III PZ 2/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III PZ 2/11

POSTANOWIENIE

Dnia 21 kwietnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Andrzej Wróbel (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn (sprawozdawca)

SSN Halina Kiryło

w sprawie z powództwa J. Ł. i A. M.

przeciwko Zakładowi Usług Gastronomicznych o odszkodowanie i wynagrodzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 21 kwietnia 2011 r.,

zażalenia powódek od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych […]

z dnia 20 stycznia 2011 r.,

oddala zażalenie.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy w sprawie J. Ł. i A. M. przeciwko Zakładowi

Usług Gastronomicznych /.../ o odszkodowanie i wynagrodzenie, na skutek apelacji

powódek od wyroku Sądu Rejonowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z

dnia 2 września 2010 r., wyrokiem z 20 stycznia 2011 r. oddalił apelację i zasądził

od obu powódek na rzecz pozwanego po 450 złotych (czterysta pięćdziesiąt

złotych) tytułem zwrotu kosztów procesu za drugą instancję.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia o kosztach Sąd Apelacyjny podniósł, że

zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu, zasądził na podstawie art.

98 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 108 § 1 k.p.c. oraz § 12 ust. 1 pkt 1 w zw. z

§ 11 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002

r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb

Państwa

kosztów

pomocy

prawnej

udzielonej

przez

radcę

prawnego

ustanowionego z urzędu (Dz.U. 2002 Nr 163, poz. 1349 ze zm.) od powódek na

rzecz pozwanego koszty postępowania apelacyjnego. Powódki, reprezentowane

przez radcę prawnego w toku postępowania przed Sądem drugiej instancji, nie

wnosiły o nieobciążanie ich kosztami postępowania, nadto nie wykazały, aby

zaistniały okoliczności uzasadniające zastosowanie przez Sąd art. 102 k.p.c.

Zmodyfikowane na rozprawie w dniu 25 sierpnia 2010 r. roszczenie powódki A. M.

stanowiło 3.500 zł tytułem wynagrodzenia oraz 4.200 zł tytułem odszkodowania, a

powódki J. Ł. 3.437,50 zł tytułem wynagrodzenia oraz 4.125 zł tytułem

odszkodowania, zatem należne na rzecz strony pozwanej wynagrodzenie - opłata

za czynności radcy prawnego- stanowi kwotę 450 zł.

Powódki zaskarżyły w całości zażaleniem postanowienie o kosztach

zarzucając, że rozstrzygnięcie polegające na obciążeniu ich kosztami procesu

nastąpiło z naruszeniem art. 98 § 1 k.p.c. przez jego zastosowanie i 102 k.p.c.

przez jego niezastosowanie.

W uzasadnieniu zażalenia podniesiono, że Sąd pierwszej instancji mimo

oddalenia powództwa nie obciążył powódek kosztami procesu z uwagi na to, że

były osobami bezrobotnymi i okoliczność ta była Sądowi znana. A. M. nadal jest

osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, natomiast J. Ł. korzysta ze świadczenia

przedemerytalnego w kwocie 725 zł. A. M. ma na utrzymaniu troje dzieci i

utrzymuje się wyłącznie z wynagrodzenia za pracę męża w kwocie 3.590 zł. J. Ł.

utrzymuje się z zasiłku przedemerytalnego w kwocie 725 zł i wynagrodzenia męża

w kwocie 1.563 zł. W tych warunkach, zdaniem Sądu, poniesienie przez powódki

kosztów procesu w kwocie po 450 zł stanowi dla nich poważny uszczerbek w

utrzymaniu. Zdaniem wnoszących zażalenie powyższe okoliczności stanowią

niewątpliwie wypadek szczególnie uzasadniony w rozumieniu art. 102 k.p.c.

przemawiający za nieobciążaniem powódek kosztami procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie wypada zaznaczyć, że zażalenie wniesione przez powódki jest

dopuszczalne, ponieważ - zgodnie z art. 3941 § 1 pkt 2 k.p.c. - zażalenie do Sądu

Najwyższego przysługuje na postanowienie sądu drugiej instancji co do kosztów

procesu, które nie były przedmiotem rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji

Zażalenie jednak nie zasługuje na uwzględnienie.

Zastosowany przez Sąd Apelacyjny artykuł 98 k.p.c. stanowi, że strona

przegrywająca sprawę, a więc w tym wypadku powódki, powinna zwrócić

przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do jego obrony (zasada

odpowiedzialności za

wynik procesu). Na ten właśnie przepis powołał się Sąd

Apelacyjny w uzasadnieniu orzeczenia. Sąd Apelacyjny wskazał, że realizuje ono

zasadę odpowiedzialności za wynik procesu, który powódki przegrały. Występując

z powództwem powinny liczyć się z konsekwencjami przegrania sprawy i

obowiązku zwrotu przeciwnikowi procesowemu kosztów procesu.

Skarżące zarzucają sądowi niezastosowanie art. 102 k.p.c. Zgodnie z art.

102 k.p.c., w wypadkach szczególnie uzasadnionych, sąd może zasądzić od strony

przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej w ogóle kosztami.

Możliwość nieobciążenia przegrywającego spór dotyczy sytuacji wyjątkowych i jest

odstępstwem od reguły generalnej wyrażonej w art. 98 k.p.c. Sąd Apelacyjny,

rozstrzygając przedmiotowy spór zadecydował o kosztach procesu według reguły

ogólnej, nie znajdując szczególnych podstaw i okoliczności zarówno w zakresie

toczącego się postępowania, jak i w faktach dotyczących stanu finansowego

powódek, aby zastosować normę z art. 102 k.p.c., który stanowi o szczególnie

uzasadnionych okolicznościach sprawy.

Sąd Najwyższy podziela stanowisko, że wnosząc apelację, pełnomocnik

powódek powinien był wziąć pod uwagę, że apelacja może zostać oddalona, a w

takiej sytuacji, przy zgłoszeniu wniosku strony przeciwnej, Sąd Apelacyjny może

obciążyć powódki kosztami zastępstwa procesowego, od których pracownik nie jest

zwolniony. Dbając z należytą starannością o interesy strony, którą reprezentuje,

pełnomocnik powódek mógł więc powołać takie szczególne okoliczności, które

dawałyby Sądowi możliwość rozważenia, czy należałoby zastosować wyjątek od

zasady odpowiedzialności za wynik procesu. Artykuł 3 k.p.c. zobowiązuje strony do

wyjaśnienia

wszystkich

istotnych

okoliczności

sprawy,

w

tym

także

do

przedstawiania takich okoliczności, które mogą mieć wpływ na rozstrzygnięcie sądu

w przedmiocie kosztów procesu. Sąd kierując się zasadą kontradyktoryjności

procesu, nie powinien działać z urzędu w sytuacji bezczynności pełnomocników

będących adwokatami lub radcami prawnymi, niewykazujących istnienia przesłanek

do zastosowania art. 102 k.p.c.. Ani przed Sądem pierwszej instancji, ani przed

Sądem drugiej instancji - pomimo złożenia przez pełnomocnika strony przeciwnej

(pozwanej) wniosku o zasądzenie kosztów postępowania – pełnomocnik powódek

nie powołał ani nie przedstawił jakichkolwiek okoliczności, które przemawiałyby, na

wypadek nieuwzględnienia powództwa, za nieobciążeniem powódek tymi kosztami,

w szczególności nie przytoczył faktów dotyczących sytuacji materialnej i rodzinnej

powódek.

Przyjmuje się co prawda, że może wystąpić jakiś nadzwyczajny przypadek,

gdy z uwagi na oczywistą nieporadność strony, brak pełnomocnika, wyjątkowo

ciężką sytuację materialną i życiową sąd może i powinien z urzędu skorzystać z

prawa wskazanego w art. 102. W takim przypadku powinien też z urzędu to

uzasadnić. Z zaświadczeń o stanie majątkowym skarżących nie wynika, aby ich

sytuacja taka była. Poza tym Sąd, pomimo braku wniosku o zwolnienie, dokonał

uzasadnienia swojej oceny w zakresie zasądzonych kosztów. Sąd Apelacyjny nie

znalazł przesłanek związanych z przebiegiem procesu, znanych mu z urzędu,

przemawiających za uwzględnieniem zasady słuszności w niniejszej sprawie, przez

odstąpienie

od

obciążenia

powódek

kosztami

zastępstwa

procesowego

poniesionymi przez pozwaną (art. 102 k.p.c.). W świetle suwerenności sądu

uzasadnienie w tym zakresie jest wystarczające.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że ustalenie, czy w

okolicznościach konkretnej sprawy zachodzą „wypadki szczególnie uzasadnione”,

ustawodawca pozostawia swobodnej ocenie sądu, a sposób korzystania z art. 102

k.p.c. jest suwerennym uprawnieniem jurysdykcyjnym sądu orzekającego i to do

jego oceny należy przesądzenie, czy wystąpił szczególnie uzasadniony wypadek,

który uzasadnia odstąpienie od generalnej zasady (art. 98 § 1 k.p.c.) obciążenia

kosztami

procesu

strony

przegrywającej

spór.

Urzeczywistniający

zasadę

słuszności art. 102 k.p.c. stanowi wyjątek od zasady odpowiedzialności za wynik

sporu, a zatem nie podlega wykładni rozszerzającej i związany jest z obowiązkiem

strony podania okoliczności zezwalających na przyjęcie, że zachodzi „szczególnie

uzasadniony wypadek” (por. postanowienie z dnia 18 października 2010 r. I PZ

15/10; postanowienia Sądu Najwyższego z 17 marca 2010 r., II CZ 105/09,

niepubl.; z 11 lutego 2010 r., I CZ 112/09, LEX 564753; z 2 grudnia 2009 r., I CZ

92/09, niepubl.). Te szczególne sytuacje nie są ustawowo definiowane, co oznacza,

iż podlegają one ocenie przez sąd w okolicznościach konkretnej sprawy. Dokonując

oceny zastosowania bądź nie art. 102 k.p.c., sąd kieruje się własnym poczuciem

sprawiedliwości (wyrok SN z dnia 19 maja 2006 r., III CK 221/05 (niepubl.). W tej

mierze

przypisana

jest

sądowi

duża

swoboda

orzecznicza,

podlegająca

ograniczonej kontroli instancyjnej.

Jak przyjmuje się w orzecznictwie (tak między innymi postanowienia SN z

dnia 3 grudnia 2007 r., I CZ 110/07 i z dnia 1 października 2010, I CZ 142/10,

niepubl.) kwestia trafności i zasadności skorzystania z tego uprawnienia, co do

zasady podlega kontroli Sądu odwoławczego, jednak ewentualna zmiana

zaskarżonego orzeczenia o kosztach powinna mieć w takim wypadku charakter

wyjątkowy i dotyczyć sytuacji jego oczywistego naruszenia (postanowienie z 9

lutego 2011 r. V CZ 97/10, postanowienie SN z dnia 3 lutego 2011 r., I CZ 171/10;

postanowienie SN z 13 października 2010 r. I CZ 100/10, postanowienie SN z 22

lipca 2010 r. I CZ 49/10), do czego – na tle uzasadnienia wniesionego zażalenia –

brak jest podstaw.

Podsumowując powyższe rozważania należy pokreślić, że art. 102 k.p.c.

proklamując zasadę słuszności, będącą odstępstwem od zasady odpowiedzialności

za wynik procesu, jest rozwiązaniem szczególnym, niepodlegającym wykładni

rozszerzającej, wykluczającym stosowanie wszelkich uogólnień, wymagającym do

swojego zastosowania wystąpienia wyjątkowych okoliczności. Przepis ten nie

konkretyzuje pojęcia „wypadków szczególnie uzasadnionych”, pozostawiając ich

kwalifikację, przy uwzględnieniu całokształtu okoliczności danej sprawy, sądowi

(por. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 20 grudnia 1973 r., II CZ 210/73,

LEX nr 7366). Co do zasady należy przyjąć, że Sąd, poza nadzwyczajnymi

przypadkami, nie ma obowiązku odstępować z urzędu od obciążenia strony

przegrywającej kosztami postępowania, a w razie niewystąpienia przez stronę z

wnioskiem o zwolnienie od kosztów sąd nie ma także obowiązku uzasadniać,

dlaczego nie zwolnił tej strony od kosztów (art. 98 § 1 w związku z art. 102 k.p.c.).

Z tego względu zażalenie, jako pozbawione uzasadnionych podstaw,

podlegało oddaleniu na podstawie art. 3941 § 3 k.p.c. w związku z art. 39814 k.p.c.