III PZ 6/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III PZ 6/11

POSTANOWIENIE

Dnia 30 września 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Maciej Pacuda (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Halina Kiryło

SSN Jerzy Kwaśniewski

w sprawie z powództwa M. K.

przeciwko Polskiej Żegludze Morskiej Przedsiębiorstwu Państwowemu

o odszkodowanie, zadośćuczynienie, odprawę, zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 30 września 2011 r.,

zażalenia strony pozwanej na postanowienie Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych […]

z dnia 30 marca 2011 r.,

1/ oddala zażalenie,

2/ zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 120 (sto

dwadzieścia)

złotych

tytułem

zwrotu

kosztów

zastępstwa

procesowego w postępowaniu zażaleniowym.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych postanowieniem z

dnia 21 grudnia 2010 r., wydanym na skutek zażalenia wniesionego przez powoda

M. K., uchylił punkt III wyroku z dnia 7 marca 2011 r. i odstąpił od obciążania

powoda M. K. obowiązkiem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w instancji

odwoławczej.

W pisemnych motywach tego postanowienia Sąd Okręgowy przypomniał, iż

w zaskarżonym punkcie wyroku z dnia 7 marca 2011 r. zasądził od powoda M. K.

na rzecz pozwanej Polskiej Żeglugi Morskiej Przedsiębiorstwa Państwowego kwotę

450 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego w instancji odwoławczej. Na ten

właśnie punkt wyroku powód wniósł zażalenie. Zdaniem sądu drugiej instancji

zażalenie to okazało się oczywiście uzasadnione, co implikowało uchylenie

zaskarżonego postanowienia na podstawie art. 395 § 2 k.p.c. i rozpoznanie sprawy

na nowo. Sąd Okręgowy wskazał również na treść art. 102 ustawy z dnia 28 lipca

2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz na niektóre poglądy

judykatury dotyczące stosowania tego przepisu w praktyce orzeczniczej. Stwierdził

ponadto, że w jego ocenie, w przypadku powoda mamy do czynienia z sytuacją

szczególną, na co wskazują informacje zawarte w jego piśmie procesowym z dnia

17 lutego 2011 r. oraz w zażaleniu. Powód dokładnie opisał swoją sytuację

materialną, która zaistniała po rozwiązaniu z nim przez pozwanego umowy o pracę,

wskazał też na długotrwały okres pozostawania bez pracy. Sytuacja ta uzasadnia

przyjęcie, iż pozostawanie przez powoda w długim okresie

osobą bezrobotną,

której jedynymi dochodami w okresie od połowy września 2007 r. do października

2008 r. były: zasiłek chorobowy w wysokości 350 zł miesięcznie, a następnie

zasiłek socjalny w wysokości około 300 zł miesięcznie, spowodowało zadłużenie

się przez niego u rodziny i dostawców mediów, a także zadłużenie w zapłacie

czynszu z tytułu czynszu za najem lokalu i związanych z tym opłat. Pomimo że

obecnie powód jest zatrudniony w firmie ochroniarskiej, to jego wynagrodzenie w

wysokości 1.386 zł brutto dające dochód na osobę w rodzinie wynoszący 516,17 zł,

przy uwzględnieniu podanych przez niego wydatków na utrzymanie siebie i żony,

na które składają się opłaty z tytułu czynszu za najem lokalu komunalnego i opłaty

za ogrzewanie oraz dostawę zimnej wody i odprowadzanie ścieków – 872,46 zł, a

nadto opłaty z tytułu dostaw gazu wynoszące około 200 zł miesięcznie i opłaty za

energię elektryczną – około 120 zł miesięcznie, także sprawiają, iż nie jest on w

stanie ponieść kosztów w postępowaniu odwoławczym i zażaleniowym bez

poważnego uszczerbku dla zaspokojenia podstawowych potrzeb rodziny. Z kolei

przedłożone przez powoda zaświadczenia o stanie zdrowia czynią wiarygodnym

przyjęcie, iż nie jest on w stanie podjąć dodatkowej pracy lub pracy lepiej płatnej.

Dlatego też weryfikacja przedłożonych przez powoda dokumentów pozwala

zdaniem sądu drugiej instancji na uznanie, że jest on osobą ubogą.

Jako podstawę prawną swego rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy wskazał art.

395 § 2 k.p.c. oraz art. 102 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych.

Powyższe postanowienie zaskarżyła zażaleniem pozwana Polska Żegluga

Morska Przedsiębiorstwo Państwowe, zaskarżając je w całości i zarzucając mu

sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału

dowodowego, a w konsekwencji naruszenie przepisów postępowania mające

wpływ na treść rozstrzygnięcia, tj. art. 233 § 1 k.p.c. oraz art. 102 k.p.c. poprzez

przyjęcie, że w przedmiotowej sprawie została spełniona przesłanka polegająca na

wystąpieniu

wypadków

szczególnie

uzasadnionych,

gdy

w

rzeczywistości

okoliczność taka nie zaistniała, a także art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 361

k.p.c. poprzez wskazanie błędnej podstawy rozstrzygnięcia, a mianowicie art. 102

ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych zamiast

art. 102 k.p.c. i tym samym dokonanie niewłaściwej subsumcji stanu faktycznego

sprawy z przepisami postępowania. Wskazując na te zarzuty, pozwana domagała

się zmiany zaskarżonego postanowienia poprzez zasądzenie od powoda na swoją

rzecz kaowcy 450 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w instancji

odwoławczej.

Skarżąca podniosła, iż w jej ocenie oświadczenia powoda, zawarte zarówno

w piśmie procesowym z dnia 17 lutego 2011 r., jak i w uzasadnieniu zażalenia, na

których Sąd Okręgowy oparł swoje orzeczenie, są niepełne oraz uchybiają

zasadom logiki formalnej i arytmetyki. Istotną, pominiętą przez Sąd Okręgowy

okolicznością, ujawnioną w aktach sprawy jest z kolei fakt uzyskania przez powoda

odszkodowania w kwocie 75.000 USD stanowiącego równowartość blisko 240.000

zł, które otrzymał on w sierpniu 2008 r. Kwota ta umożliwia mu natomiast

uiszczenie na rzecz pozwanej kwoty 450 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego w sprawie, którą powód sam zainicjował. Jest bowiem wątpliwe, aby

przy konieczności ponoszenia miesięcznych wydatków w kwocie około 1.500 zł,

mając do dyspozycji rzeczone środki pieniężne, popadł on w zwłokę z zapłatą

znacznych kwot pieniężnych na rzecz dostawców mediów oraz z tytułu czynszu

najmu lokalu mieszkalnego. Nadto należy podać w wątpliwość oświadczenie

powoda dotyczące osiąganych przez niego, bądź przez jego małżonkę,

miesięcznych dochodów i wysokości miesięcznych wydatków. Gdyby bowiem

przyjąć za powodem, że dochód na osobę w jego rodzinie (przy uwzględnieniu że

powód mieszka z żoną) wynosi 516,17 zł, a zatem miesięcznie 1.032,34 zł na oboje

małżonków, a wydatki wynoszą odpowiednio 872,46 zł, 200 zł i 120 zł, czyli łącznie

1192,46 zł, to należałoby uznać, iż wydatki przewyższają dochody, zaś powód wraz

z żoną nie dokonuje zakupów jedzenia, potrzebnych lekarstw, środków czystości,

czy też odzieży, ponieważ nie dysponuje już na powyższe wydatki żadnymi

środkami pieniężnymi. Sąd Okręgowy nie dokonał więc dokładnej i pełnej analizy

zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, poprzestając wyłącznie na

oświadczeniach

samego

powoda,

których

rzetelność

i

logiczność

budzi

uzasadnione wątpliwości. Uzasadniając drugi ze sformułowanych zarzutów

zażaleniowych, pozwana podniosła z kolei, że wywód dotyczący podstawy prawnej

rozstrzygnięcia przeprowadzony przez sąd drugiej instancji w uzasadnieniu traktuje

o przesłankach normy prawnej wywiedzionej z art. 102 ustawy o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych, pomijając zupełnie znamiona opisane w art. 102

k.p.c., który, jak można się domyślać, jest podstawą rozstrzygnięcia zawartego w

punkcie II zaskarżonego postanowienia. Strona nie ma zatem możliwości

prześledzenia i oceny toku rozumowania sądu prowadzącego do podjęcia decyzji o

odstąpieniu od obciążania powoda kosztami zastępstwa procesowego w instancji

odwoławczej, gdyż przedstawione w uzasadnieniu wywody dotyczą błędnej

podstawy prawnej. Dlatego też zarzut naruszenia przez Sąd Okręgowy przepisów

postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, jest zdaniem pozwanej

zasadny.

Powód M. K., reprezentowany przez swego pełnomocnika, wniósł o

oddalenie zażalenia oraz o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania

zażaleniowego. Wyjaśnił równocześnie, że otrzymał w sierpniu 2008 r. nie 240.000

zł, lecz 162.883 zł, ponieważ taki był wówczas kurs USD do złotego. Potwierdził

równocześnie, iż jego dochody nie wystarczają na pokrycie kosztów utrzymania.

Ponadto ciąży na nim spłata kredytu w kwocie 16.000 zł, który zaciągnął na remont

mieszkania i wymianę okien. Z tej przyczyny popadł w zadłużenie, które spłacał

następnie z otrzymanego odszkodowania. Obecnie ponownie popada w zadłużenie

z tytułu czynszu, opłat za gaz i energię elektryczną, gdyż nie jest w stanie na

bieżąco spłacać zobowiązań z uzyskiwanych aktualnie dochodów. Do odpowiedzi

na zażalenie pełnomocnik powoda dołączył szereg dokumentów potwierdzających

wskazane przez niego dane dotyczące sytuacji majątkowej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zażalenie pozwanej nie zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek za zasadny

należy uznać sformułowany w nim zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w związku z

art. 361 k.p.c. polegającego na wskazaniu przez Sąd Okręgowy w pisemnych

motywach zaskarżonego postanowienia błędnej podstawy prawnej rozstrzygnięcia.

Trafnie żalący się podnosi bowiem, że właściwą podstawę prawną orzeczenia o

odstąpieniu od obciążania powoda kosztami zastępstwa procesowego w instancji

odwoławczej winien stanowić nie powołany przez sąd drugiej instancji art. 102

ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (j.t.

Dz.U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594), regulujący instytucję zwolnienia od kosztów

sądowych, a więc opłat (sądowych) i wydatków, o których mowa w art. 5 tej ustawy,

lecz art. 102 k.p.c. Wbrew odmiennemu stanowisku żalącego się naruszenie

wymienionych przepisów nie miało jednak wpływu na wynik sprawy, jako że w

związku z treścią zażalenia wniesionego przez powoda od orzeczenia o kosztach

postępowania odwoławczego zawartego w wyroku z dnia 7 marca 2011 r., w

którym wskazywał on na swoją złą sytuację życiową i finansową, przedmiotem

oceny sądu musiały być właśnie te okoliczności. Także w obu przypadkach

regulowanych treścią wymienionych przepisów ocena sytuacji majątkowej strony

może zaś stanowić przesłankę zarówno zwolnienia strony od kosztów sądowych,

jak i odstąpienia od obciążania jej obowiązkiem zwrotu stronie przeciwnej kosztów

procesu. Sąd Okręgowy dokonał natomiast takiej oceny w sposób właściwy.

Prawidłowo także skonstruował sentencję zaskarżonego postanowienia, co musiało

świadczyć o tym, iż wskazanie przez ten sąd jako podstawy prawnej zaskarżonego

orzeczenia art. 102 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych było wynikiem oczywistej omyłki, a nie zamierzonego działania.

Argumenty, które zaważyły na takim rozstrzygnięciu, były przy tym czytelne. Nie ma

więc racji pozwana, podnosząc że powołanie w uzasadnieniu zaskarżonego

postanowienia błędnej podstawy prawnej uniemożliwiło jej prześledzenie i ocenę

toku rozumowania sądu prowadzącego do podjęcia decyzji o odstąpieniu od

obciążania powoda kosztami zastępstwa procesowego w instancji odwoławczej.

Odnosząc się do sformułowanego w zażaleniu zarzutu naruszenia art. 233 §

1 k.p.c. oraz art. 102 k.p.c. należy z kolei przypomnieć, że zgodnie z treścią art. 102

k.p.c., stanowiącego rzeczywistą podstawę prawną skarżonego orzeczenia, w

wypadkach

szczególnie

uzasadnionych

sąd

może

zasądzić

od

strony

przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej w ogóle kosztami. W

judykaturze utrwalił się pogląd, że cytowany przepis jest przepisem szczególnym w

stosunku do ogólnych reguł obciążania stron kosztami procesu (art. 98 k.p.c.) oraz

że stanowi odstępstwo od tych reguł i dlatego powinien być stosowany jedynie w

takich wypadkach, które - w ocenie sądu - można uznać za „szczególnie

uzasadnione" w rozpoznawanej sprawie. W związku z tym w uzasadnieniu

rozstrzygnięcia o nieobciążaniu strony kosztami procesu, powinny być wskazane

okoliczności stanowiące „wypadek szczególnie uzasadniony” w rozumieniu art. 102

k.p.c. (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 13 września 2010 r., II PZ

23/10, LEX nr 661509, czy też z dnia 11 lutego 2011 r., I CZ 38/10, LEX nr

738387).

Zakwalifikowanie

konkretnego

przypadku

jako

„szczególnie

uzasadnionego" wymaga wszakże uwzględnienia całokształtu okoliczności sprawy,

a

do

okoliczności

takich

należy

również

sytuacja

ekonomiczna

strony

przegrywającej, która może uzasadniać odstępstwo od zasady odpowiedzialności

za wynik procesu, jeżeli jest tak dalece trudna, że uniemożliwia jej pokrycie kosztów

należnych przeciwnikowi (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 11

sierpnia 2010 r., I CZ 51/10, LEX nr 737252 oraz z dnia 9 lutego 2011 r., V CZ

98/10, LEX nr 738404). Zastosowanie instytucji odstąpienia od obciążania strony

przegrywającej kosztami procesu przewidziane w art. 102 k.p.c. jest uzasadnione

także wtedy, gdy sprawa ma precedensowy charakter bądź gdy rodzi istotne

wątpliwości

dotyczące

zastosowania

określonych

regulacji

prawnych

(por.

postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 13 września 2010 r., II PZ 24/10, LEX nr

661510 oraz z dnia 29 listopada 2010 r., II PZ 35/10, LEX nr 687031). Ogólnie

rzecz ujmując,

sposób

skorzystania

z art.

k.p.c. jest

suwerennym

uprawnieniem jurysdykcyjnym sądu i do jego oceny należy przesądzenie, czy

wystąpił szczególnie uzasadniony wypadek, który uzasadnia odstąpienie, a jeśli

tak, to w jakim zakresie, od generalnej zasady obciążania kosztami procesu strony

przegrywającej spór (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 19 maja 2006

r., III CK 221/05, LEX nr 439151, z dnia 2 czerwca 2010 r., I PZ 2/10,

niepublikowane, czy też z dnia z dnia 17 listopada 2010 r., II PZ 38/10, LEX nr

687034).

Zdaniem Sądu Najwyższego, sąd drugiej instancji, choć omawianego

przepisu faktycznie nie powołał, to jednak prawidłowo skorzystał z zawartej w nim

instytucji. Wyczerpująco uzasadnił bowiem jego zastosowanie w rozpoznawanej

sprawie, podkreślając trudną sytuację finansową i osobistą powoda, którą

zilustrował podaniem szczegółowych danych o jego dochodach i obciążających go

wydatkach, a także danych o stanie jego zdrowia uniemożliwiającym podjęcie

dodatkowej, czy też lepiej płatnej pracy. Słusznie również Sąd Okręgowy stwierdził,

że wskazane okoliczności świadczą o tym, iż powód jest osobą ubogą oraz że nie

jest w stanie ponieść kosztów w postępowaniu odwoławczym bez poważnego

uszczerbku dla zaspokojenia podstawowych potrzeb rodziny. Bez wpływu na taką

właśnie ocenę sytuacji majątkowej i zdrowotnej powoda jest podnoszony w

zażaleniu fakt otrzymania przez niego odszkodowania związanego z wypadkiem

przy pracy, skoro odszkodowanie to uzyskał w sierpniu 2008 r., a przedmiotem

oceny była jego aktualna (w marcu 2011 r.) sytuacja majątkowa. Co do sugestii, iż

wątpliwość budzą podane przez powoda kwoty dochodów i wydatków, należy z

kolei podnieść, że żalący się nie podważył tych danych jakimkolwiek wiarygodnym

dowodem. Natomiast sąd drugiej instancji dysponował w tym względzie nie tylko

oświadczeniami powoda, ale także przedłożonymi przez niego do akt sprawy

dokumentami,

Sąd Najwyższy jest więc zdania, że opisana przez Sąd Okręgowy sytuacja,

w której znajduje się powód, bez wątpienia może być zakwalifikowana jako

wypadek szczególnie uzasadniony w rozumieniu art. 102 k.p.c. Kierując się

przedstawionymi argumentami oraz opierając się na treści art. 398 14 k.p.c. w

związku z art. 3941 § 3 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji. O kosztach

zastępstwa procesowego w postępowaniu zażaleniowym Sąd Najwyższy orzekł na

podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w związku z art. 99 k.p.c. oraz § 12 ust, 2 pkt 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z

urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).