoryjną ocenę takiego roszczenia i w tym aspekcie je pochłania.

Ponieważ immanentną częścią procesu o dopuszczenie do pracy jest

ustalenie istnienia stosunku pracy, konsekwencją którego staje się uwzględnienie

powództwa - należy uznać, powództwo takie jest wprost wymienione w art. 47 § 2

pkt 1 k.p. Ponadto podzielając, akceptowany w judykaturze pogląd, że podstawą

prawną takiego roszczenia może być art. 22 § 1 k.p. celowe jest przypomnienie

treści tego przepisu, który in extenso stanowi, że przez nawiązanie stosunku pracy

pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz

pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez

pracodawcę, a pracodawca - do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem.

„Nawiązanie stosunku pracy” wymienione jest expressis verbis w § 2 art. 47 k.p.c.,

precyzującym, że w pierwszej instancji sąd w składzie jednego sędziego jako

przewodniczącego i dwóch ławników rozpoznaje m.in. sprawy o ustalenie istnienia

oraz nawiązanie stosunku pracy. Wykładnia językowa przemawia więc za

konstatacją, że sprawy o dopuszczenie do pracy rozpoznaje w pierwszej instancji

sąd w składzie jednego sędziego i dwóch ławników.

Art. 47 § 2 pkt 1 k.p. obejmuje sprawy dotyczące nie tylko nawiązania

stosunku pracy, ale także przywrócenia do pracy, wygaśnięcia stosunku pracy i

roszczenia

z

nimi

związane.

Przepis

ten

wymienia

także

przywrócenie

dotychczasowych warunków pracy, a więc nie tylko sprawy, których przedmiotem

stało się zakończenie stosunku pracy, ale także te, w których doszło jedynie do

zmiany warunków zatrudnienia (wypowiedzenia zmieniającego). Ponieważ kwestia

dopuszczenia do pracy jest bardzo zbliżona do powództwa o przywrócenie do

pracy i należy do spraw bardziej istotnych dla stosunku pracy niż przywrócenie

dotychczasowych

warunków

zatrudnienia,

również

wykładnia

funkcjonalna

przemawia za rozpoznaniem takich spraw w „składzie ławniczym”.

Uzasadnienie rządowego projektu nowelizacji omawianych przepisów z

2007 r., zaakceptowane przez Sejm, wskazuje, iż celem pozostawienia

rozpoznania w składzie z udziałem ławników kategorii spraw wymienionych w art.

47 § 2 pkt 1 k.p. był zamiar ich rozpoznania przez osoby z dużym doświadczeniem

zawodowym i życiowym, z uwzględnieniem również „sprawiedliwości społecznej”

(Sejm RP V kadencji, nr druku: 639). W tym kontekście składem sędziowskim z

udziałem ławników objęte są sprawy o największej doniosłości społecznej, a więc

związane z istnieniem, funkcjonowaniem stosunku pracy, jako najważniejszego

źródła przychodów i podstawy egzystencji społeczeństwa. Wykładnia historyczna,

autentyczna oraz aksjologiczna również uzasadniają rozpoznanie spraw o

dopuszczenie do pracy w składzie sędziowskim z udziałem ławników.

Mając powyższe argumenty na względzie Sąd Najwyższy orzekł jak w

sentencji uchwały.